Buyuk rus şoiri Sergey Yeseninning qisqa muddatli umri va ulkan ijodiga Isadora Dunkan, Galina Benislavskaya, Anna Izryadnova, Nadejda Volpin, Zinaida Rayx va boşqa şu kabi iqtidorli va gözal ayollar ilhom bağişlaşgan. Biroq heç biri rus tili va adabiyot muallimasi Şahane Talyan singari unutib bölmas darajada taassurot qoldirmagan. Uning gözalligi va jozibasi şoirga ijodining eng maşhur va sevimlisi bölgan şeʼrning yozilişiga ilhom berdi. Şaanduxt (Şahane) Ambartsumyan 1900-yili Axaltsixe (Gruziya)da öqituvçilar oilasida tuğilgan. Nerses Ambartsumyan va Mariya Karakaşyan 30 yoşga tölganlarida dunyoga kelgani uçun ham Şahane intiqib kutilgan farzand bölgan. Şahane ota-onasidan (tifo isitmasi tufayli) erta ayriladi. Qizaloq 11 yoşida onasidan, 19 yoşida otasidan judo bölgan. Amakisi uni Batumiga olib borib, yaxşi taʼlim olişiga kömaklaşadi. Xaşuriyadagi ayollar gimnaziyasini tugatganidan bir yil ötib Tiflisdagi arman maktabida dars bera boşladi. Muallimlar orasida Şahane ajoyib taşqi körinişi bilan ajralib turardi: toza va oppoq badani, oç jigarrang soçlari va köplab oşiqlarining qalblarini poralagan katta-katta közlari.
Şahane 1921-yil tiflislik iqtisodçi Stepan Terteryanning qalbini zabt etdi. Unga turmuşga çiqdi va bir yil ötib öğli Ruben (keyinçalik u tibbiyot fanlari nomzodi bölgan) tuğildi. Ammo ularga baxtli hayot keçiriş nasib etmadi: Terterian 36 yoşda öpka kasalligi tufayli vafot etadi. 1923-yili Şahane Batumi şahridagi qarindoşlarinikiga köçib ötadi va öqituvçilik faoliyatini davom ettiradi. U muallimalikdan taşqari şeʼriyatni juda sevar, özi yoqtirgan şoirlarining şeʼrlarini tinglaş uçun tez-tez adabiy kafelarga borişni kanda qilmas edi. Şahane 1964-yili “Don” jurnalida “Men uşbu uçraşuvlarni kutib yaşardim. Bu şeʼriy keçalar menga özgaça quvonç keltirdi”, – deya taʼkidlab ötadi. 1924–1925-yillarda rus şoiri Sergey Yesenin Batumi şahrida istiqomat qiladi. Öşa davr şoirlari uçun öz uyida şeʼriy keçalar taşkillaş urfga kirgan edi. Albatta, bundan Şahane va uning opa-singillari ham istisno emas edi.
Şoir va yoş muallimaning uçraşuvidan söng Yesenin “Fors taronalari” turkumidan joy olgan “Şahinam, o mening Şahinam” şeʼrini yoza boşlaydi. Arman qizining latofatiga maftun bölgan şoir uni şerozlik yoş Şahina şaklida tasvirlaydi. Zamonlar ötişi bilan uşbu turkum köpçilikning könglidan joy oldi, “Şahina” esa, eng taʼsirli va suyukli şeʼrlar orasidan örin egalladi. Bu maşhur şeʼrning dunyoga kelişi esa quyidagiça bölgan: “Maktabdan çiqqaç yana öşa şoirni avval uçratgan joyimda kördim. Havoning avzoyi buzuq, dengiz tomondan böron boşlangan edi. Salom-alikdan söng Sergey Aleksandroviç meni xiyobon böylab sayrga taklif qildi. Bunday ob-havoga unçalik xuşi yöqligini bildirib, yaxşisi menga şeʼrlarini öqişini aytdi. U “Şahinam, o, mening Şahinam…”ni öqiy boşladi, söngra menga ikkiga bukilgan katak daftar qoğozini berdi, unda uşbu şeʼr va imzo bitilgan edi: “S. Yesenin”, – deya eslaydi Şahane.
Maʼlumotlarga köra, şoir yoş muallimaning husniga maftun bölib qoladi va unga özini yaqin tuta boşlaydi. Şahane özining bir maktubida uşbu uçraşuvlardan biri haqida şunday yozadi: “Sergey Aleksandroviç oqşomlari kelişni hamda mandarin murabbosi qöşilgan çoy içişni xuş körardi. Men undan şeʼr yozişini söradim. U esa yetarliça işlaganini, endi dam olmoqçiligini aytdi. Keyinçalik betob bölib uç kun yotib qoldim, şu kunlar davomida Yesenin uyga taşrif buyurar, çoy tayyorlar, men bilan suhbatlaşib, “Arman şeʼriyati antologiyasi”dan şeʼrlar öqib berardi. Bu suhbatlarimizning mazmuni unçalik yodimda qolmagan, lekin şunisi yodimdaki, ular samimiy va huzurbaxş edi”. Yesenin öz ijod namunalarini Şahane bilan baham körgan. Uning uy kutubxonasidan foydalanib, unga fors şeʼriyatining gözalliklari haqida gapirib berardi. Bir neça yil Batumi şahrida yaşagandan söng şoir Yesenin Petrogradga qaytadi. Bizning qahramonimiz esa Tiflisga ketadi va u yerda maktabda dars berişni davom ettiradi. “Ketişidan avval Sergey Aleksandroviç biznikiga kelib, bu yerdan ketişini maʼlum qildi. U meni heç qaçon unutmasligini taʼkidladi. U men bilan xayrlaşar ekan, men va opam uni kuzatib qöyişimizni istamadi. Şu bilan undan xat olmadim. Umrimning oxirigaça Sergey Aleksandroviç hayotimning eng yorqin va unutilmas xotirasi bölib qoladi”.
Şahanening hayoti qanday davom etgani haqida boşqa narsa maʼlum emas. 1930-yil Şahane bastakor Vardges Talyan bilan turmuş quradi. Yerevanga köçib ötişganidan söng Şahane işlamaydi. Qolgan hayotini uy işlari hamda öğlini voyaga yetkaziş bilan ötkazadi va 76 yoşida vafot etadi.
Anvar JABBOROV,
Oliy adabiyot kursi magistranti
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


