Adabiyot ixlosmandlari Pirimqul Qodirovni asosan atoqli adib sifatida biladilar. Vaholanki, ul uluğ isteʼdod sohibi filologiya fanlari nomzodi, taʼbir joiz bölsa, tilşunos olim edilar.
Buni adibning “tarjimayi holi”dan ham bilsa böladi. Yaʼni, 1951-yilda Toşkent davlat universiteti (hozirgi Mirzo Uluğbek nomidagi Özbekiston Milliy universiteti)ni tamomlagan Pirimqul Qodirov Moskvadagi Maksim Gorkiy nomidagi Adabiyot instituti aspiranturasida tahsil olgan va “Abdulla Qahhorning uruşdan keyingi ijodi” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1963–1976-yillarda Özbekiston Fanlar akademiyasining Til va adabiyot instituti katta ilmiy xodimi lavozimida işlagan. Demoqçimizki, adib va olim umr böyi ona tilimizning jonkuyari sifatida faoliyat körsatganini uning ana şu faoliyatidan ham anglaş mumkin.
Pirimqul Qodirov mustabid tuzum şaroitida ona tilimizni asrab-avaylaşga bağişlangan qator maqolalar, risolalar ham yozgan. Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston Milliy kutubxonasi naşriyotida 2008-yilda çop etilgan “Mehrga yöğrilgan ijod” (Pirimqul Qodirov ijodi adiblar va munaqqidlar talqinida) kitobida şunday satrlarni öqiymiz: “Tillarni qöşib yuborişga, şu yöl bilan mahalliy tillarni yöqotişga qaratilgan siyosat, ayniqsa, yetmişinçi yillarga kelib kuçayib ketdi. Men buni oğrinib his qilganim uçun “Xalq tili va realistik proza” (1973), “Til va dil” (1974) degan risolalarni yozib, ona tilimizni hukmron mafkuralarning tajovuzlaridan himoya qilişga, ona tilimiz boyliklari va gözalliklaridan avlodlarni ogoh etişga urindim”.
Adib va olim özbek tili va adabiyotining ilmiy-nazariy masalalariga oid risolalardan taşqari 2 jildli “Adabiyot nazariyasi” kitobining “Adabiy asarning tili” va “Adabiy jarayon” degan boblarini ham yozgan.
Pirimqul Qodirovning 1972-yilda yozgan “Til boyligi – dil boyligi” maqolasini öqir ekanmiz, muallifning ona tilimiz taqdiri va kelajagi uçun qançalik qayğurganini his etamiz. “Har bir söz – hayotdagi muayyan bir narsa yoki tuşunçani ifodalaydi, – deb yozadi muallif. – Demak, kişida söz boyligi qançalik köp bölsa, odam tilni qançalik çuqur bilsa, uning içki dunyosi şunçalik boy böladi. Har bir xalq özi obod qilgan vodiylar, özi yaratgan til boyliklari bilan ham şunçalik iftixor qiladi. Çunki har bir til şahar-u qişloqlar kabi şu xalqning butun tarixi davomida yaratiladi, obod vodiylar kabi asrlar davomida sayqal oladi”.
Muallif uşbu maqolasida Abdulla Qodiriy, Sadriddin Ayniy, Oybek, Ğafur Ğulom, Abdulla Qahhor kabi adiblarning asarlari haqida söz yuritarkan, ularning hammasi ham jonli xalq tilini adabiy tilga sanʼatkorona payvand qila olganlarini alohida taʼkidlaydi. Ammo xuddi şu ikki daryoni – jonli xalq tili bilan adabiy tilni bir-biriga qanday qilib qöşiş, ularni qanday uyğunlaştiriş masalasini har bir yozuvçi öz oldiga qöygan ğoyaviy-badiiy vazifadan kelib çiqib, öziga xos did, iqtidor, hayotiy tajriba iştirokida mustaqil hal qilişi, ularning badiiy tillaridagi rang-baranglik şundan kelib çiqişini atrofliça talqin qiladi. “Yozma adabiyotimiz asrlar davomida isteʼmolga kiritgan söz boyliklari realistik xarakterlar orqali yangi adabiy tilimizga kirib, xilma-xil vazifalarni bajaradi, – deb yozadi adib. – Masalan, biz baʼzan boş barmoqdan keyingisini rusça “указательный палец”ga öxşatib “körsatkiç barmoq” deymiz. Holbuki, yozma adabiyot orqali kirgan “şahodat barmoq” iborasi yangi adabiy tilimizda ham işlatilib keladi”.
Muallif maqolasida aniq misollarga murojaat etar ekan, şunday yozadi: “Ğafur Ğulom yozgan “Şum bola” qissasining boş qahramoni qalandarlarga qöşilgandan keyin eşon uçrab qoladi:
“Şahodat barmoqlari” bilan öz oldilariga imladilar. Tavoze bilan oldilariga bordim. “Muborak qöllari bilan peşonamdan silab:
– Bay, bay bötam, juda “xudo nazar qilgan bachça ekansan, osmonga qara öğlim! – dedilar.
Şunda beş panjalarining orasidan yetmiş bitta jannat köribman”.
Bu yerda yozuvçi eşonning “möjiza”larini hajviy kulgi bilan körsatyapti. Şu bilan birga, Ğafur Ğulom ayrim eski diniy kitoblardagi va xalq içidagi xurofotlarni hajviy uslubda tanqid ham qiladi. Eşonning hajviy xarakterini oçişga xizmat qilgan “tavoze”, “muborak qöllar”, “xudo nazar qilgan bachça” kabi söz va iboralar adabiy tilga kirib, yangi mazmunni oçişga bilvosita xizmat qiladi”.
Maqolada keltirilgan misollardan körinib turibdiki, “ajoyib özbek adiblari maʼlum bir davrni, maʼlum bir insoniy, milliy, ijtimoiy muhitni, maʼlum qahramonlarni haqqoniy tasvirlaş yöli bilan adabiy tilimizga juda köp söz boyliklarini olib kirdilar, bu til boyliklari bilan kitobxonlarning dillarini boyitdi” deb xulosa qiladi muallif.
Pirimqul Qodirovning ona tilimiz tarixini örganiş va uni yanada rivojlantiriş borasidagi dadil saʼy-harakatlarini 2005-yilda çop etilgan “Til va el” ilmiy badiasi misolida ham köriş mumkin. Uşbu ilmiy badiada tilimizning eng qadimiy manbalari – turkiy toş bitiklar, Mahmud Koşğariy, Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yassaviylardan tortib Abdulla Qodiriy, Çölpon, Abdulla Qahhor kabi ijodkorlarning asarlarigaça bölgan badiiy til xususiyatlari elimizning tarixi bilan çambarças boğliq holda qiziqarli bayon etilgan. Maʼlumki, sobiq şörolar davrida ona tilimizning harakat doirasi behad çeklangan, unga rasmiy eʼtibor yöqoliş darajasiga yetib borgan edi. Lekin vatanparvar kişilar öşa şaroitda ham tilimizga atalgan mehrlarini dil tubida asrab keldilar. Tilimizga eʼtibor hali mustaqillikka erişmasimizdan avval kuçaya boşladi – ona tilimizga davlat tili maqomini beriş uçun kuraş boşlandi. Bunda ziyolilarimizning xizmatlari juda katta böldi, desak adaşmaymiz. Ular köplab ilmiy va publitsistik maqolalari bilan matbuotda çiqiş qilib tilimiz nufuzini oşiriş yölida tinmay xizmat qildilar va bugungi kunda ham mehnat qilmoqdalar. Adib Pirimqul Qodirov ham özining badiiy talqinida tilimiz haqida uning betakror xususiyatlariga yuksak baho beriş bilan birgalikda ilmiy jihatdan asoslab ham beradi.
Til mavzusini teran tahlil etgan adib va olim şunday yozadi: “Ona tilimizning istiqboli xavf ostida qolgan oğir vaziyatda dadil eldoşlarimiz Alişer Navoiy ruhidan madad oldilar. Hazrat Alişerning: “Tilga ixtiyorsiz – elga eʼtiborsiz” degan hikmatli sözlari özbek tiliga davlat maqomi beriş uçun kuraş ketayotgan 1989-yilda Toşkentning markaziy maydoni (hozirgi Mustaqillik maydoni)ning kun çiqiş tomonidagi ulkan binoning tepasiga odam böyi keladigan va içidan nurlanib turadigan ulkan harflar bilan uzoq-uzoqlardan körinadigan qilib yozib qöyilgan edi.
Nur bilan yozib qöyilgan bu sözlar “Alişer Navoiy” imzosi bilan birga hozir ham uşbu yuksaklikda porlab turibdi. Çunki bu sözlar hanuzgaça öz teran maʼnosini yöqotgan emas” deya tilimizga taʼrif beradi.
Adib ona tilimiz haqida söz yuritar ekan, uning tub ildizlarini çuqur tahlil qiladi. U tilimizning afzalligini inkor etib bölmaydigan dalillar bilan isbotlaşga harakat qiladi. Ilmiy badiada köplab çet ellik olimlarning ham til haqidagi qimmatli fikrlarini keltirib, tilning millat uçun qançalik katta ahamiyatga ega ekanligini asoslaydi.
Bir örinda muallif öz fikrlarini Alişer Navoiy asarlari bilan boğlab qimmatli maʼlumotlar keltiradi. “Jamiyatimizda öz ona tilini örganişni astoydil ixtiyor qilmaydigan odamlar ham bor. Albatta, til örganiş ixtiyoriydir, – deb yozadi muallif. – Ammo ona tiliga ixtiyorsiz böliş – uni pisand qilmaslikdan va elga eʼtiborsizlikdan kelib çiqadi. Alişer Navoiy bu sözlarning xuddi şu maʼnosiga urğu beradi”. Muallif qayd etişiça, “Muhokamat ul-luğatayn” asarini öqigan fransuz olimi M.Bellin 1861-yilda yozgan kitobida Navoiyning ona tiliga bu qadar katta eʼtibor berganini vatanparvarlik deb ataydi. Fransuz olimi uzoq Parijda turib Alişer Navoiyning öz ona tilini mardona himoya qilganiga bunçalik yuksak baho bergani tasodif emas.
Pirimqul Qodirovning “Til va el” kitobi – tarixiy-ilmiy asar. Tarixiy asarlarda harorati sönmaydigan voqealar, unutilmaydigan siymolar tasvirlanadi. Tört unsur qatorida til ham istifoda etiladi. Lekin Xudo yarlaqagan isteʼdodli zotlarga tilni boyitiş, uluğlaş, haroratli qiliş imkoni berilgan. Pirimqul Qodirov tilni boyitgan adiblarni haqiqiy vatanparvar, elparvar deb biladi. Jahon adabiyotida şunday ölmas asarlar borki, ularni örganganing sayin yangi-yangi maʼno qatlamlari oçilaveradi. Alişer Navoiy “Xamsa”si, Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma”si şular jumlasiga kiradi. Navoiy va Bobur öz ijodi, ilmiy asarlari bilan mumtoz turkiy tilni uluğladi. Uning beqiyos imkoniyatlarini oçib berdi. Qator tarixiy romanlari orqali ana şu uluğ zotlar siymosini ulkan mahorat bilan yaratgan adib ona tilimizga bağişlangan tadqiqotida ularning betakror asarlariga ilmiy yondaşadi.
Adibning 1976-yilda yozilgan “Xalq tilining qudrati” sarlavhali maqolasida şunday satrlarni öqiymiz: “Tilning butun qudrati – uning xalq dilida va mehnat jarayonida yaratilib, boyib borişi bilan boğliqdir. Odamlar bir işni köplaşib qilganlarida bir-birlari bilan sözlar vositasida aloqa qilişga ehtiyoj sezadilar. Bir avlod özining iş tajribasini ikkinçi avlodga sözlar vositasi bilan tuşuntiradi. Şu tarzda bundan yuzlab, minglab yillar oldin yaratilgan til boyliklari avloddan avlodga ötib, kişilarning maʼnaviy dunyosini boyitib boradi”. Muallif taʼkidlaşiça, köpçilik milliy tillarning mustaqil taraqqiyoti uçun xarakterli bölgan umumiy bir qonuniyat bor. Bu qonuniyat şundaki, har bir tilning afzaliyati şu xalqning özi bilan birga yaşaydi. Öz xalqi va sarzaminidan ajralib qolgan, boşqa xalqning yuqori tabaqalariga kitoblar yordami bilangina örgatilgan til boğdan köçirib olingan va tuvakka ötqazib qöyilgan ösimlikning ahvoliga tuşadi. Tuvakda ham, albatta, tuproq bor, suv, havo bor, biroq hammasi çeklangan, şaroit tabiiy emas, sunʼiy. Şu sababli öziga xos tabiiy şaroitlarda ösadigan ösimliklar tuvakda ösadigan ösimliklardan ustun kelaveradi. Demakki, har bir til öz xalqining tarixiga, urf-odatlariga, psixologiyasiga, turmuş şaroitlariga çambarças boğlangan böladi va bu boğlaniş iplari uzila boşlasa, til özining tabiiy kuçini, gözalligini, boyligini yöqota boşlaydi. Til mehnat jarayonida yaratilgani tufayli uning boş manbayi va asosiy ildizlari, binobarin – asosiy boyliklari ham mehnatkaş xalqda böladi.
Xulosa qilib aytganda, atoqli adib Pirimqul Qodirovning “Til va el” ilmiy badiasi va uşbu mavzuga bağişlangan maqolalari öquvçining ona tilimizga oid bilimlarini oşirişga, muşohadasini yana-da boyitişga xizmat qiladi.
Tölqin EŞBEK,
filologiya fanlari nomzodi, dotsent
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


