- Globallaşuv davrida dunyo xalqlarining madaniyati, sanʼati va falsafasi qorişib, tobora yaxlit qiyofa kasb etib bormoqda. Jozibali köringani bilan bu jarayon umummadaniyatga singib ketişining oqibatida yaxşilik yöq. Zero, globallaşuvning jilovi bizning emas, balki uning şakllanişiga köproq hissa qöşganlar qölida. Şunday ekan, bugun nasrimizda milliy ruhni ifodalaş muhim ahamiyat kasb etadi. Xöş, bu borada nasrimizda qanday izlanişlar mavjud? Siz milliy ruhni tasvirlaşda ijodkor nimalarga eʼtibor qaratişi zarur deb hisoblaysiz?
- Adabiyot – ijtimoiy hodisa. Har bir yangi asar davr bilan hamnafas dunyo yuzini köradi. Uzoqqa bormaylik, 80-yillardagi “Javob”, “Galatepaga qaytiş”, “Yozning yolğiz yodgori” kabi asarlarda ijtimoiylikning qahramonlar ruhiyatidagi evrilişlarga sabab böluvçi omillari yuksak badiiy mahorat bilan ifoda etilgan. Yoki 90-yillarda “ötiş davri” tufayli vujudga kelgan madaniy-maʼnaviy inqiroz, ayniqsa, ziyolilarning iztiroblari “Bozor”, “Muvozanat” kabi asarlarda öz aksini topgan. Xöş, bugun-çi, özbek nasrida zamon ruhini özida aks ettirayotgan asarlar yozilyaptimi?
- Zamonaviy qahramonlarni yaratiş faqat adabiyotning emas, balki ijtimoiy hayotimizning zaruratiga aylanib ulgurgani sir emas. Nosir sifatida zamonaviy qahramonni qanday tasavvur qilasiz? Uning qiyofasini yaratişda nimalarga eʼtibor qaratmoq kerak?
- Globallaşuv degani bir neça ming yillar mobaynida insoniyat tarixida davom etayotgan hodisa. Aslida bundan unçalik ham qörqiş yoki hadiksiraş kerakmas. Lekin salbiy oqibatlarini his etiş, payqaş va paytida qarşi immunitet hosil qiliş taʼsirini yengadi. Buni sönggi ikki yuz yillikdagi rus adabiyoti isbotlab bergan. Deylik, A. Puşkin, L. Tolstoy, M. Lermontov, F. Dostoyevskiy, I. Turgenevlar qalam kötarib maydonga kirib kelganidan örislar tamomila ğarb taʼsiriga tuşgan, aniqroği, fransuzlaşayotgan edi. Natijada nima böldi?! Nomlari sanab ötilgan adiblar örisni özligiga qaytarişdi. Şu bilan birga, jahonni hayratga solgan ölmas bitiklari orqali özga millatlarning badiiy didini bir poğona yuqoriga kötardi. Keyin ham ularda qalamkaşlar kurashi töxtamadi. M. Sholoxov, A. Soljenitsin, M. Bulgakov, A. Blok, V. Shukshin kabi yozarmanlar yuz yil içida adabiyot ikki bor ulkan evrilişni boşidan ötkazişi mumkinligini isbotlaşdi. Turgan gapki, uşbu evrilişlar globallaşuvning har qanday taʼsiriga nisbatan bebaho immun tizimi hosil qildi. Dunyo adabiyotiga doxil mazkur jarayonlar silsilasiga serolsak, bugun biz qanday va qanaqa asarlar orqali ommalaşuvga qarşi adabiy kuç topa olişimiz ayon böladi. Bunda avvalo, yozarmanlar ertak, afsona va mifologiyamizga murojaat qilişi, ularni sayqallab bugunning öquvçisiga yoqadigan tarzda qayta badiiy ifoda etişi, teran tomirlarimizda miltillab turgan köhna anʼanalarimizni uyğotişi kerak. Ikkinçidan, har qanday estetik omilni özimizdan olişi, ekzotika manbasi sifatida özimizni özimizga körsatişi lozim. Uçinçidan, adabiy-badiiy tilimiz bugungi formal şaklidan original şaklga ötişi şart! Deylik, xorazmlik yozarmanning bitigida hozirgi formal adabiy til nuqsi emas, xorazmliklarga xos bölgan originallik jilvalanib turişi lozim. Nazarimda, uşbu voqeliklar adabiyotimizga köçsa, bitiklarimizda milliy ruh, milliy xarakter tölaqonli böy körsatadi: zamonaviy “Alpomiş” va “Göröğli”lar dunyoga keladi.
- Menimça, yozuvçi nedir yozişga şaylanganida yaşab turgan davridan uzoqqa keta olmaydi. Hatto ertak bitganida ham zamonasini qoğozga tuşiradi. Şundayin, adabiyotimizda ijtimoiy reallikni bor böy-basti bilan aks ettirgan bitiklar bisyor. Bularning sirasida “Ötgan kunlar”, “Keça va kunduz”, “Oğir toş köçsa”, “Lolazor”, “Dunyoning işlari”, “Otamdan qolgan dalalar” kabi nodir asarlar bor. Keyingi paytlarda ham zamon ruhi aks etgan yangi kitoblar yozilayotir.
Masalan, atoqli yozuvçi Sobir Önarning “Bibisora” qissasini olaylik. Bir qaraşda u öta maişiy, salmoği yöq kitobdek tuyuladi. Aslida esa, bir el fojiasini ustamonlik bilan oçganligi, beparvo, loqayd, tuban xarakterini körsatganligi bilan ahamiyatli. Bitik avvaliga yoş bolaning, söngroq öspirin yigitning tilidan hikoya qilinadi. Yozuvçining mahorati şunda körinadiki, asarda nobakor bir odamning el nomusini bulğaşi, öğli ham otasining nopok işlarini davom ettirişi va bu jarayonda hamqişloqlar beparvoligi, havasga arzimas soddaligi, qöyingki, lodon qiyofasi oçib beriladi. Adib biror örinda oşkora bayonga yoki voqealar tafsilotiga berilmaydi. Örni bilan keltirilgan işoralar orqali kitobxonda parçada butunni his etgani kabi taassurot qoladi.
Bunda qanday fojia bölişi mumkin?! Bunaqa voqealar dunyoning barça kunjagida tiqilib yotibdi-ku?! – degan tabiiy savol tuğiladi.
Endi biroz mulohaza qilsak. Bir zamonlar otalarimiz avlodlarni maʼnan toblaş uçun uzun qiş keçalari “Alpomiş” va “Göröğli”ni aytib berişgan. Nomusni himoya qilişga örgatişgan. Şuning uçunmikin yaqin yillargaça “buzuqi”, “yöli buzuq”, “suyuqoyoq” degan sözlar quloğimizga “pes”, “moxov” kabi eşitilgiç edi. Afsuski, keyinçalik orsiz sözlarga könikdik. Kunda-kunora eşitilgani uçunmi quloqlarimiz örgandi. Sababi, biz bobomeros ijtimoiy institut – el-ulus, mahalla-köy, qarindoş-uruğ degan halqani toraytirib, faqatgina oila bilan çeklandik. Bu voqea hamma joyda birdek keçdi. Alhosil, u oilaning bolasi bu oilaga begonalaşdi. Begonalaşuv bora-bora loqaydlik, beparvolik, hatto tajovuz va duşmanlikni keltirib çiqardi. “Bibisora”ning tagzamirida şu narsa yotibdi.
Ijtimoiy-maʼnaviy inqirozning badiiy ifodasi deganda şuni tuşunaman.
- Zamonamiz qahramonini badiiy tasvirlaş bir qaraşda oddiydek tuyuladi. Lekin xiyla murakkab. Olaylik, bugun kimni qahramon sifatida körsatmoqçimiz: hunarmand, dallol, temirçi yoki işsiznimi?.. Menimça, qahramonni butuniça tasvirlaş uçun, boşqalarni bilmadim, özimni tayyormasman deb hisoblayman. Gap bu yerda yirik romanlar xususida ketmoqda. Kiçik hikoyalarni aytmadim. Hikoyada obrazning qaysidir jihati tölaqonli körsatilsa yoxud aytiladigan gap tuşuniladigan tarzda yetkazilsa böldi.
Binobarin, men tasavvur qiladigan qahramon haqida quyidagilarni aytişim mumkin.
Avvalo, u – odam! Kamçilig-u nuqsoni, yutuq-u yutqiziqlari bor. U çekişi, içişi, boringki, unda-bunda qinğir-qiyşiq yurib turişi ham mumkin. U dindor emas, dinsiz ham emas, u – xudojöy! Bola-çaqam deb özini öqqa ham-çöqqa ham uradi. Bilimli emas, ammo bilimsiz ham deb bölmaydi…
U haqda, yaʼni uni qalamga oliş xususida şuni aytişim mumkin, u – bugun men bilan birga yaşayotgan zamondoşim!
Boşqa gapga hojat yöq.
Anvar SUYUN
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


