- Globallaşuv davrida dunyo xalqlarining madaniyati, sanʼati va falsafasi qorişib, tobora yaxlit qiyofa kasb etib bormoqda. Jozibali köringani bilan bu jarayon umummadaniyatga singib ketişining oqibatida yaxşilik yöq. Zero, globallaşuvning jilovi bizning emas, balki uning şakllanişiga köproq hissa qöşganlar qölida. Şunday ekan, bugun nasrimizda milliy ruhni ifodalaş muhim ahamiyat kasb etadi. Xöş, bu borada nasrimizda qanday izlanişlar mavjud? Siz milliy ruhni tasvirlaşda ijodkor nimalarga eʼtibor qaratişi zarur deb hisoblaysiz?
- Adabiyot – ijtimoiy hodisa. Har bir yangi asar davr bilan hamnafas dunyo yuzini köradi. Uzoqqa bormaylik, 80-yillardagi “Javob”, “Galatepaga qaytiş”, “Yozning yolğiz yodgori” kabi asarlarda ijtimoiylikning qahramonlar ruhiyatidagi evrilişlarga sabab böluvçi omillari yuksak badiiy mahorat bilan ifoda etilgan. Yoki 90-yillarda “ötiş davri” tufayli vujudga kelgan madaniy-maʼnaviy inqiroz, ayniqsa, ziyolilarning iztiroblari “Bozor”, “Muvozanat” kabi asarlarda öz aksini topgan. Xöş, bugun-çi, özbek nasrida zamon ruhini özida aks ettirayotgan asarlar yozilyaptimi?
- Zamonaviy qahramonlarni yaratiş faqat adabiyotning emas, balki ijtimoiy hayotimizning zaruratiga aylanib ulgurgani sir emas. Nosir sifatida zamonaviy qahramonni qanday tasavvur qilasiz? Uning qiyofasini yaratişda nimalarga eʼtibor qaratmoq kerak?
- Bu savolingizga falsafiy söliş olib, dovulning danğir-dunğiriga işqiboz bölib, beş keça kunduz vaʼz öqiş mumkin. Ammo osmon-u falaklarda qança baland parvoz qilmaylik MILLAT ruhini ifodalaşga kelganda jöyali gapning özi topilmay qolar ekan. Keling, milliy ruh haqidagi mulohazalarimiz bayoniga ötiş oldidan, savolingizning birinçi qismiga qaytsak.
Globallaşuvga dod solib, monelik qilib bölmaydi. Buning örniga bobolar aytganiday: “Dam şu damdir özga damni dam dema”, deb ayni paytda nima qilmoq kerakligi haqida köproq öylaş kerak. Töğri, zamon şiddati bugun har qanday madaniyatni öz bağriga olib singdirib, sayqallaş örniga siyqalaştirib boryapti. Taskin şundaki, bugun dunyoda yaşayotgan yetti yarim milliarddan ziyod kişi bir-birini takrorlamaganidek, har qança yaxlitlaşişi, çambarças boğlanişi içida ham aslida öziga xoslik bor. Bundan körinadiki, köp badgumon bölmasligimiz kerak. Yaratgan bandasini takror yaratmagandek, bir ulusning, millatning tiynatini, tafakkur va tasavvur tarzini ham takrorsiz qilib qöygandir.
Ana endi bir gapni aytsam, balki eşitgan çiqarsiz. Qadim ötgan zamonda muzofoti keng, el-u xalq tinç-totuv yaşaydigan mamlakatda podşo yurt kezib, manzil-makonlarning tanobini tortib uzoq safar qilibdi. Har işdan dimoği çoğ, köngli xotirjam bölib saroyga qaytibdi. Ne köz bilan körsinga istiqboliga peşvoz çiqqan öspirin şahzodaning tiynatida bir mörtlikni, ojizlikni sezibdi. Podşoning jonquşi azob tortib, yurak-bağri qon bölibdi. Puştidan bunyod bölgan valadning ojizligidan darğazab şoh aʼyonlariga maslahat solsa, saroy ahli şahzodada nuqson emas, balki fazilatlar körganini bayon etibdi. Şunda şoh farzandini sara navkaridan qirq nafariga boş qilib, yurtning eng olis sarhadiga badarğa etibdi. Maqsad-muddaosi oddiy: şoyi liboslarga burkanib yotmasdan, er yigitlar bilan çöl-u biyobonlarni kezsa, şikor qilsa, osmon-u tuproq orasidagi katta madrasada hayot atalmiş mudarrisdan saboq olsa, savod çiqazsa…
Alqissa, nima bölibdi, deysizmi? Nima bölar edi. Yillar ötib xabarlaşişsa, arslon ovlaydigan şerday-şerday yigitlar ham mörtlikni, qörqoqlikni, mulozamatni özlaştirib olganligini körişibdi.
Qissadan hissa şuki, “törtta lik, ikkita şik”ni mezon qilib, avlodlarni tarbiyalab bölmaydi. El-ulus doimo hurmatga loyiq ŞAXSlarini tanişi şart. Qisqasini aytganda, jamiyat botirini, fozilini, ulamosini, hotamitoyini tanişi, hatto hurmat va ehtirom körsatib, bu işidan mamnun bölişi kerak. Boisi jamiyatni gapga yetar, sözi kesar fozil kişilargina har qanday “balolarga” qarşi emlab turadi. Bu borada biz ham uluğ adib Abdulla Qodiriydan saboq olsak, zamonamizning Yusufbek hojisini, Qutidorini, usta Alimini körsatsak qani?!
Ilk savolingizni: “Milliy ruhni tasvirlaşda ijodkor nimalarga eʼtibor qaratişi zarur”, deya yakunlayapsiz. Bir gap bor-ku, tarix ğoliblar tomonidan yoziladi, dermidi. Bizga ayni şu kerak, negaki, özbek xalq ertaklariga, dostonlariga bir eʼtibor bering-a. Bu millat qadim-qadimdan yiqilganni suyaganni, ojizni himoyalaganni, haqni nohaqdan odil ajrim qilganni, bolasini muzaffar körganini aytib keladi. Bu şunçaki gap-söz emas, menimça, istak – istak bölganda ham millatning istagi!
- Rost aytasiz, adabiyot – ijtimoiy adabiy hodisa. Keyingi paytlarda ha deganda “adabiyot köngil işi” deb aytişni odat qilib oldik. Kişini hayron-u lol qilgani şundaki, adabiyotga faqatgina köngil işi deb qarasak, uni ğariblaştirib, zimmasidagi qator masalalardan mosuvo qilib qöymaymizmi?! Xöş, köngil işi deylik ham, unda “Jinoyat va jazo”ni, “Jarayon”ni, “Qumdagi xotin”ni va sanasak jahon-u özbek adabiyotida adoği bölmas asarlarni qaysi mezon, qanday toş-u tarozida ölçaymiz?! Siz aytayotgan qissalar-u romanlarga keladigan bölsak, şubhasiz, şu asarlar zamonni boriça va holiça körsatdi. Buni inkor etib bölmaydi, ammo mening kiçik kuzatişlarimça (agarda kuzatiş deb aytişga arzisa), bugungi zamon ruhini ifodalagan asarlar katta va keng janrlarda emas, balki erka va murakkab janr – hikoyada böy körsatyapti. Dastavval “Quyoş-ku falakda kezib yuribdi”, “Bulut tösgan oy” kabi hikoyalar paydo bölgan bölsa, izidan birin-ketin “Pul sanayotgan odam”, “Aralaşqörğon”, “Oddiy haqiqatlar”, “Sibizğa volasi”, “Puankare”, “Mastirjamiyat”, “Bayroq”, “Davlatning qaytişi”,“Qiyomat”,“Erta bahor”, “Ötirik”, “Auditoriya”ni öqidik. Töğri, bu adabiy asarlarda millatning dardi keng miqyosda oçilmagandir, ammo şaxs va jamiyat ziddiyatlari, zamondoşlarimizning taşvişlari, öy-keçinmalari, ruhi bor. Aytgança, bu gapimiz bilan romanlar yozilmadi deb iddao qilolmaymiz. Negaki, “Röyo yoxud Ğulistonga safar”, “Maşaqqatlar girdobi”dek romanlar yozildi. Ammo bu asarlarga bir-ikki adabiyotşunosdan boşqalar eʼtibor bermadi.
- Nazarimda, qahramon özgarmaydi. Çunki u – QAHRAMON! Keçagi va bugungi odamning qaraşlarida farq bölişi mumkin, ammo xalq dono va jömard farzandining gardaniga bir xil vazifa yuklayveradi. Gohida öylab qolaman, balki barça zamonlarning qahramoni – Horun ar-Raşiddir?! Xalqini iç-içidan bilgisi keladi, ğaribning könglini şod etişni istaydi, beva-beçoraning boşini silaydi. Ayni zamonda avomning özi haqidagi, tutumlari haqidagi fikrini rostmanasiga bilişni istaydi va bu orqali yanada teranlikka intiladi. Köryapsizmi, qahramon özgarmayapti. Ammo harakatning özi vaziyatni, munosabat şakllarini yangi mazmun topişga majbur qiladi.
Biz söz yuritayotgan qahramon zimmasiga, jöngina aytganda, katta maqsadlarni yuklamoqçimiz. Uning badiiy ifodasi ölaroq tarixda bir neça bor muzaffar tuğni kötargan (bunday millatlar kam) özbekni qaddini ğoz tutib yaşaşini qadr-qimmatini bilişini istayapmiz va hamiyatini, ğururini uyğotmoqçimiz… Oçiğini aytsak, bu hislarni şu tuproq odamiga yuqtiriş uçun na mening ketmonçi otam, na Sizning muallima onangiz qahramonlikka arziydi. Demak, har yurtdoşimizning köngil torlarini çertmak uçun misli Qultoy bölgan Hakim kerak. Yozilajak asarga muzqoyaday singgan uluğvor ğoya zarur. Ammo şuni bilaylikki, barçamizning köngilimiz istasa-da, orzular olam-jahon bölsa-da! Bu vazifa qöliga qalam tutgan har bandaga nasib etmaydi. Baʼzida ayni şu mavzuda deb aytilgan kitoblarni öqib hayron bölaman: qattiq qalamni qança qayramasin mört surma bilan maqsadga erişib bölarmikan?! Yaxşi niyat qilaylik, nasib etsa oramizda maqsadga yetadigan ham çiqar. Bunga esa iç-içimdan işonaman.
Horun ruhini, könglini, tafakkurini ifodalaş uçun qança Bahlul va Baqbaqlar kerak bölar ekan-a!
Nurilla Çori
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


