Öqişga kirib, poytaxt havosidan nafas ola boşlaganimda mutolaa va turli adabiy gurunglar “modern”, “avangard” singari tuşunçalar epkinini olib keldi. Ular bilan ozmi-köpmi tanişib, adabiyot deganlari butkul boşqaça ekan-ku, degan fikrga bordim. Boisi, şu paytgaça öqigan kitoblarimning köpi realizm yönalişida edi.
Turli yangi “izm”lar ketidan quvadiganlarning öz haqiqatlari bor edi, albatta. Ular anʼanaviy adabiyotni, deylik, nasrda realizmni unça mensimas edi. Yozganlari şeʼr yo hikoyaga öxşamay qolsa ham javob tayyor: adabiy ekspriment!.. Mabodo odamlar tuşunmasa, undan ham aʼlo: muallif zamonadan, adabiyotu sanʼatdan ança ilgarilab ketganiga yöyişardi buni. Bunday maşqlarni ança-munça öqiganimdan keyin meʼdamga tegdi va bir narsani tuşundim: adabiy tajribani har kim ham döndira olmas ekan, isteʼdod bölmasa har qanday “izm”ga yukunişdan naf yöq ekan.
Ana şunday kunlarning birida Çori Avazning saylanma şeʼrlarini öqib çiqdim-u, asar yutuğini qaysi yönalişda bitilgani emas, avvalo, çinakam yoniq ruh va mahorat taʼminlaşini tuşundim. Şoirning oson öqiladigan, ifodasi aniq şeʼrlari, ötli satrlari haqiqiy adabiyotga daxldorligi, köngilga yaqinligi bilan suyukli bölib qoldi.
Uning şeʼrlarida hayotni, insonni mukammal köriş orzusi böy körsatib turadi. Lirik qahramon odamlarning turfa taşvişlarga berilib maydalaşib ketganidan, tirik ekani-yu, lekin yaşamayotganidan kuyunadi:
Manov odam armonga çökib,
Ovozini çiqarmay ölgan.
Anavisi tirikçilikning
Quçoğida çirigan, yitgan.
Huv, anavi novça yigitning
Noziktaʼb qiz boşiga yetgan.
Holbuki, tirikçilik taşvişlari kimning yelkasida yöq? Tirik jon borki, albatta, qorin töydirişni, egni but bölişini öylaydi. Ammo ayrim kişilar uçun umr yöli şundangina iborat bölib qolgani yomon. Şoir şuning uçun turkum boşida hayotini töğrilaşga şoşilmagan odam daryo böyida ötirib suvning tugaşini kutayotgan tentakka öxşaşi haqidagi hikmatni keltiradi. Özligini unutgan, özini taftiş, ötgan kunini tahlil qilmaydigan, köziga faqat moddiyat körinadigan, qorin taşvişida oromu halovat neligini bilmaydigan kişilar xalqni, millatni yuksaltira olmasligini aytadi. Şu bilan birga, faqat moddiyat bilan yaşaş osonligini, ammo bu osonlik qimmatga tuşişini bildiradi.
Inson ideallarsiz yaşay olmaydi, degan gap bor. Darhaqiqat, ideallar yöqolgan, buyuk ajdodlar unutilgan damda zamin qalqib, langarini yöqotib qöyişini aytadi şoir.
“Bir dunyo savol” şeʼri esa adolat, haq yölidagi inson kuraşiga bağişlangan. Bunday yöldagi odamga heç kim, heç narsa tösiq böla olmaydi. Heminguey aytganiday, insonni yançib taşlaş mumkin, ammo uni yengib bölmaydi. Agar şoir şu fikrni xuddi ana şu tarzda ifodalasa, yaʼni hayotning past-balandi köp, ammo kuraşgan odam baribir niyatiga yetadi, deya talqin qilganida, jön va umri yozilgandayoq tugaydigan şeʼr paydo bölardi.
Ammo şoir bunday qilmaydi: eng hayotiy haqiqatni… ertak yordamida ifodalaydi. Masalan, devu parilar, yalmoğizu borsakelmas yöl…
Şeʼrni öqirkansiz, köz öngingizda inson hayoti gavdalanadi. Taqdir insonni imtihon qilişi xuddi yalmoğizga duç kelgan Kenja botir misolida aytiladi:
Ayniqsa, u Kenjaga
Yöl körsatib turgan dam,
U yalmoğiz emasdir
Deya öylaydi odam.
Goho undan rahmdil
Topilmaydi biror zot,
Botirlarni qutqazar
Berib oyna, taroq, ot.
Goho undan vahşiy yöq,
Boğlarni etar sahro.
Oyoğining ostida
Ingranib yotar dunyo.
Şoir hayot hukmi makkor va yovuz, şu bilan birga, saodatli ekaniga işora qilib, yalmoğiz savol berib sinab körişini, agar sal qörqsangiz, buni darrov bilişini, sira qörqmagan bölsangiz ham, işonmayin turişini aytadi. Hayotda ham şunday: qiyinçiliklarga doş bergan, egilmagan botirgina bu hayotda öz örnini topa oladi, xavfu xatarga töla “Borsakelmas”dan ham omon qaytadi.
“Sʼyomka paytida” şeʼrida esa qiziq bir manzara – kino oliş jarayoni aks etadi. Bir kadrda köriniş berişi kerak bölgan aktyor öşa kuni kelmaydi. Zumda rolga mos bir yigitni topib, u qiladigan işni tuşuntirişadi. Yigit faşist rolini öynaşi kerak, ona murdasidan hatlab ötib, murğak bolani çohga irğitişi lozim.
Ijro boşlanadi-yu, yigit qotib qoladi. Qölida gödakni tutgança qaltirab turadi. Rejissyor esa xunob: tuşunsang-çi, uka, bu kino, kino!
Insonlar bundan ham battar xor edi,
Buni köriş kerak butun bir dunyo.
Ammo yigit bu rolni uddalay olmaydi. Haqiqiy faşist böliş qölidan kelmaydi.
Yigit boş kötardi arang va maʼyus,
Avtobus tomonga qadam taşladi.
Heç kimga qaramay, demay biror söz,
Faşist mundirini yeça boşladi…
Şeʼrni öqiy turib, inson har qanday holatda ham yovuzlikdan yuz ögirişi kerak, degan xulosa keladi köngilga. Qaçonlardir odam qiyofasidagi hayvonlar şunday manfur işga qöl urgandir, ammo qalbida iymoni bölgan odam, agar u aktyorlik sir-sinoatidan bexabar bölsa, bu işni kinoda ham qila olmaydi. Boşqa bir tomondan esa, öşa jirkanç iş hatto kinoda ham sodir bölmadi, bölmasin ham, boşqa bundayin qabohat yuz bermasin, degan istak jöş uradi.
“Zeboga” şeʼri olis qişloqning bolalik ötgan yillariga, yöllariga yetaklaydi. Şoir mitti jussasiyu kuçsiz yelkasida ön olti kilo paxtani ortib ketayotgan qizni eslaydi. Bir qaraganda oddiy hol: kimdir ön olti kilo nima böpti, deyişi ham mumkin. Ammo şeʼrda keltirilayotgan voqea paxtazor yomğiru qordan köpçigan kunlarda yuz beryapti. Bunday kunlarda kun uzoği biror yarim kilo paxta olib çiqişning özi duşvor.
Sen-çi, ketayapsan kuçsiz yelkangda
Ön olti kiloyu etik dahsar loy.
Qiz xirmonga paxta bilan birga zilday hislarini ham tökadi-yu, şoir ham deraza yonidan çekinadi:
Paxtazor bağrida sen bilan keçgan
Özga damlarni ham eslamoq qiyin.
Şeʼrni öqib bölgaç, köngilda bir xijillik paydo böladi. Xuddi şeʼr yakuniga yetmaganday, hali davomi borday. Ammo şoir aniq bir voqea şarhini emas, qiş-qirovli kunlarda şahar derazasidan taşqariga qarab turib, öşa onda xotirida jonlangan bir holatni, kayfiyatni ifoda etadi. Kayfiyatdagi xijillik öquvçiga ham yuqadi: u şöro davrida hukm surgan paxta yakkhokimligi asoratlarini, mitti jussasiga turmuşning zilday taşvişlarini ortib olgan yaqinlarini, onasini, opasi yo singlisini köz oldiga keltiradi. Şeʼrning tugamagan qismi hayotda davom etadi: qaçonlardir yordam beriş qölimizdan kelmagan onamizga, opamizga, singlimizga kömakka oşiqamiz, yelkasidagi yukni yengillatişga urinamiz…
Çori Avaz ijodida xalqona, öynoqi satrlar ham talaygina. Quyma va ravon satrlar samimiyati va ohangi bilan öquvçiga tez singadi:
Oqşom payti yo tunda
aylanib köçalarni,
tongga eltib qöysang-ey,
yulduzli keçalarni
yoki:
Ular şunday yaşaşar inoq,
Bir-birlarin qilişmas xafa.
Gohida tong, onajonim goh
Erta turar har gal, har dafʼa.
Çori Avaz bir essesida şunday yozgan edi: “Inson yöli uzun emas. Har bir inson yölining söngida bir uyum tuproq bilan belgi qöyişadi. Ammo heç kim öşa bir uyum tuproqni öz qöllari bilan uya olmaydi. Buni boşqalar özlarining behad parişonxotirliklaridan saqlaniş uçun ado etadilar. Inson öz yöli söngida qöyilgan bu belgidan boşqa hamma tösiqlardan öta oladi”. Demak, inson hayotda doim olğa intilib yaşaşi, tösiqlarni yengib ötişi kerak. Toki uning ezgu işlari oxirgi tösiq ortida qolsin, uni yaxşi nom bilan eslaşlariga sabab bölsin.
Çori Avaz şeʼrlari bir yöldir. Garçi bu yöl qisqa bölsa-da, uning barhayot ohanglari hali köp zamon şeʼriyat muxlislari qalbini larzaga soladi, tölqinlantiradi, ezgulik manzillari sari yetaklaydi.
Bekzod ÖKTAM
1988-yili tuğilgan. Özbekiston Milliy universitetining tarix fakultetini tamomlagan. Adabiy-tanqidiy, publitsistik maqolalari bilan respublika naşrlarida qatnaşib keladi.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


