Ibrohim Ğafurovning mazkur maqolasi birinçi marta “Yoşlik” jurnalining 1982-yil 7-sonida eʼlon qilingan. Maqolada mutolaa madaniyati haqida söz boradi. Şu bilan birga muallif özining ijtimoiy-siyosiy qaraşlarini ham örtaga taşlaydi. Ammo ötgan yillar muallifning fikrlarini çarxlagan, uning qaraşlarini özgartirgan bölişi mumkin. Şu sababli biz maqoladagi ayrim örinlarga muallifdan izoh söradik.
Insondagi eng oliy şodlik – öz ruhiy dunyosini boyitişdan, demakki, başar manfaatlari bilan yaşaşdan kelib çiqadi. Bunday olijanoblik yoningdagilarning ehtiyoj va manfaatlariga eʼtibordan, özgalar taqdirini özingniki deb anglaşdan boşlanadi. Madaniy taraqqiyot gultoji hisoblanmiş kitob ham aslida ana şunday eng oliy maʼnaviy ehtiyoj mahsulidir. Binobarin, har qanday yaxşi kitob insonga eʼtibor, yaʼni inson hayotini maʼrifat nuri bilan yoritiş işqidan tuğiladi.
Men Sobintoğ xotiragohida öq teşib ötgan kitoblarni körganman. Bosqinçi faşistlarning öqlari bu yerda odamdan oldin kitobga tekkan. Ular kitoblarni xuddi tirik odamlar kabi otgan va ötda yoqqanlar. Insoniyatning barça duşmanlari, avvalo, kitob duşmani sifatida taniladilar, öz yovuzliklarini kitobni toptaşdan boşlaydilar. Lekin maʼrifatparvar insoniyat doimo ularni taraqqiyot yöllaridan uloqtirib taşlayveradi.
Yigirmançi asr – kitob asri. Gazeta-jurnal asri. Televideniye, kinematografiya asri. Sport tomoşalari asri. Bularning hammasi uçun vaqt kerak. Vaqt – umr esa çeklangan. Biz kitobni qançalik sevmaylik, baʼzan unga ajratadigan vaqtimiz yetmayotgandek tuyuladi.
Televideniye öz jozibasi bilan tinimsiz çorlab turadi. Oqibatda, Jomiy va Navoiy, Servantes va Şekspir, Tolstoy va Dostoyevskiy bizni dökonlarda, kitob javonlarida kutib qoladilar. Ammo bu töğri yölmikan?! Biz kamolot yölini töğri tanladikmikan?!
Menimça, yaxşi kitobning örnini heç qaçon heç narsa bosa olmaydi. Kitob, televideniye, kinematografiya, sport… Inson maʼnaviy hayotida bularning har biri öz örniga ega. Ammo ular inson hayotidan bir-birlarini surib çiqarmasliklari, aksinça, muttasil suratda bir-birlarini töldira borişlari zarur. Yaqinda keksa bir işçidan xat oldim. “Böş qoldim degunça, qattiq bezovta bölaveraman, – deb yozadi u. – Xuddi meni birov kutib turganday. Meni kutib turgan öşa habibim esa kitobdir. Men kitobdan maʼrifat – hayot hikmatlarini izlayman. Ularni topganimda könglim uyi yorişadi. Men qarib qoldim. Bu hikmatlarning nega kerakligini bilmayman. Ammo ularsiz ham yaşolmayman”.
Keksa kitobxonning mana şu hayajonli sözlari davrimizning ulkan şoirasi Zulfiyaning bir suhbatda aytganlarini yodimga tuşiradi: “Men özimda doimo uluğ şoirlar bilan uçraşib turişga yengib bölmas bir ehtiyoj sezaman, – degan edi u. – Butun ikir-çikirlardan, har qanday mayda taşvişlardan pok-foriğ bölib, ularning kitoblarini qölimga olaman. Yuksak öylar, jöşqin ehtiroslar, ajib keçinmalar olamiga faqat pokiza öy bilan, tozargan xayol bilan kiriş mumkin. Şunda uluğ şoirlar maʼnaviy dunyosi menga yanada tölaroq, yanada nozikroq oçiladi”.
Kitob öqişda ham öqiş bor. Şunday kitobxonlar borki, ular qöllariga nima tuşsa, şuni öqiydilar. Birovlar faqat el orasida şov-şuv qözğatgan kitoblarnigina öqişga intiladilar. Yana birovlar öz sohalariga oid kitoblar bilangina tanişib boradilar. Yana bir turli öquvçi borki, ular kitob deganda maktab yoxud oliy öquv yurti darsliklarini tuşunadilar. Darslikni özlaştirib olgaç esa böldi, iş bitdi, deydilar-u, boşqa heç qaçon qölga kitob olmaydilar. Baʼzan ayrim rahbar xodimlar ham ana şunday fikrda böladilar. Afsuski, saviyasiz, tayyorgarliksiz kitobxonlar bizda hali ançagina. Zotan, ular köpçilik bölmaganlarida, jahon klassik hamda zamonaviy adabiyotining eng nodir namunalari hozir kitob dökonlari tokçalarida çang bosib yotmagan bölur edi.
Yigirmançi asr – madaniy asr. Madaniylik esa hamma narsada muntazam izçillikni yaxşi köradi. Muntazam izçillik bilangina hayotda közlangan maqsadlarga erişmoq mumkin. Binobarin, kitob öqişda ham muntazam izçillik darkor. Nazarimda, çinakam mutolaani qadimgi dunyo badiiy obidalaridan boşlamoq zarur. Şu bilan birga, zamonaviy hamda ilğor jahon adabiyotini muntazam ravişda öqiş kerak. Mumtoz adabiyotini çuqur özlaştiriş, Mixail Şoloxov, Leonid Leonov, Aleksandr Tvardovskiy, Konstantin Paustovskiy, Muxtor Aveov, Berdi Kerboboyev, Ayniy, Abdulla Qodiriy, Oybek, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon, Çingiz Aytmatov kabi ulkan sanʼatkorlar ijodini qayta-qayta öqiş, bugungi adabiyot namoyandalarining eng yaxşi asarlaridan xabardorlik, yoşlar adabiyoti bilan qiziqiş – öqişni maʼlum bir izga soladi. Badiiy asardan olinadigan maʼnaviy zavqni ongli oqimga kiritadi.
Men uçun har bir ulkan yozuvçi, şoir, sanʼatkor ijodi, ularning şoh asarlari köp qavatli uluğ binoga öxşaydi. Yillar, asrlar ötgan sayin bu bino qavatlari ajib bir şiddat bilan yuqorilab boradi. Hajman unça katta bölmagan “Igor polki jangnomasi” haqida yaratilgan asarlarning özi hozir tört qavatli kutubxonaga siğmaydi. Puşkinning buyuk dostoni “Mis çavandoz” haqida jahon adabiyotida olib borilayotgan ilmiy kuzatişlarning miqyosi ham ana şunga yaqinlab qoldi. Vaholanki, tadqiqotçilar “biz hamon “Mis çavandozining hamma qatlamlariga yetib ulgurganimizça yöq”, deb eʼtirof etmoqdalar.
Bugun – yigirmançn asrning saksoninçi yillarida, Oybek, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon, Abdulla Qahhor singari ulkan özbek sanʼatkorlari yangidan kaşf qilinmoqda. Insonni tuşuniş va anglaş, dunyoni taniş fikri kuçayib, çuqurlaşgan sari, bu adiblar ilgari surgan ğoyalar, ular yaratgan milliy xarakterlar ham köz öngimizda yangidan-yangi qirralarini namoyon qilmoqdalar. Zero, har bir davr uluğ adiblarni yangidan oçadi.
Oybekniig “Qutluğ qon” romanini ösmirlik paytlarim, talabalik çoğlarimda ham neça bor öqiganman. U har gal menga boşqaça hayajon, boşqaça zavq bağişlagan. Lekin romanni bir sabab bilan yaqinda yana qölga oldim. Endi menda butunlay boşqaça taassurot uyğotdi. Romanda tasvirlangan milliy xarakter va qahramonlar avval men tasavvur qilgandan köra, ön çandon boy, qirrador ekan. Yölçi ongidagi harakatning neçoğli kuçli şiddat bilan ösayotganligini loaqal bir voqea içida kuzataylik. Yölçi Abduşukur bilan boylarning zulmi haqida gap talaşib, undan qanoatlanarli javob ololmaydi. Aksinça, Abduşukur Yölçini çalğitişga, ozodlik kuraşi yölidan qaytarişga urinadi: “Olamdan xabardor, közi oçiq odamlarimiz bor. Yurt qayğusiga ular çora köradi. Sanga nima! San öz tirikçilingni qil. Qoş qöyaman deb, köz çiqarma! Zavolli Turkiston uçun boylar kerak!” Yölçi Abduşukurning kimligini ana şundagina tuşunib yetadi, uning qoşidan etak silkib çiqib ketadi. Xuddi şundan söng, ustod Oybek çoyxonada bölib ötgan bir voqea tasvirini keltiradi.
Abduşukurning aytganlarini öylab, çoyxonadagi taxta karavotda oyoğini uzatib ötirgan Yölçining yelkasini birov qattiq turtdi. “Yölçi alanglab qaradi: çoyxonada hamma tik turadi, qöllar qovuştirilgan, közlar qörquvli, notinç. Yölçi özidan bir neça qadam narida xömrayib, hammaga razm solgan şop möylov, yumaloq, sariğ politsiya boşliğini körib qoldi… Yölçi ilgari, hamma kabi, noilojdan unga salom berib yurar edi. Hozir uning zaharli nazari ostida, sekingina yerga tuşdi, lekin qöl qovuştirmadi, qandaydir xomuşlik, beparvolik bilan jimgina turdi”. Qöydek yuvvoş “sart”dan bunday muomalani kutmagan politsiya boşliği tutaqib Yölçining yuz-közi aralaş qamçi sola boşlaydi. Bu orada bir çol vaziyatni önglaş uçun oraga tuşib Yölçi uçun uzr söray boşlaydi.
– Ota, – dedi Yölçi çolga borib, – rahmat sizga, lekin zaharini solgan ilonga yaliniş yaramaydi!
– Uzr ayt, bolam. Zolim bilan tenglaşma! – dedi çol.
– Nima gunoh qildim! Qamçinga uzr söraymanmi!
Ammo Yölçi “özi tufayli bir töp odamlarning ayblanişi mumkinligidan qörqdi”, politsiya boşliğining qamçisini qöyib yuborişga va örnidan turişga majbur böladi.
Odamni ança öylatadi bu parça. Yölçining yuragidagi olijanoblik, darhol vaziyatni baholagani holda, bir fikrga kelişi odamni hayratga soladi. U özini emas, bir zumda xalqni öylaydi. Hozir politsiya boşliğini kötarib yerga ursa, ança odamlar gunohkor topilib, qamalişini anglaydi, özini tiyadi. Şu bir voqeada milliy xarakter ifodasi naqadar teran yoritilmoqda. Şu bilan birga xalqda, uniig ilğor, ziyrak vakili Yölçida yangiça qaraşlarning şakllanişi hayotning tarixiy haqiqatidan kelib çiqib, ustalik bilan kuzatiladi. Bu parçada keltirilgan qahramonlar holatini bir zum diqqat bilan, sinçkov nazardan ötkazaylik. Ularning holat va vaziyatlari bizga yetilib kelayotgan ğoyat uluğvor hodisalardan darak beradi. Yölçiga nazar taşlang… U ilgarilari politsiya boşliğiga salom berib yurardi. Lekin nega birdan şu tobda, kun zavolga kirgan çoğda, osuda çoyxonada u odat tusiga kirib qolgan salomdan boş tortdi. Nega bu safar avvalgidek qöl qovuştirmadi! “Beparvolik bilan jimgina turdi!” Oybek uning ruhiyatidagi bu özgarişlarni muallif tilidan izohlamaydi, sabablarini zarraça bölsin tuşuntirmaydi. Holatni uzundan-uzoq taʼriflab bayon ham qilmaydi. Unda, xayolan Abduşukurning hozirgina aytib ketgan sözlari, açimsiq, kaltabin falsafasi bilan qizğin bahslaşib ötirgan Yölçida, neçun, kutilmaganda, bunçalar zör, qudratli özgariş sodir böldi!
Bu qahramonimizda paydo bölayotgan yangi xislat – fikrlaş natijasi emasmikan!
Bu milliy ongning uyğonib kelişi, yangi sifat darajasiga kötarilişdagi keskin tarixiy bosqiçi emasmikan!
Bu isyon emasmi!
Şunday bölsa, Oybek Örta Osiyoning zabun, mehnatkaş yigiti qalbida kurtaklagan yangi ijtimoiy hissiyotlarni naqadar teran aks ettira olgan!
Abduşukurning kambağallarni yerga urişi, ularga bamisoli qul deb qaraşi Yölçiga şu qadar qattiq taʼsir qiladiki, u endi mana şu “mayda burjuz falsafasi” bilan olişa turib, bu falsafaning xalqni kamsitiş va haqoratlaşga qaratilgan mağzini çaqa turib, özida uyğongan qarşilik tuyğusini sezmay qoladi. Şu tuyğu politsiya boşliğining oddiy xalqqa qilayotgan dağdağasini körganda, isyonga aylanadi.
Abduşukur oddiy xalqni öz falsafasi bilan tahqirlagan bölsa, politsiya boşliği xalqni öz xatti-harakati bilan toptamoqda. Yölçi bu yerda zulmning ikki dahşatli körinişiga duç kelib turibdi. Millatçilarning xalqni oyoqosti qiluvçi zulmi, uning yovuz jihati – xalqqa, xalqning ijodiy kuçlari, ijtimoiy qudratiga işonmaslikda, unga benihoya past nazar bilan qaraşida namoyon böladi. Politsiya – terror apparatining zulmi: u xalqqa zuğum, zöravonlik körsatiş, uni, butkul zabun etiş, mutelar podasiga aylantiriş istagida namoyondir.
Yölçi bu zulmlarni öz közi bilan körib, öz boşidan keçirmoqda. Zulmning bir ravişini körib, uni anglaşga urinayotgan çoğida, ikkinçisi bilan omonsiz töqnaşmoqda.
Bu çinakam bedodlik edi. Tengsizlik, huquqsizlik, ğariblikdan tuğilgan bedodlik. Yölçi şu bedodlik qarşisida birdan barvasta qoyaday yuksaladi. Unda hali özi ham töla anglab yetmagan bir kuç – qarşilik kuçi uyğonadi. U birinçi marta politsiya boşliği qarşisida egilmaydi. Tobelikni bajo keltirmaydi. Qamçilar zarbidan ham esankiramaydi. Qamçi tuşgandan, bukilib qöya qolmaydi. “Qamçin uning badanini emas, könglini tilib ötganday böldi”… Yölçidagi özgariş qatʼiy tus oladi. Köngli tilingan odam isyonga şaylanadi. Nihoyat, isyon uning tiliga ham köçadi: “Zaharini solgan ilonga yaliniş yaramaydi!”, “Nima gunoh qildim! Qamçinga uzr söraymanmi!” Yölçidagi isyon hissi juda izçil, lekin juda ham vazminlik bilan yetiladi. Avvalo qöl qovuştirmaslikda, söng qamçinga parvo qilmaslikda, söng aytilgan aççiq sözlarda, söng qulluq qilmay, yana sekingina öz joyiga ötirişida – turiş-turmuşida tobora olovlanib borayotgan isyon namoyon böladi.
Politsiya boşliği bunday bölişini sira ham kutmaganligi körinib turibdi. U yigit boşiga ust-ustiga qamçi tuşira boşlaganida, Yölçi öz isyonida yana bir qadam taşlaydi. U qamçini uşlab qoladi. Politsiyaçi siltab tortişiga qaramay, qöyib yubormaydi. Bu haligaça köz körib, quloq eşitmagan botirlik edi. Şundagina politsiya boşliği Yölçining ongli suratda qarşilik körsatayotganligini anglaganday böladi. U atrofdagi odamlarga, bular ham şerik emasmikan, degandek közlarini olaytiradi.
Ayni örinda Oybek özbek xalqining milliy psixologiyasi, ongiga şuʼla taşlab, ötkir nur bilan yoritadi. Xalqda zulm, xörlikka nafrat yetilib kelayotgan edi. Lekin hamon nafratdan köra, qörqinç, hadiksiraş hissi kuçliroq, jaholat, bilmaslik – ongdagi qoronğilik qörqinç hissiga stixiyali tus bergan edi.
Buning ustiga şarqona andişa!
Yölçining andişasi… “U özi tufayligidan bir töp odamlarning ayblanişi mumkinligidan qörqdi”. Bu qörqinç hissi ayni paytda xalq psixologiyasi bilan hamohang, u xalq qörqinçidir. U andişadan tuğilgan. Andişa bu yerda isyon ötini öçiradi. Milliy xarakterning tarixiy şaroit taqozosiga köra, namoyon bölişi bu: Yölçi qamçinni asta qöyib yubordi. Örnidan ham turdi. Lekin baribir “qöl qovuştirmadik Milliy kuraşçi xarakterida ana şu tariqa qatʼiyat, iroda, zulmga toqat qiliş, ammo unga endi sira ham böysunmaslik işonçi tuğiladi. Bu – köz yoşi va xörliklar, har tomonlama zulm içidan qad rostlab kelayotgan xalqning ilk irodasi, qasosi edi.
Kitob öqiganda, ulkan adiblar bizdan har bir sözga tiyrak köz bilan qaraşni talab qiladilar. Şundagina kitob bizning bebaho döstimizga aylanadi, özining nozik sirlari, möjizalarini saxovat ila tortiq qiladi.
Xassos va ustoz şoira Zulfiyaning yuqorida keltirganimiz sözlari kitob mutolaasiga qadar ham öquvçida juda katta maʼnaviy-ruhiy tayyorgarlik bölişi zarurligini körsatadi. Ösmirlik yillarimda ana şunday tayyorgarligim bölmagani uçun ham, men köp narsalarni tuşunmay qolganman… Gulnorning Yölçiboyga yozdirgan maktubi yodingizda bölsa kerak. Maktubni savodsiz Gulnorga örtoği Zaynab yozib beradi. Keling, avval ana şu maktubga bir quloq tutaylik:
“Köz qoraçiğim, dardli yorim Yölçiboyga.
Jonim, man munça baxti qora yaratilgan ekanmanki, Xudo şörlik boşimga şunça kulfatlarni soldi. Koşki tuğilmasam, koşki sizni körmasam edi. Öşal kuni Şoqosim akaning hujrasida sizni poylab qişloqqa uçişga qanotlanib ötirganimda, dadam bilan mahalla ellikboşisi ofatday bostirib kelişdi. Dod-faryodimga quloq solmay, dadam qölimdan sudrab uyga olib ketdi. Qaysi bir rahmsiz, noinsof malʼun biz turgan joyni ularga yetkazganligini bilmayman; bundan keyin körgan azobimni Xudo heç bandasining boşiga solmasin. Buni bayon qilişga qalam ham ojiz, til ham ojiz. Bir oy ön kundan buyon firoq ötida qovrilaman. Qanotim yöqki, boyning zindonidan uçib çiqib yoningizga borsam, bu yerda bir mehribonim yöqki, manga kömaklaşsa. Dunyoda yagona mehribonim, oftobim siz edingiz, baxti qoralik oramizni kesdi. Bundan bir qança ilgari Unsinoydan ayrildim. Uning ketişini eşitib, könglim yana buzildi, yalinib-yolvorib olib qolmoqçi böldim, ammo qizning ham sizning raʼyingizga tösiq bölişni munosib körmadim, ham bu uydagi xotinlar Unsinni oğir yumuşlarga sola boşladilar, buni köriş manga juda oğir edi. Mayli, Unsinoy siz bilan birga bölsin. Yolğizman, ğarib-benavoman, lekin könglim sizda, fikrim, xayolim sizda. Keça-kunduz yodingiz bilan yaşayman. Botir yorim, bilaman, siz qayğu daryosiga mandan çuqurroq botgandirsiz. Endi yolğiz murodim – sizni bir körmoq, siz bilan ikki oğiz sözlaşmoqdir. Agarda bu baxtsiz döstingizni unutmagan bölsangiz, xatni öqitdirgandan söngra Unsinoyni yuborib, bu töğrida öz fikringizni bildirasiz. Dardli könglimni xuşnud qilgaysiz. Gulnoringizdan salom. Uşbu nomani yozib berguvçi közi yoşli, köngli nolon bir qizdan ham Yölçiboy akaga salom, qitmir-qitmir…”
Yot poşnalar ostida ezilgan çaşmadan tinimsiz oqqan köz yoşlarni Oybek ana şunday qoğozga tuşirgan. Lekin mening xayolimda bu “qitmir-qitmir” örnaşib qolganiga köp zamonlar böldi. Xat sönggidagi bu “qitmir-qitmir” har gal menga juda sirli bölib tuyular, ammo uning maʼnosini bilmasdim. Ança-munça odamlardan sörab ham javob ololmadim. Luğatlardan axtarib ham luğaviy maʼnosini topolmadim. Lekin har gal şu söz esimga tuşsa, xuddi qilinmay qolib ketgan zarur bir işdek armon uyğotardi menda. Nima ekan-a, bu “qitmir-qitmir” degani! Özimça, köp maʼnolar berib çamalab körar, lekin heç biridan qoniqmasdim. Buni qarangki, yaqinda Moskvada ikki jildlik “Dunyo xalqlarining afsonalari” deb atalmiş noyob bir qomus naşr etildi. Mazkur qomusning birinçi jildini varaqlab ötirib, Asʼhobul Kahf degan maqolaga közim tuşdi. Unda, taʼqibçilardan qoçib, mağoraga kirib ketgan yetti yigit va ularning qöriqçi iti haqidagi juda qadimiy rivoyat maʼlumotlari keltirilgan. Bu itning oti Qitmir ekan. “Baʼzi bir musulmon mamlakatlarida, – deb guvohlik beriladi kitobda, – maktub yöqolib ketmasligi uçun uning tagiga yaxşi niyat bilan, “Qitmir” deb yozib qöyar ekanlar”. Mana şu maʼlumotni öqiganimdan keyingina, Gulnorning maktubi sönggidagi söz maʼnosini tuşunib yetdim. Ammo şu bir sözni tuşunib yetgunimça, oradan neça ön yillar ötib ketdi… Çindan ham, ustodi komil Ğafur Ğulom aytganidek:
Beş yillab şogirdlik umrin yaşaydi
Sozga qöşilgunça nay bölib ğarov.
Bildim deb, xotirjam bölmaslik va bilmadim deb, butunlay taşlab qöymaslik – maʼrifat ham kamolotning uzun, tuganmas nurli yöli nazarimda mana şu. Yoş Döstlarim buni doimo yodlarida tutsalar ekan…
Zotan, zamonlar qaʼridan bizgaça yetib kelgan birdan-bir maʼnaviy meros ham, zamonlarga bizdan yetib borguvçi birdan-bir maʼnaviy meros ham – kitob!
U zamonlarga yöllovçi mayoqdir.
Bu savolning qöyilişi öşa zamonlar nuqtayi nazaridan ham kişini öylantiradi. Kitob öqiş haqida fikrlayotgan maqola içiga bu kutilmagan savol xuddi ğölaga pona urilganday yorib kiradi. Gap şundaki, öşa saksoninçi yillar arafasida va boşlarida Erkin Vohidov, Ötkir Hoşimov, Şukur Xolmirzayev kabi yaqin, dildoş adiblar davrasida “taraqqiyot yöli” – milliy, ijtimoiy, siyosiy, erkin-demokratik taraqqiyot yöli haqida köp bahslaşardik. Barça gaplarimiz, suhbatlarimiz har safar, albatta, şu bizni qattiq qiziqtiradigan, jonimizni oğritib, vujudimizni larzaga solib turadigan masalaga kelib taqalardi. Boşi berk köçada boşimiz metin devorga urilganday bölardi. Ijtimoiy nido jonimizda-qonimizda bezovta yaşardi. U nidoni qandaydir tarzda öquvçiga yetkazişga intilardik. Natijani adabiyotdan, sanʼatdan, mumtozlardan, tarjimalardan qidirardik. Zarbulmasal Ezopga savol öşa paytlardagi kayfiyatimizning bir şingili bölib bu maqola içida bözlab turibdi…
Kitoblarning öşa yillarda dökonlarda “çang bosib yotişi” bizni qiynar, xuddi yozuvçilik mehnatiga berilayotgan oğir bahoday dilimizni oğritardi. Ammo şu bilan birga nom qozongan adiblarimizning kitoblari 60 ming, hatto 90 ming nusxalarda tarqaladigan quvonçli holatlar ham yöq emasdi. Xeminguey, Mopassan, Dostoyevskiy, Yesenin asarlarining tarjimalari dökonlarda yotmas, tez tarqalardi. Kitob madaniyati asri boşlanayotgani sezilib turardi. Yaqinda tengdoş, safdoş qalamkaşlarning oltmişinçi yillarda çiqqan birinçi kitoblarini qiziqib qayta öqib çiqdim. Nimadan qanday boşlaganimizni yana qayta boşdan kuzatgim keldi. Juda beğubor va sodda ekan u zamonlar, u kayfiyatlar va javob topiş qiyin. Hatto mumkin bölmagan savollarga töla ekan… Sotsialistik taraqqiyot içida savollarimiz hamişa javobsiz qolar edi, örtar edi, örtar edi. U savollarga javobni va najotni yana erkin kitoblardan izlardik…
“Qutluğ qon” romanidagi Abduşukur, “Sarob”dagi Saidiylarning avtor talqinidan içim oğrirdi. Xalqimiz, millatimiz uçun jonlarini fido qilgan jadidlarning karikatura qilib tasvirlanişini heç ongimga siğdirolmasdim. Bu şörolarning maşʼum siyosati ziyolilarni ikki qarama-qarşi qutbga ajratişi oqibatidan edi. Ammo nohaqliklarga töla dunyoda haqiqat juda-juda uzoq aylana yöllarni bosib ötarkan. Lekin baribir yuzaga çiqarkan.
“Qitmir” sözining maʼnosini qidirganman. Uni ilk bora bolaligimda ammamdan eşitganman. Ammam savodxon ayol – ayollar davrasida Allohning muborak ismlarini qiroat bilan öqir, maʼnolarini tuşuntirar, Qurʼon rivoyatlarini aytar edilar. Diniy eʼtiqodi uçun taʼqib qilingan yigitlar qissasini ham yiğlab-yiğlab öqir, tafsir qilardilar. Bu yigitlarni ğorda qöriqlagan itning laqabi Qitmir derdilar. Qitmirda ilohiy bir mujda borday söylardilar. Qitmir ilohiyatning siriga burkangan edi. U axir imon-eʼtiqodni qöriqlardi. Öşa vaqtlarda bu söz özining noyobligi bilan, jarangdorligi bilan yodimga qolgan esa-da, men uning maʼnosini tuşunib yetmaganman.
Muallifdan
“Yoşlik” 1982/7-son
Ibrohim ĞAFUROV,
Özbekiston Respublikasi sanʼat arbobi.
1937-yili Toşkent şahrida tuğilgan.
Özbekiston Milliy universitetiti (avvalgi ToşDU)ning özbek filologiyasi fakultetini tamomlagan.
“Gözallikning olmos qirralari”, “Unutilmas boğ”, “Joziba”, “Ona yurt kuyçisi”, “Yonar söz”, “Yam-yaşil daraxt”, “Örtoq şoir”, “Yurak – alanga”, “Prozaning şoiri”, “Lirikaning yuragi”, “Şeʼriyat – izlaniş demak”, “Iltijo”, “Öttiz yil izhori”, “Dil erkinligi”, “Hayo – xaloskor”, “Mangu latofat”, “Tarjima nazariyasi”, “Parivaşlar majlisi” singari adabiy-tanqidiy maqola, esse, mansura va hikoyalardan iborat kitoblari çop etilgan. Ç. Aytmatov, F.Doctoyevskiy, J.Joys, Konfutsiy, G.G.Markes, G. de Mopassan, F.Nitşe, V.Rasputin, J.P.Sartr, A.Soljenitsin, E.Heminguey singari adib va mutafakkirlar asarlarini özbek tiliga mahorat bilan ögirgan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


