5 daqiqada öqiladi

411 marta körilgan

“Çin naqşi ham raşk etar…”

“Çin naqşi ham raşk etar...”

Vatanimiz mustaqillikka erişgaç, butun dunyo mamlakatlari bilan  döstona, har tomonlama manfaatli aloqalar örnatildi. Jahonning eng yirik, manaman degan davlatlari bilan ham teng şeriklik, özaro hurmat asosida hamkorlik qilyapmiz. Jumladan, xalqaro maydonda katta nufuzga ega bölgan Xitoy Xalq Respub­likasi bilan Özbekiston Respublikasi örtasidagi diplomatik aloqalar kun sayin mustahkamlanib, yangi bosqiçga kötarilib boryapti. Şanxay hamkorlik taşkiloti doirasida amalga oşirilayotgan loyihalarning öziyoq ikki davlat örtasidagi hamkorlik qay darajada jiddiy, işonçli ruhda ekaniga dalildir.

Özbekiston singari Xitoy ham qadim madaniyat öçoqlaridan biri bölib, ikki ölka örtasida azaldan turli sohalar böyiça aloqalar rivoj topgan. Xitoy yilnomalarida yurtimiz tarixiga oid nodir maʼlumotlar uçraşi ham buning isbotidir.

Özbek mumtoz adabiyotida, jumladan, uluğ şoir va mutafakkir Alişer Navoiy şeʼriyatida bu mamlakatning qadimgi nomi Çin atamasi keng qöllangan. Negaki, “Navoiy Örta Osiyo, Eron, Kavkaz, Xitoy, Hindiston va Yunon (Gretsiya) singari qadimgi ölkalarning tarixiy, madaniy boyliklari bilan yaqindan taniş edi”1. “Xamsa”ning boş qahramoni Farhod Çin xoqonining öğli ekani ham, “Saddi Iskandariy”da Xitoyga qöşin tortib borgan Iskandarning Çin xoqoni bilan muloqoti talqini ham buyuk şoirning Xitoyga eʼtibori va qiziqişi katta bölganini tasdiqlaydi2. Keling, kuzatuvni aynan “Farhod va Şirin”dan boşlaylik. Uluğ mutafakkir Farhod tavallud topgan Çin mulkini taʼriflar ekan, eng gözal taşbehlarni qöllaydi:

Ki, Çin mulkiki, raşki naqşi Çindur,

Savodi ğayrati xuldi barindur3.

Bu örinda “savod” sözi “ölka”, “hudud” maʼnolarida kelgan bölsa, “ğayrat” sözi “raşk, qizğaniş” mazmunida4. Bayt şarhi: “Çin mulkining gözalligiga Çin naqşining özi ham raşk qiladi, bu ölka hududiga jannat ham havas bilan qaraydi”. Demak, komil inson timsoli bölgan Farhod  ana şunday gözal ölkada tuğiladi.

Yoki mana bu bayt mazmuniga diqqat qiling:

Bu gulşanniki raşki naqşi Çindur,

Nasimi ham, guli ham otaşindur (FŞ, 45).

Çin naqşlari ham raşk qiladigan bu gulşanning nasimi (şamoli) ham, guli ham otaşin, yaʼni odamning köziga issiq körinadi, benihoya yoqimli, deyilmoqda mazkur baytda.

Uşbu taʼriflarning öziyoq hazrat Navoiy qalbida Çinga qiziqiş neçoğlik baland bölgani dalilidir. Xuddi şunday fikrlarni uluğ şoirning “Hayrat ul-abror” asari misolida ham aytiş mumkin. Dostonda Çin atamasi qöllangan baytlar quyidagiça:

Naqşiğa teng tutmay özin naqşi Çin,

Olam ölub ilgida naqşi nigin5.    

Asarda qay bir örinda gözallik töğrisida, naqş haqida, naqqoşlik hunari xususida söz ketsa, qiyosan albatta “naqşi Çin”, “naqqoşi Çin” birikmalari qöllanganini kuzatiş mumkin. Bu hol, birinçidan, Xitoyda qadimdan naqqoşlik rivoj topganini körsatsa, ikkinçidan, hazrat Navoiyning bu xalq sanʼati borasidagi eʼtirofidan dalolat beradi. Mana bu misralar ham uşbu fikrni quvvatlaydi:

Bor edi Çin mulkida bir nozanin,

Ojiz aning naqşida naqqoşi Çin (HA, 301).

Xuddi şunga yaqin fikrlar boşqa bir baytda ham gözal poetik şaklda ifodalangan:

Qasrlari borça rafiu matin,

Kilk uşotib naqşidan naqqoşi Çin (HA, 312).

Alişer Navoiy lirik kulliyotini “Xazoyin ul-maoniy” deb atagan. Navoiyşunos olimlarimiz töğri qayd etganlaridek, bu kulliyot çindan ham maʼnolar xazinasidir. Ana şu xazinadan joy olgan ğazallarda Çin atamasi gözal taşbehlar, betakror metaforalar orqali qöllangani kuzatiladi. Şoirning “Ğaroyib us-siğar” devonidan olingan mana bu bayt uşbu fikrni tasdiqlaydi:

Vah, ne yuzdur ulki taqlidin qilib naqqoşi Çin

Çeksa yuz suvrat, birin yuzdin namudor aylamas.

Baytda yor husnu malohati tajnis sanʼati orqali betakror ifodalangan. Yuz sözi ikki örinda ikki xil: 1) yor çehrasi; 2) miqdor maʼnolarida qöllangan.

Taqvo evi hamvor erur, subham ipi zunnor erur,

Uy kulbayi xammor erur,

               to kördum ul Çin luʼbatin.

Uşbu baytdagi “Çin luʼbati” birikmasi “Navoiy asarlari luğati”da “Çin gözali” deya izohlangan6. Baytda Çin gözalini körgan oşiq holati irfoniy mohiyat hamda betakror badiiyat bilan ifodalangan. Mana bu baytda esa tabiat tasviri oşiq ruhiyati bilan uyğunlikda ohorli poetik talqin etilgan:

To daşt bahor birla rangin bölğay,

Gulzor nigorxonayi Çin bölğay.

Nigorxona suratlar bilan bezatilgan xona maʼnosini anglatadi. Şoir daşt turli rang bilan bezangan bahorda gulzor Çin nigorxonasiga aylanadi, deya tanosub va taşbeh sanʼatlari vositasida özi ifodalmoqçi bölgan fikrni ziynatlaydi. “Nigorxonayi Çin” birikmasi bayt mazmunida yetakçi mavqega ega va şoir badiiy niyatini ifodalaşda kalit sözlar vazifasini ötagan, deyiş mumkin.

Alişer Navoiyning “Navodir uş-şabob” devonida ham Çin bilan boğliq taşbehlar, metaforalar mahorat bilan ifodalangan.

Çin kiyigi desam közin, vah, nedurur itob anga,

Çunki qarosi körguzur har sari muşki nob anga.

Bu baytda şoir maʼşuqa közini Çin ki­­yigiga taşbeh etadi. “Muşki nob” – “sof muşk, toza muşk; öta xuşböy”7 maʼnolarini anglatadi. Çin atamasi faqat uşbu baytdagina emas, boşqa örinlarda ham muayyan söz bilan birgalikda ana şunday gözallik, mukammallik timsoli sifatida qöllangani kuzatiladi.

Mana bu bayt jozibasi öquvçini hayrat dengiziga çömdiradi. Badiiyatning, şeʼriyatning qudrati neçoğlik yuksak ekanini anglaş imkonini beradi:

Keldi Çin naqqoşi ul yuz naqşini

                                       qilmoqqa tarh,

Çehra oçib naqşi devor aylading naqqoşni.

Maʼşuqaning gözalligi şu darajadaki, uning yuzidagi gözallikni tasvirlaş niyatida kelgan naqqoşning özi devorga naqşlanib qoladi. Yaʼni uning gözalligini tasvirlaşga möyqalam ojiz. Bu ham mayli, hatto musavvirning özi ham asl niyatini unutib, devor suyanişdan özga çora topa olmaydi.

Orazing Çin naqşi zulfung

                           muşku haryon xol erur,

Hind elikim Çinğa kelmiş muşk savdo qilğali.

Bu baytdagi fikr çin maʼnoda ohorli. Çinakam sanʼatkor şoirgina bunday misralarni ijod qilişga qodir. Şoir baytda gözal taşbeh va teran mazmun mutanosibligiga erişgan. Tasavvur qiling: yorning orazi (yuzi) Çin naqşiga mengzaladi, zulfi esa – muşkka. Uning gözal yuziga yaraşiqli xollari şu qadar köpki, göyo Hind eli (hindistonliklarning qoramağizdan kelganiga işora) Çinga muşk savdo qilgani taşrif buyurgan. 

Çin atamasi bilan boğliq bunday poetik talqinlarni şoirning barça devonlarida mutolaa qiliş mumkin. Jumladan, “Badoyeʼ ul-vasat” devonidagi mana bu misralar ham uşbu fikrni quvvatlaydi:

Asru vahşiydur mening muşkin ğizolim,

                                                   ey köngul,

Çin kiyigi göyiyo bermiş anga tuqqonda sut.

Şoir lirik asarlarida “naqqoşi Çin”, “nigorxonayi Çin”, “nofayi Çin”, “muşki Çin”, “Çin luʼbati”, “Çin kiyigi”, “Çini zulf” singari tuşunçalar keng qöllanadi. Eng muhimi, ular fikrni kutilmagan miqyoslarda gözal poetik tasvir orqali ifodalaş imkonini beradi. Quyidagi bayt ham buning isbotidir:

Çini zulfung ğami muhlik dedim, ölturma meni,

Çin dedim, har neki men zori ğamandöz dedim.

Xulosa qilib aytganda, hazrat Alişer Navoiy şeʼriyatida Çin atamasi bir-birini takrorlamaydigan, ohorli talqinlarga asos bölgan. Bu fikr şoirning “Xamsa” dostonlariga ham, lirik şeʼrlariga ham birday taalluqlidir.

Oybarçin ABDULHAKIMOVA

1993-yili tuğilgan.

Özbekiston Milliy universiteti magistranti.

Navoiy nomidagi Davlat stipendiyasi sohibasi.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (147)