Sörovnomalarga köra, insoniyat tarixidagi eng buyuk ixtiro – kitob ekan! Dunyoning yetti möjizasi haqida köp eşitganmiz. Ammo rasmiy eʼtirof etilmagan bölsa-da, heç qanday eʼtirozga örin qoldirmaydigan yana bir möjiza bor, bu ham bölsa kitobdir! Kitobning möjiza ekanini his etiş uçun esa, avvalo, kitobxon böliş kerak.
Kitob öqiydiganlarning dunyoqaraşi, bilim, qiziqiş doirasi keng, hayoti mazmunli böladi, şu bois ularning suhbati diltortardir. Kitob öqimaydiganlar bilan nima haqda gaplaşişni ham bilmaysan kişi – darrov zeriktirib qöyişadi.
Kitob haqida maşhur şaxslar – buyuk allomalar, fozil-u fuzalolar, mutafakkirlar dono, ibratli hikmatlarni xöp va köp aytganlar. Ular bir joyga jamlansa, bir neça jild kitob böladi.
“Odamlar öqişdan töxtaganda fikrlaşdan ham töxtaydilar” degan edi buyuk fransuz mutafakkiri Didro. Naqadar dono fikr! “Özimdagi barça yaxşi fazilatlar uçun kitoblardan minnatdorman” deya kitobning buyuk tarbiyaviy ahamiyatini qayd etadi rus adibi Maksim Gorkiy. Menga mana şu eʼtirof köproq yoqadi. Darhaqiqat, kitob insonni tarbiyalaydi. Öz vaqtida öqilgan birgina kitob inson hayotini alğov-dalğov qilib, taqdirini butunlay boşqaça özanga solib yuborişi ham mumkin. Yaqinda Rossiyada çiqadigan bir gazetada taniqli rus dramaturgi Viktor Rozovning xotiralarini öqib qoldim. Unda şunday ğaroyib voqea hikoya qilinadi. Aşaddiy bir jinoyatçi poyezdda birovning katta jomadonini öğirlaydi. Keyin yolğiz qolgaç, öljasini mundoq oçib qarasa, jomadondagi turli laş-luşlar ostida bir kitob turganmiş. U fransuz adibi Romen Rollanning “Jan Kristof” degan romani ekan. Jinoyatçi erinmay asarni öqib çiqadi-yu, azbaroyi qattiq taʼsirlanganidan butunlay boşqa odamga aylanadi. Yozuvçiga xat yozib, tavba-tazarru qiladi. Keyin militsiyaga borib, aybini böyniga oladi. Jazo muddatini ötagaç, oila qurib, bola-çaqali böladi va töğri, halol yaşaş yölini tanlaydi. Hammasiga öşa birgina kitob sabab böladi.
Maʼnaviyatni yuksaltirişning yagona yöli-çorasi kitobga oşno böliş, mutolaadir. Kitob fikrlaşga örgatadi, tafakkurni çarxlaydi. Qalb tarbiyasi, qalb islohoti ham asosan kitob orqali amalga oşiriladi. Bu borada heç narsa kitob bilan tenglaşolmaydi.
Hali-hamon eng sirli xilqat sanalayotgan inson haqida, uning murakkab içki dunyosi haqida eng mukammal, eng taʼsirçan maʼlumotni, bilimni biz badiiy adabiyot atalmiş sanʼatdan olamiz.
Lev Tolstoyning “Uruş va tinçlik” romanida beş yuz nafarga yaqin qahramon tasvirlangan. Ularning har biri öz feʼl-atvoriga, xarakteriga, taqdiriga ega. Yozuvçi ana öşa qahramonlarning har biriga “jon ato etolgan”, yaʼni bir vaqtning özida beş yuzta rolni “öynay olgan”. Vaholanki, biz sahnada bitta rolni yaxşi öynay olgan aktyorni olqişlaymiz. Demak, boşqa sanʼatlarni mutlaqo kamsitmagan holda dadil aytiş mumkinki, adabiyot barça sanʼatlar içida insonga eng yaqin, eng buyuk sanʼatdir.
Mutolaa madaniyatining susayişi sabablari haqida gap ketganda, köpinça yoşlarning vaqti ijtimoiy tarmoqlarda ötayotgani, internet atalmiş “balo” köpçilikni mutolaadan çalğitayotgani qayd qilinadi. Yuzaki qaraganda bu gaplarda jon borga öxşasa-da, masalaning mohiyati murakkabroq. Internetni olaböji qilib körsatmaslik kerak. Agar undan töğri, örinli foydalanilsa, u mutolaa masalasida betakror, beminnat yordamçi bölişi mumkin.
Endilikda naşriyotlarda çop etilayotgan kitoblarning adadi juda kamayib ketayotgani, şu bois ularning narxi qimmatlaşib borayotgani sir emas. Şunday pallada internet asqatadi. Kerakli kitoblarni internetdan topib, bemalol ekranda öqiş yoki uni qoğozga köçirib oliş mumkin. Audio va elektron kitoblar “moda” bölib borayotgani ham sir emas. Bunda vaqt va köz nuri tejaladi. Ammo, baribir, qoğozda çiqarilgan bosma kitoblarni afzal köruvçilar köproq.
Yaqinda fransuz adibi Frederik Begbederning ayni şu masalaga bağişlangan “Kones sveta” degan kitobini öqib qoldim. Muallif hozirça, fursat ğanimatligida özi tavsiya etgan yuzta bosma kitoblarni öqib qolişga daʼvat etadi. Bu kitoblarni faqat özining didi-saviyasi asosida tanlaganini ham yaşirib ötirmaydi.
Prezidentimizning “Kitob mahsulotlarini çop etiş va tarqatiş tizimini rivojlantiriş, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oşiriş hamda tarğibot qiliş böyiça komissiya tuziş töğrisida”gi farmoyişining eʼlon qilinişi ayni muddao böldi. U köpçilikni tölqinlantirib, ruhlantirib yubordi. Farmoyişda mazkur masala böyiça töplanib qolgan va öz yeçimini kutayotgan bir qator masalalar yuzasidan aniq çora-tadbirlar belgilangan. Oradan ötgan şu qisqa fursatda juda köp foydali, xayrli işlar qilindi, muhim tadbirlar amalga oşirildi. Odamlarning kitobga munosabatlarida ijobiy özgarişlar yuz berayotgani kuzatilmoqda. Kelinlarning seplariga tilga tuşgan maşhur kitoblar sovğa tariqasida qöşib qöyilmoqda. Kitob öqimaydigan ayrim rahbarlar ham kitobga yuz tuta boşladilar, öz hududlarida kitob dökonlarini oçişga kirişdilar. Ammo hali qilinişi kerak bölgan yumuşlar juda köp.
Farmoyişda “kitobxonlik madaniyati” degan ibora qöllangan. Xöş, bu nima degani?
Maʼlumki, barça sohalarda bölganidek, kitobxonlikning ham öz madaniyati bor. Mutolaa madaniyati deganda, avvalo, kitobni tanlay biliş va tanlab, saralab öqiş va uning maʼno-mohiyatini teran tuşuniş malakasi nazarda tutiladi. Xöş, nima uçun kitobni saralab öqiş kerak? Sababi oddiy. Dunyoda yaxşi kitoblar juda-juda köp, insonning vaqti-umri esa hisobli. Eng yaxşi, kerakli kitoblar saralanib öqilmasa, ularni öqişga ulguriş qiyin bölib qoladi.
Mutolaa madaniyati haqida gap ketganda, juda köp muammolar köz oldimizga keladi. Şulardan uçtasi, mening nazarimda, juda muhimdir. Bular quyidagilardir:
- Kitobxonlikka havas, qiziqişni qanday uyğotiş mumkin?
- Qanday kitoblarni öqiş kerak?
- Kitobni qanday öqiş kerak?
Menimça, birinçi masala juda muhimdir. Agar şu masala hal etilsa – olam guliston, kitobxonlik madaniyati bilan boğliq barça muammolarning yeçimi topiladi. Kitobxonlikka havas uyğongandan keyingina qanday kitoblarni öqiş va ularni qanday öqiş haqida mulohaza yuritiş örinli böladi. Çunki har qanday iş zavq-şavq, iştiyoq bilan bajarilsagina kutilgan samarani beradi. Kitobxonlikda ham xuddi şunday.
Kitobxonlik madaniyati ham, avvalo, oilada şakllanadi. Endi xayolga andak erk berib, şunday manzarani köz oldimizga keltiraylik. Oilada yaxşigina, boy uy-kutubxonasi bor. Ota-ona ziyoli, öqimişli odamlar. Qöllaridan kitob tuşmaydi. Kitobxonlik madaniyati borasida özlari ideal – namuna! Ammo farzandlari yoki nabiralari kitobga mutlaqo qiziqişmaydi. Ular zurriyodlarining kitobga qiziqmasligidan xunob bölişadi, daʼvatlar, majbur qilişlar kor qilmaydi. Har kuni bolakaylar bilan kitobxonlik masalasida dahanaki jang böladi. Bolapaqir esa boşini xam qilgança yer çizib turaveradi yoki maktabda uyga berilayotgan vazifalar köpayib ketganini bahona qiladi. Öşa bolakay uç oylik taʼtilda ham baribir kitob öqimaydi. Boyoqiş qiziqmasa nima qilsin?..
Xöş, nima qilmoq kerak, degan azaliy jumboq-muammo kun tartibiga çiqadi. O, qaniydi bu borada tayyor bir yöl-yöriq, qonun-qoida bölsa… Men bu haqda juda köp öylayman. Hali-hamon bir töxtamga kelolmayman. Şu bois bu borada jöyali maslahat berişdan ojizman. Menimça, bu muhim masala tajribali öqituvçilar, pedagog – olimlar, sotsiolog va psixologlarning özaro hamkorlikdagi saʼy-harakati bilan yeçilişi lozim bölgan muammodir.
Yaqinda Madaniyat va maʼrifat “telekanal”ida adabiyotşunos olim Omonullo Madayevning uşbu masala yuzasidan aytgan qimmatli mulohazalarini eşitib qoldim. Domla sira ikkilanmay “Bola kitob öqigisi kelmasa, uni majburan öqitiş kerak” dedi. Bolaligida ota-onasi, Anvar Hojiahmedov degan adabiyotşunos toğasi uni kitob öqişga majburlaşgani, şuning oqibatida adabiyotga ixlos qöyganini ham eslab ötdi.
Ustozning fikriga töla qöşildim. Darhaqiqat, bolani davolaş uçun unga aççiq dorilarni majburlab içiramiz-ku! Kitob öqişga majburlasak, osmon uzilib tuşmas!..
Matbuotda kitob va kitobxonlik masalalariga bağişlangan maqolalarni sinçkovlik bilan kuzatib borarkanman, yuqoridagi muammo haqida çuqurroq, asosliroq mulohaza aytilarmikin deya intiqlik bilan kutib yurdim. Bu borada fikr aytişi lozim bölgan mutaxassislar – pedagoglar, psixologlardan negadir diqqatga sazovor mulohazalar aytilavermadi. Ehtimol, kitobga iştiyoq, havas uyğotiş masalasi KUTILAYOTGAN KAŞFIYOT bilan boğliqdir.
Ittifoqo, matbuotda taniqli yozuvçi Xurşid Döstmuhammad va zukko adabiyotşunos olim Zuhriddin Isomiddinovning yuqoridagi muammoga daxldor maqolalarini öqib qoldim.
“Biz bolalarda kitob öqişga havas tuğdiriş yöllarini köp izlaymiz, lekin aniq yöl-yöriq topganimizça yöq, – deydi Xurşid Döstmuhammad. – Besabab emas bu, zero, mutolaa havasining tuğilişi har kimda har xil keçadi. Ana şu turliça keçgan jarayon mohiyatidagi qonuniyatni topiş uçun mumkin qadar misollarni köplab jamğarmoğimiz, sinçiklab örganmoğimiz kerak”.
Yozuvçining bunday örinli taklifini öqirkanman, hazrat Navoiyning yetti yoşida “Mantiq ut-tayr”day murakkab asarni yod olganini esladim. Ayni çoğda Ozod Şarafiddinov, Ibrohim Ğafurov, Mahkam Mahmudov, Mahmud Saʼdiy kabi ustozlarning kitobga bölgan ibratli munosabatlari, boy tajribalari köz oldimga keldi.
Zuhriddin Isomiddinov yoşlarda kitobxonlikka havas uyğotiş masalasiga yana-da realroq, hayotiyroq yondoşadi:
“…Biz yoşlarning kitobga qiziqişi oşişini istasak, avvalo, butun jamiyatda öqigan odamlarning öqimagan kişilarga nisbatan, ozgina bölsa-da, yaxşiroq yaşaşiga erişişimiz kerak”.
Eʼtiroz bildiriş qiyin bölgan istak-taklif. Töğri-da, axir, dunyoni baribir manfaat boşqaradi.
Olimning uşbu istagi hayotda ijobat böla boşlaganiga guvoh bölayotirmiz. Özbekiston yoşlar ittifoqining taşabbusi va homiyligida televizorda namoyiş etilgan “Yoş kitobxon” tanlovi naqadar qiziqarli, mazmunli va maroqli ötayotgani köpçilikka maʼlum. Tanlov ğoliblariga yengil avtomobil va boşqa qimmatbaho sovğalar topşirildi. Umid qilamizki, bunday tadbirlar yana bardavom böladi.
Kitob tanlaşda bolaga ota-onadan keyin ikkinçi muhim yordamçi maktabdagi adabiyot muallimidir. Kuzatişimça, aksariyat adabiyot muallimlari özlarining bu muhim vazifasiga yaxşi eʼtibor qilmaydilar, bolalarning sinfdan taşqari qanday kitoblarni öqişayotganiga qiziqmaydilar, maktab darsliklari doirasidan çetga çiqolmaydilar. Adabiyotni sanʼatning bir turi sifatidagi mohiyatini yaxşi ilğamaydilar. Adabiy jarayonni mutlaqo bilmaydilar, bilişga intilmaydilar ham. Sanoqli adabiy naşrlarni öqib bormaydilar. Bunday muallimlarning qölida taʼlim olgan bolalarda adabiyotga iştiyoq, qiziqiş uyğotiş qiyin. Adabiyot muallimining asosiy vazifalaridan biri yaxşi kitobxon tayyorlaşdir. Şu örinda maşhur rus şoiri, Nobel mukofoti sohibi Boris Pasternakning “Buyuk kitobxonlar paydo bölgandagina buyuk adabiyot paydo böladi” degan sözlari esga tuşadi
Maktabdagi taʼlim-tarbiya bilan boğliq aksariyat muammolarni ijobiy hal etiş bevosita öqituvçining ŞAXSIYATI bilan boğliqdir.
Maktab davridagi şunday bir unutilmas lahzani eslagim keladi. Özi ham ahyon-ahyon şeʼrlar yozib yuradigan, kolxozning köp nusxali gazetasini mustaqil, bir özi çiqargan darveşfeʼl amakim Sodiq Otaboyev öqitardi. Bir kuni u dars paytida Puşkinning “Dubrovskiy” povestini hikoya qilib berdi. Xuddi teatr aktyorday, rolini qoyilmaqom ijro etdi. Amakimning bunday noyob isteʼdodi borligini birinçi marta körib turardim. Boşqalarni bilmadim-u, men bu hikoyadan şu qadar taʼsirlandimki, ertasidan boşlab öşa povestnigina emas, Puşkinning ona tilimizga qilingan barça tarjimalarini topib öqidim. Balki keyinçalik kasb tanlaşimga amakimning öşa hikoyasi turtki bölgandir.
Işonçim komilki, bolaning fanlarga qay darajada qiziqişidan tortib qanday kasb tanlaşi va qanday inson bölişigaça – hamma-hammasida öqituvçining ŞAXSI muhim örin tutadi. Afsuski, biz bu dolzarb masalaga şu davrgaça yetarli eʼtibor bermay keldik. Biz sanʼatning barça turlarida birinçi galda isteʼdod lozimligini köp taʼkidlaymiz, ammo yaxşi muallim böliş uçun ham talant kerakligini unutib qöyamiz. Pedagogika universitetlariga talabalikka qabul mahali bironta test savollari abituriyentda bunday isteʼdod borligini aniqlab berolmasa kerak. Menimça, bunday noyob isteʼdodni aniqlaş uçun maxsus test savollari tuziş joiz…
Faraz qilaylik, kitobxon öqiş uçun öziga kerakli kitobni topdi ham deylik, könglida mutolaaga havas-iştiyoq ham bor, xöş, endi u kitobni qanday öqişi kerak? Bu ham juda muhim masala. Öqiş boşqa, uqiş boşqa deya bejiz aytilmagan. Öqiş malakasi ham yillar davomida şakllanadigan tajriba mahsulidir. Eşitişimça, ayrim xorijiy mamlakatlarda kitob öqiş malakasi fan sifatida maxsus örgatilar ekan. Buyuk nemis şoiri va mutafakkiri Gyote sakson yoşida ham haligaça kitob öqişni yaxşi örganolmaganidan yozğirib gapirgan ekan. Bu soxta kamtarlik emas, albatta.
Kitob öqişda tezlik masalasi ham muhimdir. Sezganmisiz, yoş bolakay (kattalarda ham şunday holatni kuzatiş mumkin) kitob öqiyotganda lablari bilinar-bilinmas piçirlayotgandek böladi. Mutaxassislarning fikriça, ana öşa holat kitobni tezroq öqişga xalaqit berar ekan.Tez öqişni örgatadigan maxsus kurslar, köplab adabiyotlar bor. Özimça maşqlar qilib, tez öqişni örganmoqçi böldim-u, oxirigaça hafsalam yetmadi.
Xöş, tez öqiş nima uçun kerak özi degan tabiiy savol tuğiladi. Javobi oddiy: insonning umri juda qisqa, dunyoda yaxşi kitoblarni öqib çiqişga ulguriş qiyin. Bu masalada oddiygina bir xulosaga kelganman. Ğoyaviy-badiiy saviyasi yuksak kitoblarni şoşilmay, “mazasiga quloq solib” deganday, sekinroq öqiyversa ham böladi, maʼlumot oliş, xabardor bölib qöyiş uçungina öqiladigan kitoblarga, publitsistik asarlarga esa kamroq vaqt sarflansa ham bölaveradi…
Kitobni çuqurroq anglaşda, undan çinakam zavq-şavq olişda uni qayta öqib çiqiş juda muhim ahamiyatga ega ekanini köpçilik yaxşi bilmaydi. “Bir marta öqib çiqişga arzimaydigan kitoblar ikki marta öqib çiqişga ham arzimaydi” degan edi donolardan biri. Darhaqiqat, yaxşi kitoblar ikkinçi marta, qayta mutolaa qilinganda özgaça kayfiyat uyğotadi, taassurotlar yangilanadi, yozuvçi ğoyasi bor kölami – salmoği bilan namoyon böladi. Esimda, ustoz adabiyotşunos va mohir tarjimon Ibrohim Ğafurov bir maqolasida “Qutluğ qon” romanini ön ikki marta qayta öqiganini yozgan edi. Jahon va özbek adabiyotida qayta-qayta öqişga arziydigan asarlar kam emas. Gap ularni tanlay bilişda va vaqt, hafsala topib qayta qölga olişda.
Mavzuga ozroq daxldor bölgani uçun özimning kitobxonlik tajribam haqida ozroq töxtalmoqçiman. Men öqilgan kitoblar haqida yoziş uçun maxsus qalin daftarlar tutganman. Hozirgaça ularning soni öntadan oşib qoldi. Bu daftarlarga öqigan kitobimning nomi, muallifi, asosiy qahramonlar, qaçon, qayerda çop etilgani, özimga maʼqul bölgan jumlalar, hikmatga monand gaplar hamda kitob haqidagi qisqaça fikr-mulohazalarimni (kiçik taqriz) yozib borişni odat qilganman. Kitob har qança qiziqarli, mazmunli bölmasin, yillar ötgaç, köp joylari xotiradan kötariladi. Daftarga şundoq köz taşlasam kifoya – kitobni yaqinda öqib çiqqanday bölaman.
Köpsonli aziz kitobxonlarga haqiqiy mutolaa zavqi bir umr hamroh bölib qolişini tilayman.
Şodmon Otabek,
Özbekistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimi
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

