7 daqiqada öqiladi

1 313 marta körilgan

Bobo sözni izlab

Maqolani yoziş oldidan öylarim negadir bobo va nabiraga boğlanib ketdi. Bilasiz, şajara eslanganda yetti puşt sanaladi. Oxirgi avlod begona deyiladi. Begonalik genetik jihatdan ham isbotlangan – “begona”ning qoni oltinçi “bobo”sining qoniga öxşamaydi. Söz ham ayni qon kabidir – qon butun bir avlodni boğlab tursa, söz ham şunday. Faqat u (söz) jismda emas – jonda, tomirda emas – tiynatda. Lekin qon va söz muqoyasasida parodoks ham bor: qon kişilar istasa-istamasa yetti odamgaça butun avlodni birlaştirib turadi, lekin söz “odam tanlaydi”. Yaʼni, tiynatdagi “qon” (söz) ehtimol uçinçi, yoki törtinçi… avlod uçun begona bölişi mumkin…

Universitetning 1-bosqiç talabasi ekanimizda adabiyot tarixi fanidan “Devonu luğotit-turk”ni öqib-örganiş, u haqda maʼruza tayyorlaş topşirildi. Vazifani bajariş maqsadida kitobni sörab, bir kursdoşim bilan Respublika taʼlim markazining Beşyoğoçdagi kutubxonasiga bordik. Jussasi kiçik kutubxonaçi ayol kitobning nomi yozilgan qoğozga xuddi şifokorlarning xatiga qaraganday tikilib turdi-da, yarim soatlardan keyin uçta katta kitobni olib keldi. “Özlaring ham kam söraladigan kitoblar turadigan polkadagi çang bosgan kitobni tanlabsizlar”, dedi garddan açişgan burnini işqalarkan. Rostdan ham kitob ança çangga botgan edi (kitob emas, aslida, sözlar çang ostida qolib ketganini keyinroq anglaganday böldim).

“Devonu luğotit-turk” mutolaasidan keyin sözlar etimologiyasi, ularning lisoniy taraqqiyotiga qiziqib qoldim. Gazeta-jurnallarda çiqqan maqolalar, “Söz xususida söz”, “Söz latofati” kabi kitoblarni öqidim, ulardagi ayrim mulohazalarni özim uçun qayd qilib qöydim. Şu qaydlar orasida taniqli şoir Eşqobil Şukurning turli sözlar tadqiqiga bağişlangan maqolalari ham bor edi. Yuqorida zikr etilgan ikkita kitobning ifoda usuli, tahlil bayonlari, obrazli tasvirlaş örinlari öziga tortgani uçunmi, bilmadim, Eşqobil akaning turkum maqolalari avvalboşda menga oddiy axborot, ayrimlari şoirning bir faraziday tuyuldi. Oçiği, gazetçilikdagi sahifaning tört barmoq hajmiday joyini töldiriş uçun qilingan urinişlarday tasavvur qoldirgan dastlab. Ammo jamlagan qaydlarim, yiğilgan gazetalardagi çiqişlarga hozir qayta nazar taşlasam, baribir jiddiy tadqiqday körinadi.

Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi taşabbusi bilan Eşqobil Şukurning “Bobo söz izidan” kitobi naşr etildi. Unga vaqtli matbuotdagi öşa kiçik-kiçik çiqişlar jamlangan. Kitobdagi ayrim sözlar xususidagi maqolalar menga taniş bölsa-da, ularni qayta öqib çiqdim. Öqib bölgaç, öyladimki, ehtimol, bugungi şiddatkor zamon kişisiga şunday qisqa, lönda, ortiqça badiiy böyoqlarsiz ifoda qilingan mulohazalar kerakdir!..

Odatda, sözni tadqiq qiliş deyilsa, tilşunos olimlar zimmasidagi yumuş, deb tuşunamiz. Çunki ular til va uning tarixi, taraqqiyotini öqib-örganadi, tadqiqotlar olib boradi. Ammo bu faqat olimlarning işigina emas, balki söz bilan işlaydigan (yaşaydigan) har bir ziyolining burçlaridan biri hisoblanadi. Menimça, Eşqobil aka buni iç-içdan his qilib, söz diyoriga sayohat qila boşlagan. Sayohatlari davomida duç kelgan ajoyibotlarni ixçam holda xat qilaroq, boşqalarga jönatib turgan.

Muallif izlanişlari davomida söz tanlar ekan, maʼlum tizim asosida iş tutmaydi, lekin duç kelgan sözni ham tahlilga tortavermaydi. Kitobni öqib bilasizki, şeʼru dostonlar, maqol va mataldagi ayrim sohir sözlar yoşligida şoirning şuuriga sirliligiça singib qolgan, baʼzi hollarda özaro suhbatlar jarayonida bahsga tortilgan sözlar haqidagi fikr-mulohazalar, hukmlar şoirni qoniqtirmagan. Şuning uçun u jiddu jahd bilan işga kirişib, önlab manbalarni titkilaydi, muqoyasa qiladi, köpni körgan kişilar bilan fikrlaşadi. Söng barini yiğib, öz mulohazalarini bayon etadi.

Muallif kitobi haqida fikr yuritib, şunday deydi: “Bu kitobni tayyorlaş jarayonida garçi köp manbalarni körib çiqsam-da, baʼzi sözlar masalasida xato qilmayapmanmi degan xijolatga ham bordim. Lekin faraz fikrni harakatga keltiradi”. Darhaqiqat, ayrim sözlar haqidagi mulohazalarda şoir faqat öz qaraşlari, farazlariga tayanganday taassurot qoldiradi, şuning uçun ham u “bölişi mumkin”, “bölsa kerak”, “buyam bir fikr-da” degan jumlalarni qistirib ketadi. Biroq, şunday esa-da, şoirning taxminu farazlarida asos borday körinadi, beixtiyor sizni ham öylaşga, sözning tarixi va taqdiri xususida fikr yuritişga undaydi.

Şu örinda yana bir mulohaza. Agar xuddi şu sözlar jamlanib, uni biror-bir tilşunos olim kitob qilganida, ehtimol, u turli ilmiy mulohazalar, iqtiboslarga tölgan bölardi. Ilm qonuniyatlariga rioya qilguvçi olim, albatta, farazlardan biroz çekinadi. Lekin “Bobo söz izidan”ning muallifi şoir bölgani bois, uning mulohazalarida şoirona nigoh, şoirona tasavvur, şoirona ifoda bor, şu sababdan ham öquvçi kitobni zerikmasdan mutolaa qiladi. Şoir, özi taʼkidlaganidek, bu kitobi bilan olimlikka daʼvo qilmaydi. Lekin olimlikka daʼvoyim yöq, deb quruq farazlaru unda-bunda eşitgan taxminlarni kitobga jamlamaydi. Muallif “Devonu luğotit-turk”, “Muhokamat ul-luğatayn”, “Özbek tilining izohli luğati”, “Özbek tilining etimologik luğati”, “Navoiy asarlari luğati” kabi manbalardan taşqari, boşqird, oltoy, qirğiz, qaraçay-malkar, qozoq, turkman kabi önga yaqin turkiy xalqlar luğatlariyu xalq oğzaki ijodi namunalariga murojaat qiladi, ularni bir-biriga soliştiradi, taqqoslaydi, qay biri asliyatga yaqinroq ekani xususida fikr yuritadi.

Kitobdagi heç bir mulohaza sizni befarq qoldirmaydi. Masalan, tilimizdagi quyidagi ikki sözga eʼtibor bering: sayr va sayl. Muallif taʼkidiça, sayl sözi sayr sözining özgargan şakli hisoblanadi. Sayl sözi esa aslida “sel, şiddatkor yomğir, kuçli oqim” va hatto “ofat” kabi maʼnolarni anglatar ekan. Demak, saylga çiqmoq “ofatga, kuçli yomğirga çiqmoq”, saylgohga bormoq esa “ofat, kuçli toşqin bölayotgan joyda böliş” degan maʼnoni bildiradi.

Yoki bölmasa, neft sözi haqida eşiting. Yerosti boyligi bölmiş neft köpçilikning nazdida çet tillardan özlaşganday tasavvur uyğotadi. Aslida u sof turkona ekan. Faqat bu söz avvallari naft şaklida işlatilgan ekan:

Bölib ikki közi nazzora çoği,

Neçukkim naftning ötluğ buloği.

 Alişer Navoiy

Lekin kitobda ayrim örinlar borki, ularni qayta muşohada qiliş, boşqa manbalarga ham qayta murojaat etiş kerak nazarimizda. Kitobning 78-betida “Inak”ning enasi haqida” sarlavhali maqola bor. Inak – adabiy tilimizdagi sigir sözining şevadagi körinişi. Samarqand, Surxondaryo, Buxoro, Navoiy viloyatlarida şu söz işlatiladi. Muallif nazdida, “inak” sözi ona maʼnosini anglatadigan “ena” sözi bilan boğliq: “ena” sözining “ina” şakli ham bölib, unga erkalaş maʼnosidagi “-ak” qöşimasi qöşilgan. Taniqli şarqşunoslar Vilgelm Şott, Vilgelm Bang va Andrey Kononovlar ham şunday şarh berişgan ekan. Muallif öz fikrlarini rivojlantirib, bunday yozadi: “Onam bir gal qahatçilik yillaridan bolalarini sigirining suti bilan olib çiqqan bir ayol haqida gapirib bergan edi. Omon-omon bölgaç, ayolning sigiri kasal böladi, uni söyişmoqçi bölganlarida, ayol “Bu inak bolalarimning enasi, undan sut qarzimiz bor”, deb söydirmaydi. Sigir ölgaç, uni hurmatlab kömadilar”. Bir qaraşda bu fikrlarda jon borday körinadi. Ammo boşqa bir mulohaza ham bor. Til tarixidan maʼlumki, özbek (turkiy) tili taraqqiyoti tört bosqiç: qadimgi turkiy til, eski turkiy til, eski özbek adabiy tili va hozirgi özbek adabiy tili davrlariga bölinadi. Qadimgi turkiy til davrida (VI-VII asrlar) sigir maʼnosida “ingek” sözi işlatilgan. Ayrim şevalarimizda qöllanadigan “inak”, “ingek” sözining talaffuzdagi buzilgan şakli bölişi mumkin.

Kitobda har bir söz tadqiqi sarlavha ostida beriladi. Ayrim sarlavhalar şoirona topqirlik bilan qöyilganki, maqola nomining öziyoq öquvçi diqqatini tortadi, maqolaning ayni mağzini ifodalaydi. Masalan, “Tirik” nimasi bilan tirik”, “Tarğil sigirning taroği”, “Gibraltar böğozidagi böğoz sigir”, “Örtoqlar örtasidani örtaliq”, “Narxning navosi”, “Issiq-sovuq va sevgi”, “Tipratikanning kiprigi”.

Kitobdagi tanlangan sözliklarning köpi, asosan, turkiy – özbekça söz. Köp örinlarda şoir biror tuşunçani ifodalovçi sof özbekona söz bölaturib, ajnabiylarini işlatib yurganimizdan biroz yozğiradi, ayrim notöğri qöllab yurgan sözlarimiz aslida boşqaça ekanini isbotlaşga urinadi. Aynan şu şoirning millatparvarligi, tilparvarligidan nişona. Hozir nafaqat qaraşlar, balki tillar ham kuraşmoqda. Ayrim tillar boşqasini mahv etmoqda. Ayrim çet tilini örganayotgan yoşlardan köp eşitganman: özbek tili boşqa tillarga qaraganda qaşşoqroq, hamma tuşunçalarni ham töla ifodalay olmaydi… Afsuski, bu – özbek tili tabiatini yaxşi his qilmaydigan, tobora öz tilidan uzoqlaşayotgan avlodning xulosasi.

Xöş, bunga sabab nima?

Birlamçi sabab şuki, ona tili darslarida (darsliklarida ham) öquvçilarga özbek tiliga bölgan muhabbat yaxşi singdirilmaydi, darslarda faqat grammatik qoidalar, maşqlar bilan özbek tili haqidagi tasavvurlar “boyitiladi”. Hatto oliy öquv yurtlarida ham turkiy qabilalar köproq harbiy bölgan, şuning uçun sof özbekça (turkiy) sözlar qöpol, dağal, quloqqa xunuk eşitiladigan söz bölgan, degan tuşunça singdiriladi. Aslida tilning eşitiliş – akustik jihati emas, uning ifoda imkoniyatlari, lisoniy jozibasi, gözal tabiati tilning asosiy belgisi hisoblanadi. Şu maʼnoda, millat farzandlariga özbek tilining bor imkoniyatlarini, uning boyligini, latifligini anglatiş lozim. Darhaqiqat, “Almopiş”, Örxun-Enasoy bitiktoşlari, “Devonu luğotit-turk”, “Qutadğu bilig” kabi asarlar yaratilganda “bu dunyolar yoş edi”. Özbek qalbi, özbek ruhinining qiyofasini köraman degan odam yuqorida zikr qilingan kitoblarni öqişi kerak, xalq oğzaki ijodining barça namunalarini mutolaa qilişi lozim.

…Söz qon kabi Bobodan Nabiraga ötadi. Tiynati tirik, özligi ölmagan Nabira özining yaşayotganiga sabab bölayotgan qonning taftini sezib turişi kerak. Lekin köpçiligimiz qonimiz bobomizning qoni bilan bir ekanini unutib qöyamiz. Zamonaviy tib ilmida qondoşlikni isbotlaş uçun DNK natijalari olinadi. “Devonu luğotit-turk”, “Muhokamat ul-luğatayn”, “Özbek tilining izohli luğati”, “Özbek tilining etimologik luğati”, “Navoiy asarlari luğati”lari turli davrlardagi DNKlarimiz. Şular qatorida turguvçi DNK – “Bobo söz izidan” ham qondoşlarimizni eslatib turadi…

Husan Maqsud

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (147)