Cатрлар сўқмоғи

0
10
марта кўрилган.

Табиатнинг одам қадами етмаган олис гўшаларига бориб қолсанг, баъзан сўқмоқларни учратасан. Улар, албатта, бирор манзилга туташган. Айримлари айиқ, бўри ё қор қоплони инига бошлаб боради. Биз энди йўлбарс ва арслон сўқмоқларини фақат юртнинг қадимги тарихидан излаб топсак бўлади. Улар ҳақида Бобо тарих қизиқарли, жонли, шукуҳли ҳикоялар сўзлаб беради. Мўлтираган, интиқ кўзларни кўрганда, достонлар куйлаб юборганини ўзи ҳам билмай қолади. Кўҳна тарих сўқмоқлари ўн минг йил олдинги филлар маконига олиб боришни-да бемалол эплайди. Шунда кекса Турон ўлкасида бизга таниш бўлмаган яна қандайдир улкан ҳайвонлар яшаганини ҳам билиб оласан. Афросиёб, Варахша деворларидаги воқеалар тасвирлари жонланади. Турон йўлбарслари бу сўқмоқлар билан ўзларининг асл ватани Ўзбекистонга қайтади. Эртаклардагидан ҳам қизиқарлироқ дунё ҳаётимизга уланади. Шунда, кунларнинг бирида ҳовлингизда минг ёшга кирган тошбақа ва қарғанинг биз ҳақимизда баҳслашаётганини эшитиб қоласиз.

 

* * *

Ҳаёт қийинчиликлари гирдобида ожиз қолганда, изтироблар исканжаси руҳий оламингизга чанг солганда улардан чиқиб кетиш чорасини қидира бошлайсиз. Сирли ўтмиш дунёларидан кўмак топишни истайсиз. Нажот манзиллари сари сўқмоқ қидирасиз.

Бу сўқмоқлар аслида ҳар бир ўқувчининг юрагидан ўтган. Унга қадам қўя олсанг, ахийри, зулматдан олиб чиқади. Фақат кўҳна китоблар саҳифаларини варақламай, улардан юриб бўлмайди. Улар сатрлардир. Аждодларимиз яратган китоблар сатрлари Ер куррасига бир ажойиб фахрли белбоғ бўла олади. Бу сўқмоқлар ўқирманни адаштирмай, мақсад-манзили, кўнгил орзуманд бўлган гулшанларга элтади. Қаршимизда ўтмишга саёҳат, зиёрат йўлларига туташган шундай сўқмоқлардан бири турибди.

 

Гулшан ул-мулук

Муаллиф: Муҳаммад Яқуб, у Амир Муҳаммад Дониёлбийнинг кичик ўғли эди. Ҳижрий 1170 йили (милодий 1748) манғитлар сулоласи ҳокимият тепасига келгач, Муҳаммад Раҳимхон амакиси Дониёлбийни оталиқ лавозимига кўтаради ва Кармана вилоятига ҳоким этиб тайинлайди. Унинг вафотидан сўнг ҳокимиятни амалда Амир Дониёлбий оталиқ бошқаради ва Бухорода 27 йил (1758 –  1785) подшолик қилади. Ҳижрий 1199 йили ражаб ойида (1785 йил, июн) 75 ёшида[1] вафот этади.[2] Ундан Амир Шоҳмуродбий, Султонмурод қушбеги, Тўхтамиш қушбеги, Фозилбий, Дарвешбий, Маҳмудбий, Умарбий, Рус­там мирзо, Ражаб Алибек, Муҳаммад Йусуфбек, Ўлжабек, Муҳаммад Яқуб исмли ўн икки нафар фарзанд қолади.[3]

Амир Шоҳмуродбий оилада тўнғич ва Му­ҳаммад Яқуб кенжа фарзанд эди. Муаллифнинг таъкидлашича, акалари уни “Кенжа Али мирзом” деб эркалаб чақиришаркан. Бундан хабари бўл­маган айрим муаррих ва тадқиқотчилар бу икки исмни алоҳида таъкидлайди ҳамда уларни ака-ука, деб кўрсатади.

Дониёлбий оталиқ хонадони зиёли оила эди. “Амири Жаннатмакон”, “Амири Масъум” номлари билан шуҳрат қозонган Шоҳмуродбий отаси ўрнини эгаллаб, давлатни бошқаради. У мужаддидия-нақшбандия тариқатининг таниқли вакиллари Халифа Жонмуҳаммад Кўлобий, охунд Муҳаммад Сафардан тариқат таълимини олган. Укаси Муҳаммад Яқуб ҳам, албатта, уларнинг таъсирида улғайган, Бухоро мадрасаларида таълим олган. У 1831 йили ҳали ҳаёт эди, “Гулшан ул-мулук”дан ўзга асари ҳозирча учрамади.

Асар аҳамияти: Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институти қўлёзмалар хазинаси асосий жамғармасида “Гулшан ул-мулук” асарининг №12; №1507-3 (1256 йили (1840 –  1841) кўчирилган, 164 варақ, 26х15,5 см); №7420 (1277 йили (1860 –  1861) кўчирилган, 58 варақ, 27х23 см) рақамларида қайд этилган нусхалари сақланади.

Аминжон Пўлатовнинг ушбу асардан айрим парчаларни кўчирган нусхалари ҳам бор. Улардан бири хазинада №12911-1 рақами билан (11 варақ (1б-11б), 21х17 см) сақланади.

№12 рақамли нусха муқоваси сариқ рангли қаттиқ қоғоз, тили форсий, хати настаълиқ, 169 варақ, 25х17 см, ҳижрий 1246 йили (1831 йил, январь) Бухорода ёзилган. Ушбу қўлёзма нусхани Маҳмуд махдум валади фазилатпаноҳ қози домулла Худоёр Бойсуний кўчирган (169б). Картотека варағида ҳижрий 1273 йили (1856 –  1857) кўчирилгани таъкидланган. Қўлёзмадаги матн сўнггида корхона сиёҳида ҳижрий 1290 сана (1873 –  1874) қайд этилган. Бу кейинчалик ёзилган. Балки кўчирилган санага ишорадир. Барча саҳифалардаги матнлар қизил ҳошия чизиғи билан ўралган.

Асарнинг кириш қисмида муаллиф ўзини таништиради (2а) ва ҳижрий 1240 йили (1824) Абул Ғози Мир Ҳайдар султон салтанати даврида (1800 –  1826) мазкур китобини ёзишга киришганини таъкидлайди.

Асар ўрта асрлар муаллифларининг анъанавий йўриғида ёзилган. Шунга қарамай, даврлар ва тарихий воқеаларни ифодалашда матн боб, фасл ё улар ўрнида қўлланадиган махсус “рашаҳа”, “насама”, “матлаъ” сингари ички кичик сарлавҳалар билан ажратилмаган. Тафсилоти берилаётган мавзу “Муҳаммад салоллаҳу алайҳи васаллам ва хулофаи рошидинлар зикрида”, “Умавийлар”, “Аббосий халифалар зикрида” кўринишида бошланади. Асар охиригача шу қои­дага амал қилинган. Айрим алоҳида ва кенгроқ ёритилган тарихий воқеалар тафсилоти бошланиши “алқисса” сўзи билан ажратилган.

 

* * *

Муаллиф аштархонли Абулфайзхон ҳукмронлигигача бўлган даврлар тарихини ёзишда ўзидан олдинги муаллифларнинг асарларига тая­нади. Тафсилотларни қисқа, равон, воқеалар изчиллигида ифодалашга ҳаракат қилади ва буни яхши уддалайди.

Муҳаммад алайҳиссалом ва халифалар тарихи тафсилотидан сўнг бирдан ғазнавийлар тарихи (Х –  ХII асрлар) бошланади (28б). Матнда Султон Маҳмуд, Султон Масъуд, Иброҳим ибн Мас­ъ­­уд, Масъуд ибн Иброҳим ва ғазнавийларнинг охирги султонларидан Хисрав ибн Баҳромшоҳ даврига қадар қизиқарли маълумотлар берилади.

Асарда салжуқий ҳукмдорларнинг 15 авлод вакили ҳақида сўз юритилиб, улар машҳур Афросиёб авлодлари экани ҳикоя қилинади (33а– 36б). Улардан кейинги матнлар (37а) Хоразмшоҳлар тарихига бағишланган. Унинг Ануштегиндан бош­лаб, юртсеварлиги ва душманга муросасизлиги ила дунёга довруқ таратган Жалолиддиннинг Чингизхон босқинига қарши олиб борган мардонавор кураши билан якунланган қисми жуда қизиқарлидир. Юртни асраб қолиш йўлидаги жанглар асарнинг чингизийларга ажратилган саҳифаларида ҳам давом этади (50б). Муҳаммад Яқуб Чингизхон юришлари даврини ёритишда Муҳаммад ибн Ҳасан Шайх Насир Тусийнинг “Тарихи Насирий” асаридан фойдаланганини матн ҳошиясида таъкидлаб кетган (56а).

Асарда темурийлар тарихи ҳақида бошқаларига қараганда кўпроқ саҳифа ажратилган. Воқеалар Амир Ҳожи Барлос ва Амир Темурнинг Шаҳрисабз вилоятига ҳоким бўлиши билан бошланади (81б). Темурийларнинг Турондаги сўнгги ҳукмдори Султон Али мирзо ҳижрий 905 йили (1499– 1500) салтанатни Муҳаммад Шайбонийхонга курашсиз топшириши билан якун топади (113б).

Султон Али мирзо ҳокимиятни осонгина қўлдан бой берганидан сўнг уни қайтариб олиш учун Заҳириддин Муҳаммад Бобур узоқ вақт курашди. Охир оқибатда барибир муваффақиятсизликка учради.

Кейинги сатрларда Қора қуюнли ва Оқ қуюнли ҳукмдорлар тарихи тафсилоти баён қилинади (115б –  119а). Сўнгра Муҳаммад Шайбонийхон тузган давлат тарихи саҳифалари бошланади (120а –  126б). Шайбоний Убайдуллахон ва темурий Бобур мирзо ўртасидаги қуролли тўқнашувлар, Кўчкунчихоннинг ёши улуғлиги ва Мирзо Улуғбекнинг невараси бўлгани сабабли унга Самарқанд бошқаруви берилиши ҳамда унинг бош хон деб эълон қилиниши қизиқарли тасвирланган (122б –  123а).

Олдинги зикр этилганлари каби шайбоний ва аштархоний ҳукмдорлар даври ҳам ўзига хос тарзда ёритилади. Абулфайзхоннинг ҳижрий 1161 йили жумад ус-соний ойининг 17 куни пешин пайти (1748 йил, 14 июн) Мир Араб мадрасасида Муҳаммад Раҳимхон манғит тарафидан шаҳид қилиниши билан аштархонлилар саҳифаси ёпилади. Сатрлар бошқа тарихга ўтади.

Юқорида кўрсатилган даврлар ҳақида ушбу асардан олдин ёзилган бирламчи тарихий манбалар, албатта, жуда кўп ва уларда тафсилотлар анча кенг берилган. Муҳаммад Яқуб бу даврларнинг улкан тарихини ўз замонаси ўқувчилари учун ихчамлаштириб ва енгиллаштириб ҳикоя қилади. Тажрибали ўқувчи асардаги тафсилотлар афзалликларини дарҳол ҳис қилади.

Асарнинг манғит ҳукмдорлари даврига бағиш­ланган сўнгги қисми ҳар жиҳатдан муҳим ва қимматлидир. Муаллиф айнан ушбу ҳукмдор сулола хонадони вакили эди ва барча тарихий жараёнларнинг гувоҳи бўлган, айримларида ўзи ҳам иштирок этган. Сулола асосчиси Муҳаммад Раҳимхон, Муҳаммад Дониёлбий оталиқ, Амир Шоҳмуродбий, Амир Ҳайдар, Амир Насруллоҳ ҳукмронлиги сиёсий воқеалари кенг ёритилади. Ҳукмдорлар хонадонлари ичида содир бўлаётган воқеалар, қўллаб-қувватлашлар ва ўзаро зиддиятларга гувоҳ бўлган муаллиф барчасини сатрларга жойлашга ҳаракат қилади.

Тарихий ҳодисалар, асосан, Бухоро, Самарқанд, Каттақўрғон, Қарши, Шаҳрисабз, Ўратепа, Чоржуй, Марв, Зомин ҳудудларида кечади. Қизғин, гоҳида кескин тус олган сиёсий курашларда улар қаторига Челак, Утуб, Фараб, Митан, Чарх, Ахча, Янгиқўрғон, Пайшанба, Шанба, Ургут қалъалари ҳам қўшилади.

Асарда қавчин, манғит, кенагас, некуз, олчин, қипчоқ, хитой, ўтачи (ўтарчи), қорақўнғирот, миришкор, лаваш, ҳардури, уз, қирқ, сарой, найман, минг каби қавмлар тарихи ва сиёсий фаолия­тига оид қимматли маълумотлар учрайди. Асар олдин кўриб ўтганимиз “Туҳфаи хоний” (XVIII), “Фатҳномаи султоний”да (XIX) ёритилган тарих оралиғини ишончли тарзда тўлдиради.

 

* * *

Муҳаммад Яқуб нега бу асарни “Гулшан ул-мулук” (Султонлар гулшани) деб атаган? Бу сарлавҳа… Муаллифнинг орзуси экан. Матнларда ўтган ҳукмдорларга нисбатан нафрат, ғазаб сезилмайди. Бироқ Мирзо Улуғбек, Абдулазиз мирзо, Абдулатиф мирзо, Абдумўминхон ибн Абдуллахон, Қулбобо Кўкалтош ҳаётига оид сатрларда ачиниш туйғулари сезилиб туради. Асар бошида сарлавҳа атрофида пайдо бўлган эътирозга ўхшаш хира-шира нимадир… охирида йўқолади. Сатрлар сўқмоқларида у тарқалиб кетади. Бир яхши моҳир тилмоч “Гулшан ул-мулук”ни бугунги ўзбек тилига ўгирса, минглаб ўқувчи юрагида чексиз сўқмоқлар пайдо бўлади. Истасангиз, улардан бири сизни шавкатли Абдуллахон ҳузурига олиб боради. Биз ҳали шахсини унчалар яхши билмайдиган Муҳаммад Шайбонийхон даврасига ҳам у орқали кирса бўлади. Улардан бири ишқ жазаваси ғолиб бўлган тунда рақсга тушаётган Амир Шоҳмуродбий ҳаётига уланган.

Сатрлар сўқмоқларида юриб, Борлиқнинг исталган буржига бориш мумкин. Қадам қўя олганга, улар Дунёни танитади.

 

Абдусаттор  ЖУМАНАЗАР,

ЎзРФА Шарқшунослик институти катта илмий ходими

 

 

[1] Милодий 73 ёшга тўғри келади.

 

[2] Силсилаи салотини манғитийа. –  Б. 189а,189б; Тарихи салотини ман­ғитийа. –  Б. 51. Муҳаммад Яқуб ҳам ушбу санани тасдиқлайди.

 

[3] Гулшан ул-мулук. –  Б. 142а, 142б.

 

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.