Tabiatning odam qadami yetmagan olis göşalariga borib qolsang, baʼzan söqmoqlarni uçratasan. Ular, albatta, biror manzilga tutaşgan. Ayrimlari ayiq, böri yo qor qoploni iniga boşlab boradi. Biz endi yölbars va arslon söqmoqlarini faqat yurtning qadimgi tarixidan izlab topsak böladi. Ular haqida Bobo tarix qiziqarli, jonli, şukuhli hikoyalar sözlab beradi. Möltiragan, intiq közlarni körganda, dostonlar kuylab yuborganini özi ham bilmay qoladi. Köhna tarix söqmoqlari ön ming yil oldingi fillar makoniga olib borişni-da bemalol eplaydi. Şunda keksa Turon ölkasida bizga taniş bölmagan yana qandaydir ulkan hayvonlar yaşaganini ham bilib olasan. Afrosiyob, Varaxşa devorlaridagi voqealar tasvirlari jonlanadi. Turon yölbarslari bu söqmoqlar bilan özlarining asl vatani Özbekistonga qaytadi. Ertaklardagidan ham qiziqarliroq dunyo hayotimizga ulanadi. Şunda, kunlarning birida hovlingizda ming yoşga kirgan toşbaqa va qarğaning biz haqimizda bahslaşayotganini eşitib qolasiz.
* * *
Hayot qiyinçiliklari girdobida ojiz qolganda, iztiroblar iskanjasi ruhiy olamingizga çang solganda ulardan çiqib ketiş çorasini qidira boşlaysiz. Sirli ötmiş dunyolaridan kömak topişni istaysiz. Najot manzillari sari söqmoq qidirasiz.
Bu söqmoqlar aslida har bir öquvçining yuragidan ötgan. Unga qadam qöya olsang, axiyri, zulmatdan olib çiqadi. Faqat köhna kitoblar sahifalarini varaqlamay, ulardan yurib bölmaydi. Ular satrlardir. Ajdodlarimiz yaratgan kitoblar satrlari Yer kurrasiga bir ajoyib faxrli belboğ böla oladi. Bu söqmoqlar öqirmanni adaştirmay, maqsad-manzili, köngil orzumand bölgan gulşanlarga eltadi. Qarşimizda ötmişga sayohat, ziyorat yöllariga tutaşgan şunday söqmoqlardan biri turibdi.
Gulşan ul-muluk
Muallif: Muhammad Yaqub, u Amir Muhammad Doniyolbiyning kiçik öğli edi. Hijriy 1170-yili (milodiy 1748) manğitlar sulolasi hokimiyat tepasiga kelgaç, Muhammad Rahimxon amakisi Doniyolbiyni otaliq lavozimiga kötaradi va Karmana viloyatiga hokim etib tayinlaydi. Uning vafotidan söng hokimiyatni amalda Amir Doniyolbiy otaliq boşqaradi va Buxoroda 27 yil (1758 – 1785) podşolik qiladi. Hijriy 1199-yili rajab oyida (1785-yil, iyun) 75 yoşida[1] vafot etadi.[2] Undan Amir Şohmurodbiy, Sultonmurod quşbegi, Töxtamiş quşbegi, Fozilbiy, Darveşbiy, Mahmudbiy, Umarbiy, Rustam mirzo, Rajab Alibek, Muhammad Yusufbek, Öljabek, Muhammad Yaqub ismli ön ikki nafar farzand qoladi.[3]
Amir Şohmurodbiy oilada tönğiç va Muhammad Yaqub kenja farzand edi. Muallifning taʼkidlaşiça, akalari uni “Kenja Ali mirzom” deb erkalab çaqirişarkan. Bundan xabari bölmagan ayrim muarrix va tadqiqotçilar bu ikki ismni alohida taʼkidlaydi hamda ularni aka-uka, deb körsatadi.
Doniyolbiy otaliq xonadoni ziyoli oila edi. “Amiri Jannatmakon”, “Amiri Masʼum” nomlari bilan şuhrat qozongan Şohmurodbiy otasi örnini egallab, davlatni boşqaradi. U mujaddidiya-naqşbandiya tariqatining taniqli vakillari Xalifa Jonmuhammad Kölobiy, oxund Muhammad Safardan tariqat taʼlimini olgan. Ukasi Muhammad Yaqub ham, albatta, ularning taʼsirida ulğaygan, Buxoro madrasalarida taʼlim olgan. U 1831-yili hali hayot edi, “Gulşan ul-muluk”dan özga asari hozirça uçramadi.
Asar ahamiyati: Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik instituti qölyozmalar xazinasi asosiy jamğarmasida “Gulşan ul-muluk” asarining №12; №1507-3 (1256-yili (1840 – 1841) köçirilgan, 164 varaq, 26×15,5 sm); №7420 (1277-yili (1860 – 1861) köçirilgan, 58 varaq, 27×23 sm) raqamlarida qayd etilgan nusxalari saqlanadi.
Aminjon Pölatovning uşbu asardan ayrim parçalarni köçirgan nusxalari ham bor. Ulardan biri xazinada №12911-1 raqami bilan (11 varaq (1b-11b), 21×17 sm) saqlanadi.
№12 raqamli nusxa muqovasi sariq rangli qattiq qoğoz, tili forsiy, xati nastaʼliq, 169 varaq, 25×17 sm, hijriy 1246-yili (1831-yil, yanvar) Buxoroda yozilgan. Uşbu qölyozma nusxani Mahmud maxdum valadi fazilatpanoh qozi domulla Xudoyor Boysuniy köçirgan (169b). Kartoteka varağida hijriy 1273-yili (1856 – 1857) köçirilgani taʼkidlangan. Qölyozmadagi matn sönggida korxona siyohida hijriy 1290 sana (1873 – 1874) qayd etilgan. Bu keyinçalik yozilgan. Balki köçirilgan sanaga işoradir. Barça sahifalardagi matnlar qizil hoşiya çiziği bilan öralgan.
Asarning kiriş qismida muallif özini taniştiradi (2a) va hijriy 1240-yili (1824) Abul Ğozi Mir Haydar sulton saltanati davrida (1800 – 1826) mazkur kitobini yozişga kirişganini taʼkidlaydi.
Asar örta asrlar mualliflarining anʼanaviy yöriğida yozilgan. Şunga qaramay, davrlar va tarixiy voqealarni ifodalaşda matn bob, fasl yo ular örnida qöllanadigan maxsus “raşaha”, “nasama”, “matlaʼ” singari içki kiçik sarlavhalar bilan ajratilmagan. Tafsiloti berilayotgan mavzu “Muhammad salollahu alayhi vasallam va xulofayi roşidinlar zikrida”, “Umaviylar”, “Abbosiy xalifalar zikrida” körinişida boşlanadi. Asar oxirigaça şu qoidaga amal qilingan. Ayrim alohida va kengroq yoritilgan tarixiy voqealar tafsiloti boşlanişi “alqissa” sözi bilan ajratilgan.
* * *
Muallif aştarxonli Abulfayzxon hukmronligigaça bölgan davrlar tarixini yozişda özidan oldingi mualliflarning asarlariga tayanadi. Tafsilotlarni qisqa, ravon, voqealar izçilligida ifodalaşga harakat qiladi va buni yaxşi uddalaydi.
Muhammad alayhissalom va xalifalar tarixi tafsilotidan söng birdan ğaznaviylar tarixi (X – XII asrlar) boşlanadi (28b). Matnda Sulton Mahmud, Sulton Masʼud, Ibrohim ibn Masʼud, Masʼud ibn Ibrohim va ğaznaviylarning oxirgi sultonlaridan Xisrav ibn Bahromşoh davriga qadar qiziqarli maʼlumotlar beriladi.
Asarda saljuqiy hukmdorlarning 15 avlod vakili haqida söz yuritilib, ular maşhur Afrosiyob avlodlari ekani hikoya qilinadi (33a– 36b). Ulardan keyingi matnlar (37a) Xorazmshohlar tarixiga bağişlangan. Uning Anuştegindan boşlab, yurtsevarligi va duşmanga murosasizligi ila dunyoga dovruq taratgan Jaloliddinning Çingizxon bosqiniga qarşi olib borgan mardonavor kuraşi bilan yakunlangan qismi juda qiziqarlidir. Yurtni asrab qoliş yölidagi janglar asarning çingiziylarga ajratilgan sahifalarida ham davom etadi (50b). Muhammad Yaqub Çingizxon yurişlari davrini yoritişda Muhammad ibn Hasan Şayx Nasir Tusiyning “Tarixi Nasiriy” asaridan foydalanganini matn hoşiyasida taʼkidlab ketgan (56a).
Asarda temuriylar tarixi haqida boşqalariga qaraganda köproq sahifa ajratilgan. Voqealar Amir Hoji Barlos va Amir Temurning Şahrisabz viloyatiga hokim bölişi bilan boşlanadi (81b). Temuriylarning Turondagi sönggi hukmdori Sulton Ali mirzo hijriy 905-yili (1499– 1500) saltanatni Muhammad Şayboniyxonga kuraşsiz topşirişi bilan yakun topadi (113b).
Sulton Ali mirzo hokimiyatni osongina qöldan boy berganidan söng uni qaytarib oliş uçun Zahiriddin Muhammad Bobur uzoq vaqt kuraşdi. Oxir oqibatda baribir muvaffaqiyatsizlikka uçradi.
Keyingi satrlarda Qora quyunli va Oq quyunli hukmdorlar tarixi tafsiloti bayon qilinadi (115b – 119a). Söngra Muhammad Şayboniyxon tuzgan davlat tarixi sahifalari boşlanadi (120a – 126b). Şayboniy Ubaydullaxon va temuriy Bobur mirzo örtasidagi qurolli töqnaşuvlar, Köçkunçixonning yoşi uluğligi va Mirzo Uluğbekning nevarasi bölgani sababli unga Samarqand boşqaruvi berilişi hamda uning boş xon deb eʼlon qilinişi qiziqarli tasvirlangan (122b – 123a).
Oldingi zikr etilganlari kabi şayboniy va aştarxoniy hukmdorlar davri ham öziga xos tarzda yoritiladi. Abulfayzxonning hijriy 1161-yili jumad us-soniy oyining 17 kuni peşin payti (1748-yil, 14-iyun) Mir Arab madrasasida Muhammad Rahimxon manğit tarafidan şahid qilinişi bilan aştarxonlilar sahifasi yopiladi. Satrlar boşqa tarixga ötadi.
Yuqorida körsatilgan davrlar haqida uşbu asardan oldin yozilgan birlamçi tarixiy manbalar, albatta, juda köp va ularda tafsilotlar ança keng berilgan. Muhammad Yaqub bu davrlarning ulkan tarixini öz zamonasi öquvçilari uçun ixçamlaştirib va yengillaştirib hikoya qiladi. Tajribali öquvçi asardagi tafsilotlar afzalliklarini darhol his qiladi.
Asarning manğit hukmdorlari davriga bağişlangan sönggi qismi har jihatdan muhim va qimmatlidir. Muallif aynan uşbu hukmdor sulola xonadoni vakili edi va barça tarixiy jarayonlarning guvohi bölgan, ayrimlarida özi ham iştirok etgan. Sulola asosçisi Muhammad Rahimxon, Muhammad Doniyolbiy otaliq, Amir Şohmurodbiy, Amir Haydar, Amir Nasrulloh hukmronligi siyosiy voqealari keng yoritiladi. Hukmdorlar xonadonlari içida sodir bölayotgan voqealar, qöllab-quvvatlaşlar va özaro ziddiyatlarga guvoh bölgan muallif barçasini satrlarga joylaşga harakat qiladi.
Tarixiy hodisalar, asosan, Buxoro, Samarqand, Kattaqörğon, Qarşi, Şahrisabz, Öratepa, Çorjuy, Marv, Zomin hududlarida keçadi. Qizğin, gohida keskin tus olgan siyosiy kuraşlarda ular qatoriga Çelak, Utub, Farab, Mitan, Çarx, Axça, Yangiqörğon, Payşanba, Şanba, Urgut qalʼalari ham qöşiladi.
Asarda qavçin, manğit, kenagas, nekuz, olçin, qipçoq, xitoy, ötaçi (ötarçi), qoraqönğirot, mirişkor, lavaş, harduri, uz, qirq, saroy, nayman, ming kabi qavmlar tarixi va siyosiy faoliyatiga oid qimmatli maʼlumotlar uçraydi. Asar oldin körib ötganimiz “Tuhfayi xoniy” (XVIII), “Fathnomayi sultoniy”da (XIX) yoritilgan tarix oraliğini işonçli tarzda töldiradi.
* * *
Muhammad Yaqub nega bu asarni “Gulşan ul-muluk” (Sultonlar gulşani) deb atagan? Bu sarlavha… Muallifning orzusi ekan. Matnlarda ötgan hukmdorlarga nisbatan nafrat, ğazab sezilmaydi. Biroq Mirzo Uluğbek, Abdulaziz mirzo, Abdulatif mirzo, Abdumöminxon ibn Abdullaxon, Qulbobo Kökaltoş hayotiga oid satrlarda açiniş tuyğulari sezilib turadi. Asar boşida sarlavha atrofida paydo bölgan eʼtirozga öxşaş xira-şira nimadir… oxirida yöqoladi. Satrlar söqmoqlarida u tarqalib ketadi. Bir yaxşi mohir tilmoç “Gulşan ul-muluk”ni bugungi özbek tiliga ögirsa, minglab öquvçi yuragida çeksiz söqmoqlar paydo böladi. Istasangiz, ulardan biri sizni şavkatli Abdullaxon huzuriga olib boradi. Biz hali şaxsini unçalar yaxşi bilmaydigan Muhammad Şayboniyxon davrasiga ham u orqali kirsa böladi. Ulardan biri işq jazavasi ğolib bölgan tunda raqsga tuşayotgan Amir Şohmurodbiy hayotiga ulangan.
Satrlar söqmoqlarida yurib, Borliqning istalgan burjiga boriş mumkin. Qadam qöya olganga, ular Dunyoni tanitadi.
Abdusattor JUMANAZAR,
ÖzRFA Şarqşunoslik instituti katta ilmiy xodimi
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

