11 daqiqada öqiladi

333 marta körilgan

Baroq

Baroq

(Hikoya)

Ellik yettiga kirsa-da, hamon tetik, bardam Fyodor Dementyeviç, qişloqdoşlari tili bilan aytganda, Lapa, kuyovining yangigina uyidan çiqaverişda, usti yopiq zinapoyaning keng, tekis randalangan taxtalariga baquvvat oyoqlarini tiragança derazalarning çiroyli öyma çaspaklarini[1] neçançi martadir tomoşa qilardi.

Eşik oçildi, otasiga juda öxşab ketadigan miqti Natalya xoxolagança içkaridan çiqib keldi, ortidan çayir kuyovi körindi.

–  Dada, böldi endi, qatron surtişni bas qil. Uyga yur, sovqotasan, –  bidirladi u.

–  Men boray endi, Nataxa, –  dedi Lapa qora bulutlar orasida qolib, majaqlangandek qip-qizargan quyoşga işora qilib. Keyin oyoqlarini taxtaga bir muddat tapillatib urib turdi-da, şoşilmay zinalardan yaydoq hovliga tuşdi.

–  Baroq, –  deya hukmona ovozda çaqirdi u itini va sovuqdan toqatsizlanib, oyoqlarini damo-dam kötarib-bosib turgan Gnedkoga qarab ketdi. Otning baquvvat sağrisiga erkalab şapatilab qöydi. Abzalni töğriladi. Çanadagi piçanni urib-urib qappaytirdi. Pöstinni yelkasiga taşlab, yapaloq çanaga qulayroq örnaşib ötirdi-da, brezent yopilgan bir qop unga suyandi.

–  Soğ bölinglar! Mehmonga kelinglar, –  deb qiçqirdi u, boşini ortga burib.

Atrofda aylanib yurgan yirik, yağrini dağal jun bilan qoplangan baroq köppak qorni ğirçillatib sirpangan çana ortidan ildam qözğaldi-da, bir tekis yörtib ketgan axtani zum ötmay quvib ötdi. Posyolkadan çiqib, quyuq qarağay köçatlarini ortda qoldirgaç, qayin va ansol aralaş örmonga kirişdi. Quyoş uçlari hurpaygan daraxtlar bilan qoplangan qir ortiga yaşirindi. Qoş qoraydi.

“Har holda avgustda uy töyiga kelmaganim yaxşi bölgan ekan, –  deb öyladi Lapa. –  Sabr qilganim uçun, mana, biryöla ikki quyonni tutdim: ham kelin-kuyovni kördim, ham göştni sotdim. Lekin aqlim durust”, –  qoniqiş bilan iljaydi u soqolini silarkan.

Yöl toğdan pastiga endi va uzun tepaliklar siqib qöygan egri-bugri irmoq qirğoqlari böylab çözildi. Çana önqir-çönqir qiyaliklar böylab xuddi allalagandek bir maromda çayqalib borardi. Lapa jilovni qöldan çiqarmay, qaddini tikladi-da, xayolan daromadini çötlab, uni nimalarga sarflaşni huzurlanib öylay boşladi.

U pul topişni bilmaydigan odamlarni yoqtirmasdi. “Dangasa yoki anqov”, –  derdi u bunaqalar haqida. “Kuyov ham ajoyib! Burğulovçi ustamiş! Sement töğrilab berolmasa… Buni qara-ya, halolmiş! Tfu!” –  deya tupurdi u.

Gnedko çöçib pişqirdi-yu, öylari tözidi.

Ot quloqlarini xavotir bilan dikkaytirdi-da, burun kataklari kengayib, yana pişqirdi. Oldinda çopib ketayotgan Baroq çanaga yaqinlaşib oldi. Lapa ögirilib, közlari bilan atrofni timirskilab, tepaliklar yonida nimalardir ğimirlayotganini sezib qoldi. Qop-qora soyalar tepaliklar ustidan yaşirinmasdan, oçiqdan-oçiq sirğalib kelardi. Börilar!!!

Barmoqlari yoqimsiz uvişdi, kökragining pasti açişdi.

–  Çuh! Çuh! Ketdik! –  xirilladi Lapa şusiz ham yela boşlagan axtaga quloçkaşlab qamçi urarkan. Ot yoli va dumini hilpiratgança jon halpida zarang yöldan uçib ketdi, quloq ostida şamol huştak çaldi. Daraxtlar qoronğilik qöynidan şiddat bilan çiqib kelib, şu zahoti ortda ğoyib bölişardi. Çana ortidan şamolda şişgan uzun törsimon etak misol qor tözoni ergaşdi.

Börilar zulmatda erigandek yöq bölişdi. Yöl irmoq yoqalab çözilgan baland, uzun tepalikni aylanib ötardi. Atrofni yaxşi biladigan töda yetakçisi tepadan şoşilmasdan oşib ötdi-da, tödani çana yöliga, Gnedko jon-jahdi bilan intilayotgan yerga olib çiqdi.

Lapa, otni qamçilarkan, sarosima içra nima qilişni öylardi, çunki töda uni osonlikça qöyib yubormasdi. U sirtmoq ölim xavfini olib kelayotganini sezib turardi, lekin ortga qaytişga çöçirdi, boisi posyolok ança olisda qolgan edi.

–  Balki qutulib ketarman, –  deya özini yupatdi Lapa. Va jilovni bir qöli bilan uşlab, ikkinçi qöli bilan piçan orasini paypaslab, boltani topdi.

Tösatdan axta ğayritabiiy bir tovuş bilan pişqirdi-da, qorni tözitib, çetga sapçidi –  töda chananing yölini tösib çiqqan edi. Baquvvat yetakçi yugura turib Gnedkoning böyniga qarab sakradi. Beçora ot bir lahza içida böyni uzilib yiqilişi mumkin edi, yaxşiyam şoti börining köksiga urildi-yu, u qorga quladi. Lapa huşini yiğdi-yu, qopdagi unni bor kuçi bilan börilar tomonga uloqtirdi.

Çipta qop yerga tuşib ham ulgurmadi, börilar tölqin misol yopirilib, uni yorib taşlaşdi. Atrofga oppoq tözon tarqadi. Bu vaqt içida Lapa chanani töğri yölga solib oldi.

–  Qani! Bölaqol! Tez! –  quturib bökirib yubordi u axtani ayamay qamçilarkan. Qörquv va oğriqdan esini yöqotgan ot tuyoqlari tagidan parça-purça qor saçratgança yelar edi.

Şu asno u çopib oldinga ötib borayotgan Baroqni quvib yetdi.

“Qutulib olamizmi, a?” xayolida umid yarq etdi.

Çana past-baland yerlardan bir tuşib, bir çiqib sirpanib borar, burilişlarda Lapa u tomondan bu tomonga borib-kelardi. Orqadan esa şafqatsiz oç töda bostirib kelar, Fyodor Dementyeviç buni har bir hujayrasi bilan his etib borardi. Mana, yetakçi tişlarini şaqillatgança çanadan orqada qolayotgan Baroqni tişlaşga urindi, lekin it jon halpida ilgarilab, çana ustiga sakradi-yu, holdan toyib piçanga yiqildi.

Töda arava ğildiraklari solgan tor iz böylab çözilgança erkin, tovuşsiz, xuddi qor ustida sirpanayotgandek yengil çopib borar, otni muqarrar ravişda holdan toydirib yiqitişga qasd qilgan edi.

Lapa ularning uzuq-yuluq nafaslarini eşita boşladi. Sal keçiksa, börilar qaynoq qondan mast bölib, uzoq kutilgan öljani bölaklab, ğajib taşlaşadi. U yelkasidagi qöy teri pöstinni yulib olib, yölga taşladi. Vahşiylar pöstinga taşlanişdi, ammo aldanganlarini sezgaç, oldingidan ham kuçliroq ğazab bilan chanani quva ketişdi.

Erkak töda tomonga hali quloqçin telpagini, hali qölqopini ota boşladi, lekin bir marta laqillatilgan börilar endi bu hiylaga eʼtibor qilmasdilar. Taʼqibdan qizişgan töda endi qonga taşna, oraliq masofani şafqatsizlarça qisqartirib borar, şiddatli, holdan toydiruvçi poyga intihosiga yetib borardi.

Fyodor Dementyeviç dahşat içra tinmay baqirar, oğzidan tupuk saçratgança bir otga qarata: “Tezroq, Gnedko, tezroq!” –  deb qiçqirsa, bir ortiga ögirilib, boltasini silkitgança tödaga tahdid qilib: “Çopib taşlayman! Hammangni çopaman!” –  deya hayqirar edi.

Yana bir neça soniya ötsa, böldi, yetakçi böri sakrab qöllariga tişini botiradigandek, qolgan uçtasi uning jon taslim qilişga ulgurmagan tanasini ğajiydigandek tuyuldi…

Erkak atrofga jonsaraklanib alangladi. Şu payt oyoqlariga Baroq yopişdi.

Lapaning közlarida iblisona olov yondi –  it! Tirik jonzot, qon –  tödaga hozir şu kerak! U köppakni oyoqlari bilan turtib, ölim qarşisiga itarib yubordi, lekin beçora Baroq panjalarini keng yozib, özini tutib qoldi. It talmovsiragança, egasiga ranj ila boqdi.

–  Yöqol, iflos! –  ğazabidan ovozi çiyillab ketdi Lapaning va etigi bilan qattiq tepdi.

Baroq yoniga oğib yiqildi va jağlarini jipslagança çana çetini mahkam tişlab oldi.

Börilar judayam yaqinlaşib qolgan edi. Erkak yağrinini chananing oldiga tirab, oyoğini yiğdi-da, bor kuçi bilan itning keng peşonasiga tepdi. Tepki şu qadar kuç bilan tuşdiki, it silliq randalangan taxtalarda tirnoqlaridan oppoq iz qoldirgança çana ustidan qiyalamasiga uçib tuşdi, keyin havoda umbaloq oşib, yöl ustiga yiqildi. Ayançli angillaş, böğiq ökiriş quloq pardasini tilib yubordi.

“Böldi, tamom”, –  öyladi Lapa, badanlari jimirlab. Beşafqat xotirasiga itining ginali qaraşi örnaşib qoldi.

Çana olxa daraxtlari oralab uçib ötdi-da, soylikdan qor bosgan qirga çiqib bordi, bu yerdan qişloq uylarining yakkam-dukkam çiroqlari körinib turardi. Sillasi qurigan Gnedko qadamini sekinlatdi.

Şundagina Lapa egnida birgina köylak qolganini, butun vujudi dahşat va sovuqdan qaltirab borayotganini sezdi. Piçan orasiga kirib oldi-da, ustiga brezent bölagini tortdi, keyin uzoqlaşib borayotgan zim-ziyo örmonga bezovtalanib tikildi. Qörquv asta-sekin qöyib yubordi, iç-içiga çökib yöq böldi. Bölib ötgan voqeani xotirasida jonlantirarkan, Lapa beixtiyor seskanar edi.

Qişloq çekkasiga kirayotib, qizib ketgan otining jilovidan tortdi: “Otim durust, lekin. Boşqasi bunaqangi çopişni uddalamas edi”.

Böm-böş, tussiz köça böylab özining bir tekis böyalgan yoğoç devor bilan öralgan körkam uyiga qarab kelarkan, köngli buzilib ketdi: “Qaytib körolmasligim mumkin edi-ya”.

Deraza tösiqlari ziçlab yopilgan, çiroq öçiq edi.

“Uxlayapti, muğombir. Unga nima”, –  çanadan tuşarkan, zardasi qaynab öyladi Fyodor Dementyeviç. Darvozani oçdi, eşikni etigi bilan gumburlatib tepdi.

Uy içida kimdir tovuşsiz ğivirlay boşladi, şoşilib pildiradi. Zulfin şaraqlab surildi. Eşik qiya oçildi. Lapa, dahlizda köringan ozğin gavdaga qaramasdan içkari kirdi. Devordagi tugmani şiqillatib bosdi, çiroq yonmadi.

–  Lampoçka kuyib qoldi, Fedya, –  sekingina dedi xotini.

Lapa ğijinib, issiq xona töridagi çit parda ortiga ötib ketdi.

–  Tez kelasan deb öylamovdim. Ertaga kelsang kerak, debman, –  özini oqlay boşladi beka.

–  Dasturxon yoz, sovqotdim, –  buyurdi er, kursiga çökayotib. –  Eh, jin ursin, Gnedko köçada qoldi-ku, –  deya boşiga quloqçinni qöndirib, şoşilib çiqib ketdi.

Axtani çanadan ajratib, iliq bostirmaga olib kirdi. Köpik bosgan, qaltirayotgan biqinlarini jul bilan yopdi. Oxurga bir quçoq quruq, xuşböy piçan soldi.

–  YE! Bu senga bekami köst xizmating uçun, –  Lapa axtaning parvariş qilingan yolini silaş uçun qölini uzatdi, lekin ot negadir boşini burdi.

–  Senga nima böldi?.. Nima böldi senga? E, yöq, bekor qilyapsan! Agar Baroq bölmaganda, tamom bölardik! Tuşundingmi, hammasi tamom bölardi! Men qutqarib qoldim seni… Qutqardim! –  şivirlagança özini oqlay boşladi egasi. Gnedko esa oğir pişqirib, qaysarlik bilan boşini ögirgança turaverdi.

“Balki ölmasmidik? –  kutilmaganda kimdir iç-içidan Lapani foş qilgandek böldi. –  Bolta bilan bittasini tuşirsang, bu, qarabsanki, boşqalariga pöpisa bölardi, ajabmas, çopib taşlangan şerigiga taşlanib qolişsa…”

Miyasiga kelgan şu oddiy fikrdan Fyodor Dementyeviçning ruhi tuşib ketdi. “Rosa mazam qoçibdi-ku. Namunça boşimni qotirmasam… Bölar iş böldi… ne bölsa, töğri böldi”.

Itning katagi yonidan ötayotib, zanjirga qoqilib ketdi. Zanjir yetimona jiringlab, yuragini simillatib yubordi. Tösatdan yopirilgan lanjlikni yengişga urinib, uyga kirdi.

Xotini uni tuzoğliq dasturxon yonida kutib ötirardi. Dahlizda yuvinib olgaç, er issiq peçga yelkasini tirab ötirdi-yu, sukutga toldi.

–  Yaxşi borib keldingmi, Fedya? Kelin-kuyovni kördingmi?

–  Kördim… Ikkovi soğ-salomat. Uylari zör, hamma qulayliklari bor. Gaz yoqişadi. Bir haftaga kelamiz, deyişdi… Xöjalikka yordam bergani.

–  Özlarining uylarida ham işi kam emasdir, –  jurʼatsizlik bilan eʼtiroz qildi ayol.

–  Heç qisi yöq, özining işiga doim ulguradi.

–  Göştni-çi, sotdingmi?

–  Bölmasa-çi! Göşt –  şolğom emas, ovoza qilsang bas… –  Lapa kişini mast qilarlik darajada semiz pul boğlamini paypaslab kördi, şu asno sovğasi esiga tuşib, ikkinçi çöntagidan qoğoz öram çiqardi.

–  Uşla, –  deya guldor römolni yozib yubordi.

–  Voy, rahmat, Fedya rahmat!.. Munça çiroyli-a!

–  Böldi endi, bas, bas, –  xotinining sözini dağallik bilan kesdi er, xörillatib karam şörva içarkan.

Römolni közgu qarşisida örab körarkan, ayol yanada jonlandi. Lablarida tortinçoq tabassum öynadi. Stol ustini yiğarkan:

–  Baroqqa suyak taşlab kelay, –  deb qöydi.

Lapa tomoğiga bir nima tiqilgandek öqçib yubordi.

–  Yaxşisi yot, unga özim qarayman. Biryöla uyqu oldidan çekib ham kelaman, –  şoşilib eʼtiroz qildi u. –  Gnedkoni ham suğoriş kerak.

Tovoqni olib, taşqariga çiqdi. Çekdi. Otni suğordi. Yana çekdi. Fyodor Dementyeviç bölib ötgan voqeani muqarrar va örinli deb bilişga qançalik urinmasin, Baroqning halokati miyasiga tikandek sançilaverar, olov bölib yondiraverar edi.

Lapa töşakda ham u yonidan bu yoniga betinim ağdarilaverdi. Köz oldiga öşa bitta manzara qayta-qayta kelaverardi: qor tözoni oralab qora şarpa tepaga uçib, havoda umbaloq oşadi-da, oç, quturgan töda örtasiga tuşib, ğoyib böladi. Tepaga uçib, umbaloq oşadi-da…

Deraza ortidan ahyon-ahyonda qörqinçli, tuşunarsiz xörsiniş tovuşi kelardi. Bu tovuşlarga diqqat bilan quloq sola-sola özi sezmagan holda pinakka ketdi. Yana töda uni quvib yetdi, qurşab oldi, jonli sirtmoq şafqatsizlarça torayaverdi, torayaverdi.

–  A-a-a! –  tölğandi Lapa.

–  Fedya, senga nima böldi? Mazang qoçdimi? –  yelkasidan tutib silkidi xotini.

Lapa huşi oğib ayoliga qarab qoldi, u qayerdaligini anglay olmas, hali ham tuşidagi voqea içida yurgandek edi. Atrofga alanglab, nihoyat, uyini, xotinini tanidi.

–  Uh, senmisan, –  yengil tortib xörsindi u.

–  Nega munçalik baqirding, Fedya? –  xavotirlanib söradi xotini.

–  Göştni köp yevordim, şekilli. Könglimni aynityapti. Yaxşi pişirmaganga öxşaysan… Uxla…

Xotini rahmdillik bilan erining kulrang tusga kirgan itoatsiz soçlarini silay boşladi. Oxiri kiçkina, dağal kaftini erining boşiga qöygança uxlab qoldi. Lapa xotinining qölini ehtiyotlik bilan yostiqqa olib qöydi. Uyqusi kelmas edi. Xayolini çalğitişga qançalik urinmasin, yoqimli narsalar haqida öylaşga qançalik tirişmasin, Baroq haqidagi xayollar miyasiga şunçalik xiralaşib yopişaverar edi.

Yuragi sirqillagança uni, hali laqab berilmagan layçani uyiga kötarib kelgan paytini esladi. U kuçli, qörğoniga begonalarni yölatmaydigan qöriqçi ösayotganiga xursand edi. Egasi işdan kelganda itning közlari sadoqat bilan porlab, baxtiyor akillaşdan entikib, hovliqib, quvonib sakragani, xöjayinining har bir istagini jon deb bajargani…

Lapa deyarli tonggaça azoblandi, oxiri ehtiyotlik bilan örnidan turdi, kiyinib, dahlizga çiqdi. Eşikni oçdi.

Şu on tongoldi zulmatini yorib juni hurpaygan dahşatli bir maxluq zinapoya oldiga çiqib keldi. Tumşuğining terisi yirtilgan, quloği uzilib, kemirçagida osilib qolgan, tutam-tutam junlariga qon yopişgan, oğzi yovuz irjayiş ila qotgan…

–  Baroq?! Senmi? Bölişi mumkin emas…

Dovdirab qolgan Lapa beixtiyor ortga çekindi, ostonaga qoqilib yiqildi…

Miyasida şovqin… ölim şovqini paydo bölib, borgan sayin kuçayaverdi…

Rus uylarida derazalarning tört tarafiga yoğoçdan öyma qilib işlanadigan bezak.

Kamil ZIGANŞIN

1950-yili Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Boşqirdiston avtonom Respublikasida tuğilgan. Uzoq Şarq politexnika institutida tahsil olgan.

Yozuvçining “Maxa yoki suvsarning hayoti tarixi” , “Tayga hikoyalari, “Itlar galasi” kabi hikoyalar töplamlari, “Ovloqdagi monastir ahli”, “Aldan oltini” romanlari çop etilgan. Uning ayniqsa, odam oyoği yetmagan yerlarga sayohatlar taassurotlari asosida yozilgan “Alyaskadan Ekvadorgaça” hamda “Yerning orqa tomonida” kitoblari juda maşhur.

Rossiya hukumati uni “Maʼrifat işiga qöşgan hissasi uçun” ordeni bilan taqdirlagan.

Rus tilidan Risolat HAYDAROVA

tarjimasi

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (164)