12 daqiqada öqiladi

252 marta körilgan

IZTIROB TOMÇILARI

Olim Toşboyev

Zamonaviy şeʼriyatimizning yorqin vakili Eşqobil Şukur hayqirmay nola qiladigan şoir. Isyoni içida ijodkor şeʼriyatining jon tomiri bobo söz paydo bölgan zamonlarda. Milliy tafakkurda ildiz otmaydigan “izm”larga berilmasligi sababi şundadir, ehtimol.

Şeʼr – şoir tabiati. Şeʼrlaridagi zalvor, oğir, mungli sadolar feʼl-atvoriga monand ijodkor adabiy hayoti, nazarimda, ikki bosqiçdan iborat.

Eşqobil aka eldoşlaridan, bobosidan, tabarruk yoşdagi enasidan eşitganlarini yozib qalam çarxladi. Salaflari kabi milliy ruhni ustuvor bilgan şoir şeʼrlarida ildizi neça ming yilga borib taqaladigan tilsimli madaniyat akslanib turadi.

Ijodining dastlabki davriga xos bölgan qadimiy ohanglar, ajdodlar merosi, sozi, ovoziga eşlikni bugungaça saqlab keliş öta masʼuliyatli va maşaqqatli bir iş. Uning deyarli har bir şeʼri olislab ketayotgan ruh aks-sadosiday eşitiladi.

U qanday sas? Şoir anglagan haqiqat nimada?

Oltmişinçi yillar odamlarining qalbi öksik edi: qatağon zahmi ketmagan, uruş jarohati bitmagan, ilmli ilmini, boy boyligini köz-köz qilişga qörqqan, or-nomus hayot mazmuni bölgan öşa zamonlarda hayrat aqlni doğda qoldirgan, desam işonasizmi.

 

Temir xalajidan

Ters ötgan momo.

Qurbaqaning butiga şardoz boylab ber endi,

Yiğlayapman… Yoğli-yoğli ilik çaqib ber endi. (“Aruz”)

Xalq dahosiga işora satrlarga katta ijtimoiy dard singdirilgan. Bu içki qoniqmaslikni “Mağlubiyat” şeʼrida ham köriş mumkin:

 

Umrim ötayotir, könglim ham böm-böş…

Men – buyuk uruşda yiqilgan bayroq.

Oğzim töla toşdir, öttiz ikki toş,

Qöynim töla yonğoq, bari puç yonğoq.

Ijodkor biografiyasi uning istiqbolini belgilovçi mayoq. Eşqobil Şukur tuğilib voyaga yetgan juğrofiy makon, maʼrifiy iqlim uni sözga oşno etdi. Şoir kamolotida sözga çeçan, dono ayol Tojixol momoning taʼsiri Boymoqli daşti, Surxondaryo böylaridan kam emas. Unça-munça odamni bir oğiz gap bilan şoşirib qöyadigan bu kayvoni momo nafaqat duogöy, balki şoir öğlining birinçi muharriri hamdir.

Surxondaryo ötgan asrda tölib oqardi. Baʼzi joylari bir-ikki odamni ham böylatmasligidan taşqari, har bahorda toşardi. Qirğoqda son-sanoqsiz baliqlar bilanglab yotardi. Öh-hö, ança böldi Surxondaryo toşmaganiga. Odamlar ham daryoga öxşab qoldi…

Qişloq ariq botin bölmagan, kanal mol, parranda-yu darranda öligi, tandir-öçoq kuli bilan tölmagan zamonlarda Kakaydi kanalidan suvlardi. U paytlarda artezian degan gaplar yöq. Suvomborning tip-tiniq, zilol suvi odamga ham, molga ham yetardi…

Toşqin Surxondaryo sohili qamişzor, patta, yulğunzor edi. Ermagi oşiq, çillak, lanka öyin bölgan bolalar ajriq, tikan, miya ösgan joylarda mol boqardi. Uç-quyri yöq paxtazor şundoq daryo böyidan boşlanardi…

Şoir onaday aziz daryo tavsifiga quyidagi badihani bağişlagan:

 

Sahar şamollari uyğonar çoğda

qadrdon sohilga borib qolibman…

Ötgan hayotimda sendan ham avval

men daryoni yaxşi körganman.

Yuragimni tökib sohillariga

Kubroning itiday masrur yurganman.

Daryo diydorini bir körmoq uçun

bu dunyoga yana qaytib kelganman.

Oqşomlar u qanday yarqirab yotar,

salqin saharlarda qanday kuylaydi.

Qaçonki… Qaçonki men unga borsam,

sirayam özimga qaytgim kelmaydi.

Şoir daryo timsolida dunyoni, hayotni taniy boşlaganida Boymoqli kiçkina, ammo odamlarning köngli keng edi. Ahmad bobo maktab yonidagi binoga örnatilgan ikkita katta dizel motorni şomdan keyin vanğillatib qöşgaç, uylarda “Ilyiç çiroqlari” porlardi.

Qişloqda öşa vaqtlarda Qobil muallim va Qahhor bobonikida televizor bölardi, xolos. Butun qişloq bola-baqrasini ergaştirib “dilbuzar” körişga kelar, kun böyi ketmon çopib çarçagan baʼzi kolxozçilar öşa yerda yotib ham qolardi.

Qişloq töylari paxta terimidan söng – tiyramohning adoğida ötardi. Kolxoz raisi bir kunda bitta töyga ruxsat berardi. Töy ötin oşi bilan boşlangiç edi. Ertasi sabzi töğrarga jam bölişardi. Danğillama töyday ötadigan maslahat oşidan keyin ayollar kiyit – sarpo biçardi. Töyxonaga sakkiz-töqqiz qişloq odami selday gurillab kirib kelardi. Kuraş, köpkarisiz töy ötmas edi. Qumqörğon va Kakaydi orasi – Bobotoqqa tomon adirdagi köpkarilar xotiralarda qoldi, xolos.

“Hayt!” – dedi, uloq ketdi,

Örtada taboq ketdi.

Nogahon el gurillar,

Gurillaydi çang-tözon.

Yer oynaday zirillar,

Otlarga qoldi maydon. (“Köpkari”)

Şeʼr – hissiyot homilasi. Şoirning “Boymoqlida bahor”, “Şoli qöriqçisi”, “Ötmiş bilan muloqot”, “Bobodehqon”, “Haydov” kabi önlab şeʼrida ona tuproq – Vatan manzaralari tasvirlangan. Şoir “Yurakni uyğotib yuboring”, “Közlardan bayroqlar ösib çiqadi”, “Kökrakdan bir Vatan ösib çiqadi” deya hayqirganida paxtakor elning qölida alvon bayroq hilpirardi…

Eşqobil Şukurning ilk ijodiga xos xususiyatlar, bu – xalqona ohanglar, daşt odamlarining dunyoni idrok etişi, olamni anglaşi, hayot falsafasi, asotir va rivoyatlar talqini ustunlik qiladi. Şoirning 1987-yilda yozilgan “Xalq ohangida” şeʼri bolaligimizda eşitgan kelinsalomlarni yodga soladi. Ölmas qadriyat şeʼr leytmotiviga aylangan:

Oybulutning orasidan oyday kelinlar kelar,

Kunbulutning orasidan kunday kelinlar kelar.

(“Xalq ohangida”)

Xalq donoligi, köhna, ammo boqiy qadriyatlar singdirilgan öyinlar ham ijodkorga katta turtki bergan. Şeʼrlaridagi vazn ham xalq ohanglariga mos. Daşt bolalari sabrini sinagan öyinlardan biri “Potini” şoir qalamidan sayqallanib, ijtimoiy mazmun kasb etadi:

Potini-ya, potini,

Bir çaqmoq yulib öynar

Tilimning qanotini.

Jim. Jim.

Turkmanlarning “Kelin” kinofilmida bir epizod bor. Uruşga ketgan yorini qömsagan kelinçak ötovdan olisda – saksovulzorda çanqovuz çalib yolğizlik, kutiş, hijron azobiga malham izlaydi. Pölat tilga qaynoq lab kifoya…

“Qodir baxşi yodi” şeʼrini eslaylik:

– Baxşim, sen ayt,

Çanqovuzni kim çaldi?

– Kökragida erk çayqalgan ena el çaldi.

Havoda jaranglayotgan tovuş – bu söz, aslida. Sözki, qon silqib turgan qalb suvrati. Eşqobil Şukurning “Çanqovuz” şeʼri bu qadim musiqa asbobi öçoqboşida çalinadigan davrlarda yozilgan.

Tilim tiyildi mening, sözim qiyildi mening,

Pölat til topib oldim, havo söz topib oldim.

Çanqovuz çanqab qoldi –

Köz yoşga çayqab oldim.

Şoir nazarida çanqovuz baʼzilar öylagançalik bir parça temir emas, inson qalbi. Bölmasa, u nola qilarmidi. Fiğon etsa yengillaşadigan dardi bor çanqovuzga qaynoq köz yoş kifoya. Yiğlamagan, iztirob çekmagan, köz yoşini içiga yutmagan, olovdan huzur olmagan inson çanqovuz tilini anglarmidi.

Eşqobil Şukur şeʼrlari, badialari, qissa va hikoyalarida qönğirotning or uçun ölib qoladigan odamlarini körasiz. Xalq matallari, maqol va ertaklari, yöqlov va aytimlari mohiyatidan ösib çiqqan, ölmas qadriyatlar tarannum etilgan şeʼrlardagi namozşomgul, qaldirğoç, Dalvarzin momo obrazi, sirlar maxzani bölgan oyna, oy, şamol, yulduz kabi köhna tuşunçalar özgaça maʼno anglatadi.

Şeʼriyat – tilsim olami. Har bir ijodkor bu olamni turliça idrok etadi. Ustozlari ijodidan mutaassir bölgan, qolaversa, şoirni ulğaytgan muhit, tong otar gurunglar, tinglagan rivoyatlari va öqigan kitoblari, xalq matallari, dostonlari, ertaklari taʼsirida oy, yulduzlar obraz ölaroq qayta yuz oçdi.

Çöpon kökka yuzin yuvib oladi,

Xurjunga qaraydi – xurjun töla oy.

(“Nasiba”)

“Ötov” şeʼridagi taşbehlar noziktaʼb şeʼrxonni bir entiktiradi:

Çanğaroqda ğij-ğij yulduzlar

Ğinğillaydi bolarilarday.

Hansiraydi dağal kigizlar,

Suykalganda sovuq qotgan oy.

“Eng qadimgi qöşiq” şeʼrida oy pokiza xayollar ramzi ölaroq gavdalanadi. Şoir “Oyni tişlab oldim men, Labda yulduzlar qoni” deb yozadi bir şeʼrida. Yoki bölmasa, “Oy bilan oçib köngil… qoşlari // Oyning kamin tölayotgan kelinoy” degan satrlarni oling.

“Umrimni töldirdi ğamgin qissalar,

Oy ketding, oylardan qaytgin salomat” – deya tilak bildirgan lirik qahramonning içkin holatiga, osmonga qöl uzatib yulduzlarni qitiqlagan, yulduzlar suvidan töyingan xayol sohibiga suhbatdoş bölgingiz keladi. Oşiq tilidan bitilgan quyidagi satrlar, ehtimol, sizga tanişdir.

Oysulton, Oysulton, xuşbaxt bölurmiz,

Soçing tölqinida oylar suzarlar.

Eşilib yulduzlarning zar yollari

Közing osmonini bezarlar.

Daşt manzarasi, çöponlar hayoti aks etgan “Yomğirdan oldin” şeʼrida lalmikor el nidosi bor:

Nurlarda yarqirab yongan qötonlar

Içra oy yonboşlar – uy tikkan humoy.

Tuynukdan yuragin otdi çöponlar:

“Xayriyat, xayriyat, qötonladi oy.

Jöşqinlik bilan yakun topgan şeʼrda oy baxt keltiruvçi afsonaviy quş – Humoyga mengzalmoqda. Oy qötonlaşi yomğirdan darak.

“Oy, bulut, şamol, dala, yöl… Ular doim mening şeʼrlarimga kirib kelaveradilar. Yöq, bular şunçaki obrazlar emas. Ular mening bu dunyodagi doimiy hamrohlarimdir. Şaharning eng gavjum, eng serşovqin joyida ham ular mening yonimda ekanini his etaman”, deb yozadi şoir “Asr afsonalari” kitobida.

Eşqobil Şukurga ustoz maqomida bölgan şoir Yangiboy Şoymardonov saʼy-harakati bilan qişloqda adabiy uçraşuvlar ötkazilardi. Şafoat Rahmatullayev, Mengziyo Safarov, Narzulla Söfiyev, Boltajon Sodiqov, Bolta Yoriyev, Mengnor Allamurodov qatnaşgan şeʼriyat keçalari şavqini quyidagi misralardan biliş mumkin:

Boymoqlida tuğar kelinlar

Özbekiston şoirlarini.

(“Boymoqlida bahor”)

 Dökonçi Parda Diyorov Usmon Azim şeʼrlarini yoddan aytgan keçalar tobora olislab boryapti.

Elga el qöşgan, şoir umriga, köngliga maʼnilar bergan Polvon ota, Toji Oynazarov, Jöra Mustafoqulov, Muhammadi Karimov, Fayzulla Dovonov, Qobil Alimardonov kabi fidoyi, ilmli ustozlar bugun ham köp eslanadi.

Polvon ota amir Olimxon davrida ön ikki yil Buxoro madrasasida tahsil olgan. Arab, fors, rus tillarini yaxşi bilgan donişmand öttizinçi yillarda tuhmat bilan qamaladi. Polvon otaning mumtoz adabiyot bilimdoni bölganiga bir misol. Ötgan asrning 70-yillari Toşkentdan kelgan adabiyotşunoslar Navoiy, Fuzuliydan töxtovsiz ğazallar öqigan aruz bilimdoniga mahliyo bölib qolişadi.

Nafasi ötkir Polvon otani körmagan, Past köça, Döng köçaga bölinib or talaşgan bolalar bugun dunyo kezib yuribdi…

Suğurib oldilar içidan “Men”ni

Hayotning şoh tomiri kabi.

Köziga tiqdilar Bugunni,

Keçasi, Ertasi ketdilar sabil.

kabi satrlar zamirida ana şu haqiqatlarga işora bor.

Eşqobil aka “Bibizilol hikoyati”, “Mengim momoning yöqlovi”, “Soğin. Befarzand ayol” singari köplab şeʼriy va nasriy asarlarida ayollar qismati, iztiroblari-yu muhabbatini tasvirladi. Şoir xalqona ohanglarni şunçaki takrorlamadi, qalb haroratida toblab, zamonaviy şeʼriyat libosida qayta taqdim etdi. Özbek xalq ertaklari, folklorini eslatuvçi “Yoriltoşlar yorildi, Yorilmading sen…” deya boşlanadigan “Qiz qöşiği”, “Hökizning şoxiga ursa, tubi zirqiraydi” maqoliga qurilgan “Inqiroz” şeʼri, bolalar folkloridagi “Öğliga berdi butun kulça, Menga berdi kuyuk kulça” qöşiği ruhi singdirilgan “Yetim bola”, qadimiy ohanglar, xalqona falsafa jo etilgan “Muhabbat” kabi şeʼrlari öquvçi xayolini olislarga olib ketadi.

Bir öçoq olov yutdim,

Dil gurkirab yondi-ya!..

Oyga osib kunga tutdim,

Yulduzim uyğondi-ya.

Eşqobil Şukur bolalik, ösmirlik xotira­larini xalq hayoti bilan uyğun tasvirlaydi. “Ot aylanib qoziğini topganda…” deya boşlanuvçi maşhur şeʼri yakuniga eʼtibor qiling:

Bu yerlarga yulduz tilab keldim men,

Öz poyimga ötin qalab keldim men,

Kim öt yoqsa, öçoğiga töldim men,

Çimildiğing çirqillaydi, kuygan yor,

Kimga omad, kimga kasod bu bozor.

Şeʼrga aylangan bolalik nasriy asarlarga ham köçdi. Zukko öquvçi “Çilla odami”, “Osmon yöq edi”, “Uç kunlik buzoği ölgan sigirga atab aytilgan qöşiq”, “Fotima çumçuq va Turdixol momo”, “Mengim momo hikoyasi”, “Tölğonoy çeçaning hikoyasi”, “Dunyoning köçişi”, “Oqibat oqşomi” qissalarida şu nomdagi şeʼrlarni köradi.

Mavridi keldi, aytmasak bölmas. Eşqobil Şukur, Abduvali Qutbiddin, Aziz Said ijodini umumiy jihatlar, muştarak mavzular, uslubiy va şakliy yaqinlik maʼnosida örganiş imkonsiz. Ularning har biri alohida olam. Adabiyot rivojida davlat boşqaruvida bölgani kabi şaxs hal qiluvçi kuçga ega. Ammo deyarli tengdoş bölgan ijodkorlarning adabiy qaraşlari, özaro taʼsiri hamma davrlarda kuzatilgan. Şu maʼnoda, şeʼriyat maydonida saksoninçi yillarda paydo bölgan ovozlarni Usmon Azim, Şavkat Rahmon, Xurşid Davron, Yöldoş Eşbek mansub avlodga mengzaş töğri bölmaydi.

Eşqobil Şukurning Mirtemir, Erkin Vohidov, Abdulla Orif, Usmon Azim ijodi, mumtoz adabiyotimiz va yapon şeʼriyatiga mehri balandligi şeʼrlarida seziladi.

Özbegim, bilaman hammasin, biroq,

Bilmagandan oğir endi bilganim.

Ming bor ölganingdan köra xavfliroq –

Yuragingda şoir bir bor ölgani.

(“Boyqaro. 1501”)

Haqrost, yuragidagi şoirni öldirib qöygan tizmakaşlar qalbida ham qaçondir şoir va şeʼr bölgan. Şayton şarr-gunohga buyurgan lahzadan içdagi şoir jon bergan, begidir, betama söz zavol topgan.

Qani, sening ovozing?!

Tilimni yedirdim tötiquşlarga,

Oğiz böşliğimda baqirar yurak.

Umrimni alişdim şirin tuşlarga.

Butun xalq yöqotgan eng gözal ertak –

Qani, sening ovozing?..

Şoir sörovi jamiyatning har bir ongli aʼzosiga qaratilgan desak xato qilmagan bölamiz. Ovozi yöq xalqlarning oyoğida ğul böladi. Ovozi yöq odam banda maqomiga ham loyiq emas. Haqiqiy bandaning Yaratganga aytar arzi, qiyofasi böladi.

Teran ijtimoiy ahamiyatga molik satrlari bilan fikriy, ruhiy uyğoqlikka çorlagan Eşqobil Şukur “Oğiroyoq toşlarning homilasi – şoirlar” deydi. Şoir – ojiz banda. Haq sukutidan quloği kar bölgan, tilsiz qatağon qarşisida noçor qolgan, umrini şirin tuşlarga alişgan… E-e, qadimiy qöşiqlardan tuğilgani yodida yöq qavmga tözim tilaymiz.

Goho botirlarni tuğar qabrlar,

Goho tuğadilar yetim qasosni.

Yer ostiga kirsa barça şoirlar,

Osmondan kutinglar uluğ ovozni”.

(“Göröğli”)

Eşqobil Şukur ijodining ikkinçi bosqiçi – mohiyatni anglaş ötgan asrning 90-yillaridan boşlangan. Öttiz yoş arafasida şoir ruhiyatida öziga xos özgarişlar sodir böladi. “Nasoyim ul-muhabbatda sayr” turkumi şoirni har tomonlama östirdi. Odamni, demakki, özini anglaşga bölgan iştiyoq mavzular kölamini kengaytiradi. Ollohga munojot orqali dilni poklaş, insoniy umr va bu ötkinçi dunyo mazmunini bilişga bölgan rağbat davrning, tuzumning mohiyatini anglaş bilan uyğunlaşib ketadi. Ohorli taşbeh-u timsolli aşʼorlar “Hamal ayvoni”ga jamlangan edi. Qalb taftişiga qaratilgan bu şeʼrlarni iztirob tomçilari degim keladi. Iztirob – tavbaning inisi. Özini anglaşga intilayotgan odam yolğonga qöl bermaydi. Buyuk xayol farzandi, oy nurlariga tirmaşib ulğaygan ijodkor yuragini taqillatib afsonalar, ertaklar, rivoyatlar, koşğariylar, navoiylar kelişiga işonmay böladimi?

Eşqobil aka ijodida dardçil, iztirobli, qayğuga qorişiq şeʼrlar salmoği katta. Xalqona aşʼorlaridagi öynoqilik zamirida ham çöng hasrat bor. Sözni nozik his etiş, Koşğariy zamonidan kelayotgan bemisl karvon – har bir kalom ulkan sir, har bir söz ajdodlar saltanati, şaʼn-şavkati, muzaffariyat va mağlubiyatlar solnomasi bitilgan öziga xos kitob, yer yuziga çiqib qolgan ulkan xazina deb biliş hammaga ham nasib etmaydi.

Ellik yoşini öziga xos sarhisob qilgan şoirning navbatdagi töplami ruhan, maʼnan, qalban tozarişga urinayotgan ojiz banda tavallosiga öxşaydi. “Köz yumib körganlarim” – arzi hol. Ötkinçi dunyo öyinlariga aldangan, röyolarga inongan dil nomalari. Savrning mayin yomğiriday bir ezginlik öquvçi ruhini çulğab oladi.

Dunyoga ne berib, nimani oldim,

Könglim sahrosida gulladi zorlar.

Dilidan din topgan sultonday keldim,

Turkiston pirlari yotgan mozorlar.

Tomçilar yerni köpçitgani kabi Parvardigorga, suyukli yorga öz holidan şikoyat etayotgan odam közyoşlari köngilni orziqtiradi. Şiddat, şavq bilan tilga çiqayotgan dil tubidagi zorlar, aytilmagan tavba-tazarru meniki emasmikan, deya öyga botadi şeʼrxon.

Lafz kabi uluğman-u, şeʼr kabi ğarib şonman,

Men şonga sultonman-u, şon ustida beşonman,

Jahon munça şontalab, jon munça jahontalab,

Men munça parişonman, munçalar parişonman.

Çin şeʼr köngilni poklovçi malham, dildagi ğuborlarni körsatuvçi oyina. Haqiqiy şoir qölida langar ingiçka sim ustida qadam taşlayotgan dorbozga öxşaydi. “Dil kosasi lim-lim muhabbat” deya inontirgan qalb intilgan manzil xayrli bölgay, inşoolloh!

Olim TOŞBOYEV,

filologiya fanlari nomzodi,

Özbekistonda xizmat körsatgan jurnalist

 

1971-yili tuğilgan. Özbekiston Milliy universitetining jurnalistika fakultetini tamomlagan.

“Abadiy zamondoş”, “Botindagi böron”,

“Oybolta ostidagi olomon” adabiy-tanqidiy, maʼrifiy-publitsistik maqolalar töplamlari, “Ultontoz” romani naşr etilgan.

 

2023/2

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (147)