7 daqiqada öqiladi

500 marta körilgan

“Könglim köşkida köhlik köhinur”

"Könglim köşkida köhlik köhinur"

I

“Ayozning köroydin tunida Oy junjikib turibdi behol…”. Köçadan tezlik bilan ötayotgan yakka-dukka maşinalarning şovqinini hisobga olmaganda mudrab yotgan katta şaharning yaqin-olislarda yonib turgan çiroqlariga boqar ekanman, öz-özidan ana şu şeʼriy misralar yodimga keldi. Bu satrlarni piçirlab-şivirlab takrorlar ekanman, xayol olis-olislarga ketdi. Qor qoplagan keng daşt, izğirin uvillayotgan qahraton qiş keçasi va yulduzlarni tumanga qorgan kulrang osmonda ayozdan junjikib behol turgan Oy… Köz oldimda namoyon bölgan bu manzara men singari, ehtimol, köpçilik uçun tanişdir. Lekin ana şu holatni öziga xos öxşatişlar bilan qoğozga tuşiriş uçun şoirga savqi tabiiy isteʼdod bilan birga şoirona sinçkov nigoh kerak böladi. Oy obrazi adabiyotda köp qöllaniladi, köplab şoirlarning köplab şeʼrlarida asosan chiroyning bir timsoli sifatida tilga olinadi. Ammo bu şeʼrda uning junjikkança behol turişi, xalqona ibora bilan aytganda, “osmondagi oy” haqidagi tasavvurlarimizni butunlay özgartiradi, inçinun, şeʼriyat deb atalmiş olamning sirli dunyosiga oşno tutintiradi. Şoirning mahorati ham, nazarimda, ana şunda körinadi. Bu kabi mulohazalarni öylay-öylay şeʼrning davomini öqib fikringizga şunday yakun yasaysiz: ”Sukunatning sokin unida Bunga taşbeh topmoqlik mahol”.

II

Bu siniq ruhimni tiklamoq bölib,

Fariştam, takrorlab aziz nomingni.

Çillada bahorga ilhaq quş kabi

Qömsayman ruhafzo tabassumingni.

Bu misralar umid bilan qarayotgan, yaşayotgan odamning içidagi yaşirin dardi. Eʼtibor bering-a: beçora şodlik yurakni tark etganiga ança bölgan. Sahrodek qup-quruq qalbga tinmay hasrat uruğini qadayotgan sukunat yillardek sudralib ötgan lahzalardan közlarga soğinçdan liboslar kiydirgan. Siniq ruhni tiklamoqçi bölib aziz nomni “fariştam” deya suyub-erkalab qayta-qayta takrorlayotgan lirik qahramon qahraton qiş çillasida bahorga ilhaq quş kabi uning ruhafzo tabassumini qömsaydi. Şoir çilla bilan bahorni bir paytda qöllaş orqali ajoyib öxşatmani yaratgan va şu bilan unga ilhaq quşni boğlab ramziylik ham yuklagan. Umuman olganda, Sirojiddin Rauf şeʼriyatida köngil tortib, köngil suyub öqiydigan şeʼrlarni köplab topiş mumkin.

III

U ham hamma kabi oddiy bir odam,

Birovdan kam emas, birovdan ortiq.

Dunyoga kelganda Yaratgan egam

Lek şoir yuragin aylagan tortiq.

Bu – Sirojiddin Raufning öziga taʼrifi, aslida.  Qadim Nasafda dunyoga kelgan ijodkor Yaratgan egamning tortiq aylagan şoir yuragi bilan dilbar şeʼrlarni bitib, ötgan asrning 90-yillarida adabiyotimizga kirib kelgan bir guruh isteʼdodli tengqurlari qatorida munosib örniga ega böldi. “Yiğlayotgan oy”, “Kök gumbaz”, “Siz menga keraksiz”, “Taşrif” singari şeʼriy töplamlar muallifi bölgan şoir, ustozi Erkin Aʼzam taʼbiri bilan aytganda, birovlarning lafzidan tuşib qolgan siyqa tuyğularni takrorlamaslikka harakat qilib, könglidagi teran dardni şoirlik işqi bilan teran şeʼriyatga aylantirib, öquvçilarga taqdim etib kelmoqda. Sirojiddin Rauf şeʼrlarini öqiganda mana bunday betakror öxşatişlarga köp bora duç kelasiz:

Sen ketding,

Bulbulning közidek yoğdu topmadim,

Şabiston könglimni yoritmoq istab.

Jonday aziz qadrdon insonining ketişi bilan kişi hayotida, ruhiyatida bölgan umidsizlik kayfiyati, ayni paytda, muhabbati şoir tomonidan mahorat bilan körsatib berilgan. Endi şu holat bilan boğliq voqelikni köz oldingizga keltiring: bu alğov-dalğov hayotning qaysidir çorrahasida uçrab, Umr deb atalmiş yölning maʼlum bir manziligaça birga borgan, lekin şu vaqt oraliğida köngil qadrdoniga aylangan inson ketdi. Uning heç qaçon qaytmaydigan bölib ketganini bilgan köngil şabistonga aylangan. Uni yoritmoq istagan egasi, qarangki, bulbulning közidek yoğdu topolmaydi. Odatdagi mezonlarga amal qilmagan, qofiyasi ham joyida bölmagan bu şeʼrni öqir ekanmiz, betakror misralarning hayotiy mazmun va jozibaga ega ekanini ham anglab, şoirni inson ruhiyatining musavviri degimiz keladi.

IV

Dunyo keng,

Unga yeng

Bölaman dema.

Bu hayotning aççiq-çuçugini totgan, yaxşi-yomonni körib odamu olam haqida fikrlayotgan insonning muşohadasi, qaraşi. Pand-nasihatga ham öxşab ketadigan satrlar qisqa-soçma bölsa-da, uning mohiyatida katta maʼno mujassam. Çindan ham, dunyo keng. Uning kengligini qariç bilan ölçab bölmaydi, geografik nuqtayi nazardan olganda dunyo “suvrati salmoği Quvaning anoriça bor Yer şari” (Abdulla Oripov). Falsafiy dunyo esa umuman boşqa dunyo. Ne-ne töfonlaru suronlarni, uluğlaru buyuklarni, mardu nomardlarni, qöyingki, neki bölsa barça-barçasini körgan bu dunyoga yeng bölaman deyişning, daʼvo qilişning heç qanday nafi yöq. Zotan, orifona bitiklarda aytilganidek, bu dunyo bevafo. Şoir ana şu bevafolikni odatdagiça aytib-yozmaydi, boşqaça rakurs bilan körsatib beradi. 

Ha, inson bu köhna dunyoning mehmoni. U tuğilgandan boşlab hayot uçun kuraşadi, umri davomida zavqini ham, dardini ham totadi, yillar esa bularni odamning öziga bildirib-bildirmagan holda suvratiyu siyratiga muhrlab boraveradi.

Döstim timsolida

Öyçan boqadi

Soçiga oq tuşgan bolalik.

Cirojiddin Raufning ilk kitobi va ilk şeʼrlari çop etilgan gazetalardagi suratlariga qarasangiz, hayotga, kelajakka çanqoq köz bilan qarab turgan qop-qora, jingalak soçli yigitni körasiz. Şoirning öşa davrda yozgan şeʼrlarida ham yoşlikka xos kötarinkilikni, muhabbatni sezasiz. Uning bugungi suvratiga qarasangiz, öşa qora soçlarga oq qirov inganiga guvoh bölasiz, şeʼrlari ham muşohadali, hikmatomuz.

Ayovsiz yillarning kişi taşqi qiyofasiga, binobarin, fikrlaşiga, dunyoqaraşiga taʼsir körsatişi bor gap. Şoirning “Taşrif” nomli navbatdagi kitobida “Uç tomçi” sarlavhasi ostida çop etilgan uçliklarni öqir ekansiz, bunga işonç hosil qilib, uning dadillik, ayni paytda köngil amri bilan yozayotgani, ijod qilayotganini sezasiz. 

V

“Filfak”da öqiganimizmi yo bölmasa tabiatan romantik kayfiyatga moyil bölganimiz uçunmi, köpçiligimiz şeʼr aytişga, şeʼr öqişga va… şeʼr yozişga qiziqar edik. Har kimning özi yaxşi körgan şeʼri, şoiri bölardi. Jasur Usmon degan bir saboqdoşimiz ötirgan-turgan joyida ham Şavkat Rahmon şeʼrlaridan aytaverardi. Şunday davralarning birida kimdir mana bunday ajoyib şeʼrni öqib qoldi:

Kiprikka ilinmas uyquning töri,

Uzun tun köksimda orziqiş, hovur.

Xayoling habibim to tongga dovur,

Subhidam sezilar hasratning zöri.

 

Oftob ğamzasida mujda körinur –

Röyoni çilparçin qilgan haqiqat.

Sen – könglim köşkida köhlik köhinur,

Öngimmi-tuşimmi, tark etma faqat!

 

Zero, işq söqmoğin bor-yöği jafo,

Undan yuz ögirmak xurofot, bidʼat.

Oşiqqa hamişa taxayyul ravo.

 

Umidvor köngilda boqiy muhabbat,

Işqsiz umr ğarib, dillar benavo.

Mudom öyimdasan, ilohiy talʼat!

“Kiprikka ilinmas uyquning töri, Uzun tun köksimda orziqiş, hovur”. Yoniq bu misralar keyinçalik tillarda takrorlanib, dillarga köçdi. Şundan keyin juda köpçiligimiz bu sonet orqali Sirojiddin Rauf degan isteʼdodli şoirni özimiz uçun kaşf etdik.

Men bu yerda bejiz özimiz uçun degan gapga urğu berayotganim yöq. Sababi, Sirojiddin Rauf nomi ança yillar oldin şeʼriyat, adabiyot muhiblariga yaxşi taniş bölgan. Bir paytlar yaxşigina şeʼriy mujdalari bilan közga körina boşlagan, hozirgi kunda esa şeʼriyatimizning iqtidorli vakillari sifatida eʼtirof etiladigan Faxriyor, Iqbol Mirzo, Zebo Mirzayeva, Rustam Musurmon singari şoirlar qatorida u ham bor edi. Biz buni öşa paytlarda faqatgina sirtdan bilardik, Sirojiddin Raufni sirtdan tanirdik. Şundan keyin angladikki, Sirojiddin Rauf bir-biridan dilbar şeʼrlarning, sodda qilib aytganda, egasi, rasmiyroq aytganda esa, muallifi ekan.

“Şeʼr degani mana bunday böpti-da!”. Fikrimça, şeʼrlarining mana şunday eʼtirofga sazovor bölişini çin dildan istamaydigan şoir bölmasa kerak. Töğri, haqiqiy şoir birov yoki öz manfaati uçun şeʼr yozmaydi, Yaratgandan berilgan tengsiz isteʼdod uni hamişa ijod qilişga undaydi. Ammo isteʼdodni öz vaqtida va boriça namoyon eta biliş hammaning ham qölidan kelavermaydi. Buning uçun esa şoirlik işqi bilan birga, yuqorida aytganimdek, teran dard, şoirona sinçkov nigoh kerak böladiki, buni Sirojiddin Raufning şeʼrlarida ham körardik, hayratlanardik, “Şeʼr degani mana bunday böpti-da”, deb qayta-qayta öqirdik, bahsga kirişardik.

Zaminning möylari – qator teraklar

Kökka barmoqlarin öqtalgan tunda,

Oy çaçvon-bulutni yöqotib qöyib,

Xijolat çekkança qimtinar. Şunda!..

 

Kunlar, haftalar, oylar, yillar ötdi. “Umr – yöl deb aytmişdir başar, Jim borurmiz qay tomon boşlar”.  Sirojiddin Raufning bu şeʼrlarini aytib yurgan bizlar ham talabalik bilan xayrlaşib, umr – yöl deb katta hayot sari otlandik. Şoirning ayrim bitiklari hali ham xotaramizda saqlanib qolgani, şeʼrlaridagi tuyğular umrimiz davomida köngil keçinmalarimizga hamohang bölayotgani ham rost…

Özbekiston xalq yozuvçisi Erkin Aʼzam Sirojiddin Raufning “Siz menga keraksiz” töplami sözboşisida özini ham, yozganlarini ham qadrlaydigan şoir inisi, şogirdiga ”ijodkor sifatida ham, inson sifatida ham allaqaçon suyagi qotib ulgurgan” degan bahoni bergan edi. Ustozidan ötib, biz şogirdlar nima ham deya olardik: Sirojiddin aka, çindan-da, ham ijodkor, ham inson sifatida allaqaçon öz örnini topib ulgurgan. Bu örin heç qaçon yöqolmasin.

Sodiq NORBOYEV

1982-yili tuğilgan.

Mirzo Uluğbek nomidagi Özbekiston Milliy universitetining özbek filologiyasi fakultetida tahsil olgan. Adabiy-ilmiy maqolalari bilan matbuotda qatnaşib keladi.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (147)