9 daqiqada öqiladi

1 062 marta körilgan

Koşğariydan qolgan til sadolari

Qozoq tilida ijod qiladigan adiblar Abay asarlarining tili hozirgi zamon qozoq tilidan köra Mahmud Koşğariy tiliga yaqinroq ekanini taʼkidlaşadi. Jahon adabiyotining durdonalarini, jumladan Abay Ibrohimning şeʼrlarini ham Mirtemir domla qiyomiga yetkizib özbek tiliga tarjima qilgan edi. Ustoz Abdulla Oripov “Karvon” şeʼrida Mirtemirning tarjimonlik mahoratini şunday taʼriflagan:

Ne-ne ölkalarning ne daholari

Siz bois özbekça söylagan edi.

Sizning lafzingizda kuylagan edi

Koşğariydan qolgan til sadolari.  

               (“Yillar armoni”, 1984, 379-bet)

Abay ölanlaridagi qadimiy turkiy tilning “şira”larini, ohangdagi maʼno va qoçirimlarni aniqroq anglaş va ölanlarning badiiy xususiyati, tili haqidagi fikrlarni ravşanroq bayon qiliş uçun misollarni qozoq tilidagi kitobdan keltirişga harakat qildik.

Qansonarda burgutçi çiqadi angğa,

Tastan tulki topilar angdiğanğa. 

              (“Abay”, 1994 , Almati, 14-bet)                            

Burgutçi qor yoqqanda ovga çiqadi. Çunki, oppoq qorda yovvoyi hayvonlarlarning izlari aniq közga taşlanadi. Ovçi tulkining izini osongina topib oladi va uning iziga tuşadi. “Ang” –  yovvoyi va yirtqiç hayvonlarning umumiy nomi. “Angduv” – poylamoq, yirqiç hayvonlarning izidan tuşmoq. Bu sözlar qoraqalpoq tilida ham şu maʼnoni bildiradi. Özbek tilidagi böş-bayov, uquvsiz, sodda maʼnosidagi “angqov” hamda tuşunmoq, uqib olmoq sözlarining maʼnodoşi “anglamoq”ning özagi ham “ang”. Angni – yovvoyi hayvonni ovlaşni eplay olmagan, uning izini anglamagan landovur – angqovdir.

Mahmud Koşğariy löğatida esa “ang” sözi şunday izohlanadi: “Ang – quş ismi, uning yoğidan dori sifatida foydalanişadi. Agar yoği kaftning yuziga surilsa, kaft orqasiga ham yoyilib ketadi” ( “Devoni luğotit turk” “Özbekiston SSR Fanlar akademiyasi naşriyoti, Toşkent 1960-yil, 1-jild, 76-bet).

Abay angçining tulkining izidan daryo özaniga çiqqani, burgutini tulkini ovlaş uçun uçirganini yorqin badiiy böyoqlar bilan tasvirlaydi.

Qar – appaq, burkit – qara, tulki – qizil,

Öxşaydi qasa suluv çömilğanğa.

Qara soçin kötarib ikki шынтақ,

U-da bulk-bulk etmaymi siypağanda.                                          

                         (“Abay”, 1994, Almati, 15-bet)

“Qas” – haqiqiy, çinakam, asil”, “шынтақ”– bilak degan maʼnoni anglatadi. Şoir oppoq qorda qora burgut bilan qizil tulkining olişuvi manzarasini nihoyatda gözal qizning suvda çömilayotgan holatiga öxşatadi. Suluv ikki bilagi bilan qora soçlarini kötarib boşini yuvgani, suvda çömilgani kabi burgut bilan tulki jon talaşib kuraşganida oq, qora va qizil ranglar ayqaş-uyqaş bölib, yalt-yult etib ketadi.    

Appaq et, qip-qizil bet, jap-jalangaç,

Qara soç qizil yuzni yaşirganda.

Kuyovi er, қалындығи suluv bölib,

Yana öxşar tor töşakda jölğasqanğa.

                             (“Abay”, 1994, Almati, 15-bet)

Qora burgut qizil tulkiga çang solgani qora soçning qirmizi yuzni yaşirganiga öxşatiladi. Ov zavqini şoir kuyov bilan kelinning çimildiqdagi visol oqşomiga tenglaştiradi.

Abay uşbu ölanni haqiqiy ovçi yigitlar öqisa, zavqlanadi, deya yakunlaydi. Zotan ovga çiqib, angga quş solib, ov zavqini his qilmagan kimsalar, bu ölanning qadrini ham bilmaydi.

Muni оқыса, jigitter, ангшы оқысин,

Bila алмассынг, qus салып dam tatpasang.

                          (“Abay”, 1994, Almati, 16-bet)                                

Şoirning mazkur ölani Mahmud Koşğariyning “Devoni löğotit turk” asaridagi quyidagi qöşiqni eslatadi.

Çağri alib arqun,

Munib arqar yetar,

Avlar kejik tayğan

Izib tilku tutar.

 

Qöliga loçin qöndirib,

Alqorlarga yetadi.

Tozi it-la kiyik bilan

Tulkilarni tutadi.                   

           (“Devoni luğotit turk” 1-jild, 398-bet.)

Turkiy xalqlar turmuşida epçil, çaqqon va mergan ovçilarning faoliyati nihoyatda qadrlangan. Şoirlar çavandoz va quşçi yigitlarning jasoratini madh etgan. Abay ham öz xalqining ana şunday fazilatini uluğlaydi. Şoir ov manzarasi bilan birga ovçining könglidagi şavqu zavqni badiiy mahorat bilan ifodalaydi. Inson tuyğusi va ruhiyatining tasviri badiiy asarning umrboqiyligini taʼminlaydi.

Men salom yozaman,

Qaroğim, qalqama.                                           

Qayğungdan ozaman,

Borguvçi aytama?

 

Köngilga yupaniş,

Sen eding, bozorim.

Endi yöq quvoniş,

Tözmoqda ajarim.            

              (“Abay”, 1994, Almati, 253-bet)

“Qalqam” sözi jonim, mehribonim maʼnosini anglatadi. Jonim, senga salomnoma yozaman, deydi lirik qahramon. Lekin jondan ham aziz jonona beparvo. “Ajar” rangi röy degan maʼnoni bildiradi. Işqingda rangim sarğayib somon böldi, deb örtanadi oşiq.

 Mahmud Koşğariyning “Devonu luğotit turk” asarida sevgi haqidagi lirik şeʼrlarga hamohanglikni his etarkansiz, uluğ bobolardan qolgan navolarning yangi ohanglari dilga zavq bağişlaydi.

Özik meni qumitti,

Saqinç menga yumitti,

Könglim angar emitti,

Yuzim mening sarğarur.

 

(Sevgi dardi qöymaydi,

Soğinç meni qiynaydi,

Könglim unga töymaydi,

Yuzim mening sarğayur).

                                      (DLT 1-jild, 99-bet)

Abay ölanlarining asosiy qahramoni tuyğu, fikr, ehtiros, dard, qayğu va sevinç.

Abay ölanlarining asosiy mavzusi xalqining nurli kelajagi uçun yonib-kuyiş, eldoşlarining taraqqiyotdan orqada qolayotganidan örtaniş, millatni nodonlik va qoloqlikdan voz keçişga, ilmu hunar örganişga daʼvat etiş. Şu bois bilimsiz, nodon va beğam odamlarni ayovsiz tanqid qiladi.

Yoşlikda bilim izlab yugurmadim,

Xayrin bildim, biroq yuz ögirmadim.

Ulğayganda qarasam qölim quruq,

Keçikib qöl çözdimu, ulgurmadim.

 

Bilimsiz qolganimga kim gunohkor?

Izlasam bölarmidim munçalik xor?

Odamzod tasallisi farzand ekan,

Farzandimni bilimga qöymadim zor.

(Abay “Yorqin yulduz”, Toşkent, 2015, 25-bet Mirtemir tarjimasi.)                                                         

Pand-nasihat mavzusidagi ölanlarida yoşlarni ilğor ilm-fan va badiiy adabiyot yutuqlaridan xabardor bölişga, til örganişga undaydi. “Internatda öqiydi talay qozoq bolasi” deb boşlanuvçi şeʼrida bilim egallaşning manbayi kitob öqişda ekanini taʼkidlab, bilimga befarq kişilarni “Uyida yöq birining Saltikov yo Tolstoy” (“Yorqin yulduz”, 42-bet) deya tanqid qiladi. 

Qozoğim, şörlik yurtim, vayron yurtim!

Qoronğida yöl topolmay hayron yurtim!

Yomon bilan yaxşini farq qilolmay,

Oğzida ham qon, ham moy sarson yurtim.

(Şu bandning oxirgi misrasi “Oğzi-burni ham qon, ham moy sarson yurtim” deya tahrir qilinganida xalq iborasiga mos bölardi – R. M.)

Tunda uyqung buzilar, kunduz — kulking,

Dardingga em bölmadi moling — mulking!

Oçközsan, tamakorsan, qurumsoqsan,

Bor savlating boşingga kiygan tulking…

Otalarga öxşamay qoldi turqing,

Yopiray, munça ketdi, elim, xulqing!

Birlik yöq, baraka yöq, buzildi feʼl,

Qani yiqqan davlating, boqqan yilqing?

(Abay “Yorqin yulduz”, Toşkent, 2015, 35-bet, Mirtemir tarjimasi)                                 

Ustozimiz Abdulla Oripov taʼmagirlik nuqsoni bor, nafsi yomon kişilarni taʼriflaganda “Bir çöqib, ön qaraydi” degan köhna naqlni eslar edi. Abay qadimgi turkiy maqollar, hikmatli sözlar va iboralardan badiiy vosita sifatida mahorat bilan foydalanadi. Quyidagi satrlarda poraxörlik, taʼmagirlik va oçközlik el-yurtni tanazzulga uçratgani haqidagi aççiq fikrlar sonlar vositasidagi istiora bilan ifodalanadi:

Baylar jur jiğan malin qorğalatib,

Öz juzin önin berib alar satip.

Önin alip, töqsannan taʼma qilip,

Bul jurtti qöyğan jöqpa Quday atip?          

(“Abay” 1994-yil, Almati, 29-bet)

Abay ölanlari ham “Devonu luğotit turk”dagi lirik şeʼrlar kabi barmoq vaznida bitilgan. Kitobda 7-8 va 11-12 hijoli vaznda bitilgan şeʼrlar köp. Lekin turkiy xalqlar oğzaki adabiyotida şunday şeʼriy şakllar borki, ular murakkabligi va öynoqiligi, ohandorligi bilan öquvçini ham, tinglovçini ham sehrlab qöyadi. Bu tölğov janridagi lirik şeʼrlar va termalardir.

Içim ölgan, sirtim sov,

Köringanga deyman-ov:

Bugungi döst – ertan yov,

Men ne qildim, yopirim-ov?!

Bundaymasding anov kun,

Nima böldi, botir-ov?

Uç kun arqon böşasa,

Böla qolding böş asov.

Berarmanda beşovsan,

Olarmanda yana oltov.

Töp bölganda körarsan

Turli dovni yuz tarov.

Qaytib kelar eşikni

Qattiq yopma, yorqin-ov!

Yetilsang-da, yetsang-da,

Kerak kuni bir bor-ov.      

         (“Abay”, 1994, Almati, 89-90-betlar)

Tölğov şaklidagi şeʼriy usul xalq dostonlarida ham köp uçraydi.

“Alpomiş” dostonida Tovka oyim Alpomişning kelayotganini eşitib, bekni kutib olişga çiqqani şunday tasvirlanadi:

Xabar eşitgandan turib jönadi,

Kanizlarman birga-birga keladi.

Kelayotir könglin xuşlab,

Ön kanizi yölni boşlab,

Ön kanizi pöş-pöşlab,

Ön kanizi zulfak taşlab,

Ön kanizi belin uşlab,

Neça qizlar öyin boşlab,

Bir-birining vaqtin xuşlab.

(“Alpomiş” “Şarq” NMAK, Toşkent, 1998, 298-bet, aytuvçi Fozil Yöldoş öğli.)

Abayning şeʼrlarini asliyatda, yaʼni qozoq tilida öqigan kitobxon şoir ohanglar va tovuşlar afsungari ekanini anglaydi va bu gözal hamda jozibali şeʼriyatning ohanrabosiga rom bölib qoladi. Ohang, sukut, urğu, surʼat, tovuşlar uyğunligi goh toğdan tuşayotgan jilğaga, goh yelib borayotgan arğumoqning tuyoqlari dupurlaşiga, goh quyunga, goh mayin şabbodaga öxşaydi. Bepoyon kenglik, çeksiz daştlarning manzarasi öz ohanglari bilan Abay şeʼriyatiga köçgan. Ayni paytda uning ijodida osmonöpar toğ çöqqilarining uluğvorligi ham namoyon böladi. Uluğ şoir şeʼrlaridagi ohanglardan olingan ayrim misollarga eʼtibor bering.  

“Buralip turip,

Buvini qurip” 5 hijoli,

“Sof-sof könglim, sof könglim” 7 hijoli,

“Qaling elim, qazağim, qayran jurtim” 4-3-4 turoq bilan 11 hijoli,

“Qaqtağan aq kumistay keng mangdayli” 11 hijoli,

“Qartaydiq, qayği uyladiq, uyqi sergak” 12 hijoli,

“Sakkiz oyoq” саккиз мисра “а-а-б; в-в-б; г-г” şaklda qofiyalangan 25 bandli, 5-5-8; 5-5; 8-8-8 hijoli murakkab va öynoqi barmoq vaznida yozilgani bilan eʼtiborni tortadi.  Ölanning har bandi sakkiz qatordan bölgani uçun “Sakkiz oyoq” deb nomlangan.

Har bandi 6-4-4-3-4-2-8 hijoli 7 misrali, şuningdek har bandi 9 misradan bölib, 4-4-7-4-4-7-4-3-3 hijoli vaznda yozilgan va “a-a-b;v-v-b;g-g-g” şaqlda qofiyalangan ölanlar turkiy şeʼriyatning ohanglari rang-barang ekanini namoyon etadi. 

Har misrasi 6 hijoli ölandagi tovuşlar uyğunligi, takrorlar, harakat-holatni bildirgan sözlar xuddi afsun öqilgandek yangraydi:

Isitqan, suvitqan

Böyingdi bir köngil.

Dunyoni unutqan

Qumaring tözar, bil.

Turkiy xalqlarning qöşiqlariyu lirik termalarida oxirgi satrlari asosan feʼl bilan yakunlanadi. Yaʼni şeʼrning qofiyasi feʼl söz turkumiga mansub böladi. Bunday poetik xususiyat Abayning şeʼrlariga ham xos. Albatta, bugungi kun ijodkori uçun şeʼr qofiyasining ot yoki sifat bölgani yaxşi. Çunki, qofiya ot bölsa, bunday qofiyadan yangi nom, yangi obraz yaraladi. Agar qofiya sifat bölsa, yangi rang yaraladi. Bu esa şeʼr tilini boyitadi. Biroq öylanib qolaman, nima uçun qozoq, qirğiz, qoraqalpoq, şu jumladan qadimgi özbek şeʼriyatining qofiyalaniş şakli asosan feʼldan iborat? Har bir xalqning badiiy adabiyoti öşa xalqning ruhiyati, feʼl-atvori, urf-odati va fikrlaş tarzini namoyon etadi. Feʼl iş-harakatni, amaliyotni ifodalaydi. Turkiy xalqlar harakatçan, çaqqon, jangovar, tadbirkor bölgan. Ular bepoyon kengliklarda qişloqdan yayloqqa, yayloqdan qişloqqa köçib qönib umr keçirgan. Quşdek uçqur tulporlarida yelib, duşmanlarining dodini bergan. Hayot uçun kuraşning asosiy şarti harakat, harakat, yana harakat bölgan. Şuning uçun ularning qöşiqlarining qofiyasi harakatni ifodalovçi feʼldan tuzilgan. Dumbirayu qöbiz musiqasi jörligida kuylagan qöşiqlarida qahramonlik, botirlik, çaqqonlik, topqirlik, ziyraklik madh etilgan.    

Turkiy xalqlar şeʼriyatining yana bir qadimiy turi topişmoqdir. Baʼzida u jumboq deb ataladi.

Abay hazratlari qadimiy turkiy şeʼriyatning vorisi sifatida jumboq janridagi şeʼrlar  ham  bitadi. Şoir ularda dunyoning mohiyati, umrning ötkinçiligi, tabiat va olamning yaratilişi, ezgulik bilan yovuzlik örtasidagi kuraşni tasvirlaydi.

Jumboq:          

Alloh yaratgan kuçli sakkiz botir,

Bir-biri bilan kuraş tuşib yotur.

Galma-galdan yiqitişib, yotib-turib,

Kim yengadi – nomaʼlum allal oxir.

Yeçimi:

Buni topsam öylanib: “Oqin” – dengiz,

Topolmasam: “Qayda qoldi aql?” – dengiz.

Qiş bilan yoz, kun bilan tun, toq bilan juft,

Yaxşilik bilan yomonlik – böldi sakkiz.

(Matn “Abay”, 1994, Almati, 169-betdan olindi, tarjima bizniki – R. M.)

Abay ijodida aytişuv(qiz bilan yigitning ölan aytişuvi), yöqlov janridagi şeʼrlar ham mavjud. Ayni paytda Abay alloma şoir. Uning diniy mazudagi şeʼrlari xalqni hidoyatga, imon- eʼtiqodga daʼvat etadi. Şoirning öz davrining ilğor ziyolisi, maʼrifatparvar ijodkor sifatida rus mumtoz  şeʼriyatidan qilgan tarjimalari va badiiy mahorati haqida juda köp gapiriş mumkin.

Abay ijodini örganiş bugungi yoş avlod uçun turkiy şeʼriyatning betakror va rang-barang poetikasini kaşf etiş va tahlil qiliş imkoniyatini beradi. Şoir şeʼriyatidagi umrboqiy hikmatlar yoş avlodni milliy qadriyatlarga sadoqat ruhida tarbiyalaşda muhim ahamiyatga ega. Adabiyotni rivojlantiriş, qardoş xalqlar örtasidagi adabiy aloqalarni yanada mustahkamlaş, ayniqsa Abay ijodini teran örganiş va tarğib etişga qaratilayotgan eʼtibor nur ustiga nur böldi.

Rustam Musurmon,

Özbekistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimi.

1963-yili  tuğilgan. Toşkent davlat universiteti(hozirgi ÖzMU)ning özbek filologiyasi fakultetini tamomlagan.

«Ruhimning tovuşi», «Xirgoyi» şeʼrlar va dostonlar töplamlari naşr etilgan. A.Faynbergning «Çiğir», B.Genjamurodning «Okuzdaryo bitiklari», kabi şeʼriy töplamlarini özbek tiliga tarjima qilgan.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (147)