Mahmud Koşğariy ming yilça oldin “sav” sözining sakkiz maʼnosini yozadi. 1. Sav – ovoza, şuhrat, dovruq. 2. Sav – xabar. 3. Sav – maqol. 4. Sav – qissa. 5. Sav – hikoya. 6. Sav – risola, kitob. 7. Sav – söz, nutq, aytuv. 8. Sav – çorlov, pand, nasihat, tarğib. Bularning barçasi birgalikda “kişi”, “qavm”, “yurt”, “tabiat”, “qalb”ni qöriqlaydi, qutga töldiradi. Albatta, ular anglansa, vujuddagi “aql” qörğoniga kiritilsa…
Aytmoqçi bölganlarimiz quyida bir satr… ehtimol, uç-tört sahifani töldirar. Qiziq, qarşimizda yiğilib turgan maʼlumot, fikr-mulohazalarni yuqorida Mahmud Koşğariy keltirgan “sav” sözining maʼnolarisiz satrlarga joylab bölmas ekan. Ular iştirok etsagina, misralarda zalvor hosil bölayotgani seziladi…
Millat Boyligi… qadimiy qölyozmalar haqida yana söz aytişga çoğlanyapmiz. 1929-yili lotin va 1940-yili kirill yozuvi qabul qilinganda ayançli milliy fojia sodir bölgani vaqt ötgan sari, ayniqsa, bugun tobora aniqroq şakl, qiyofada özini körsatmoqda.
Öşa voqealardan keyin nabira bir zumda bobosining sözlari, xatini tuşunmay qoldi. Juda qisqa fursatda tez surʼatlar bilan avlodlar ajdodlardan uzoqlaşdi, begonalaşdi, ularni tinglaşdan töxtadi. Yurtimizda ajdodlar qoldirgan qadimgi arabiy va forsiy yozma merosdan şu paytgaça neça dona asar özbek tiliga tarjima qilingan? Yuztaga yetadimi? 1940-yildan beri arab yozuvida bitilgan neçta turkiy kitob kirill va lotin harfiga ögirilib naşr qilingan? Balki yuztadan oşar, deya xavfsirab, noçorgina umid qilamiz. Heç bölmasa, ularning fakismile usulida çop etilganlari ön-ön beşta bormi?..
Yaqinda “Işonç” gazetasi muxbiri: “Institut xazinasida 70 ming jild atrofida saqlanayotgan qölyozma va toşbosma asarlar töla-tökis xalqqa yetkazilişi uçun qança vaqt kerak böladi?” deb söradi. Bu savolga javob beriş juda qiyin emasdi. Xazinadagi 70 ming jildga, taxminan, 40-50 ming asar jamlangan bölişi mumkin, deylik. Har yili beşta asar tarjima yo tabdil qilinib çop etilganda, ön yilda 50, yuz yilda 500, ming yilda 5000 asar özlarining asl egalari – Xalqqa yetkazilar ekan.
Eʼtiboringizga xalqqa yetkazilişi kerak bölgan nodir kitoblardan biri – “Majmaʼ al-arqam” asari xususidagi maʼlumotlarni havola qilyapmiz.
Majmaʼ al-arqam
Muallif: “Majmaʼ al-arqam” nusxalaridan biri matni hoşiyasida uşbu asar muallifi “Oxund mulla Badiʼ devon ibn mulla Şahobiddin devon ibn Mirza Uluğ devon ibn mulla Riza devon ibn Mirza Muhammad Rahim kutvol ibn Mirza Tahur devon” ekani taʼkidlangan[1]. U XVIII asrning ikkinçi va XIX asrning birinçi yarmida yaşagan.
Mazkur xonadon Buxoroning maşhur ziyoli oilalaridan edi. Şörolar inqilobiga qadar şahardagi guzarlardan biri muallifning katta bobosi Mir Tahur nomi bilan atalgan. XVIII asr boşida rasmiylaştirilgan vaqf hujjatida “qutb ul-aqtob Mir Tahur devon masjidi va xonaqohi guzarida” Bibi Xalifa ismli ayol madrasa qurdirgani maʼlum qilinadi[2].
Qisqa iş jarayonida Mirza Badiʼ devon ijodi töğrisida töliq va batafsil axborot töplaşga ulgurmadik. “Majmaʼ al-arqam” asarini rus tiliga tarjima qilgan A.B. Vildanovo ham bu töğrida deyarli biror söz demagan. Ammo mamlakat ilm-fani rivojida uning iştirokini körsatuvçi bir qança tarixiy manbalarni aniqlaşga muvaffaq böldik.
Mirza Badiʼ devon jamiyat hayotida faol iştirok etgan. Davlat boşqaruvida sadr[3] va devon vazifalarida işlagan. Buxoroda bunyod ettirgan madrasasi faoliyatiga oid ikkita vaqf hujjati saqlanib qolgan. Ulardan birida marhum Mirza Şahobiddin devoni kalon öğli domulla Mirza Badiʼ devon sadr öz madrasasi uçun hijriy 1231-yil muharram oyida (milodiy 1815-yil, dekabr) vaqf qilgan mulklari röyxati keltiriladi.
Madrasa 2 qavatli bölgan, 14 hujra, darsxona va masjiddan iborat edi. Pastki 6 hujra pişiq, qolganlari xom ğiştdan qurilgandi. Mazkur öquv dargohi vaqf mulkiga Mirza Şahobiddin devoni kalon öğli Abduvahhob qozi askarning uç nafar öğlidan yoşi kattasi mutavalli bölişi tayinlangan.
Bu madrasa 3-oliy toifaga mansub edi va unda dars bergan mudarrisning yillik maoşi 32 tilladan[4] yuqori bölgan.
Asar ahamiyati: “Majmaʼ al-arqam” XX asrga qadar juda maşhur asarlardan biri edi. Qölyozmalar xazinasining asosiy jamğarmasi (fond)da uning №2463-1 raqam bilan belgilangan yagona nusxasi saqlanadi. Hijriy 1210-yili (1796) Buxoroda yozilgan[5], tili forsiy, 42 varaq (1b – 42a), 26×15 sm, xati nastaʼliq, muqova öziniki emas. Asar nomi “Majmaʼ al-arqam” ekani 1b va 42a sahifalarda qayd etilgan. “Şarq qölyozmalari katalogi”[6]da bu asar muallifi nomaʼlum ekani taʼkidlanadi[7]. Asarning ÖzMU kutubxonasida №171914, Leningrad Şarqşunoslik institutida №V 2147, Duşanbedagi Firdavsiy nomidagi xalq kutubxonasida №649 raqamlarida belgilanib saqlanayotgan nusxalari bor[8].
Kitob kiçik muqaddima va beş bobdan iborat. Muqaddimada asarning yoziliş sabablari, tuzilişi va mazmuniga oid qisqaça axborot berilgan.
Birinçi bobda davlat boşqaruv tizimida xizmat qiliş tartib qoidalari tuşuntiriladi. Ikkinçi va uçinçi boblarda davlat xazinasidagi kirim-çiqim işlari tartibi bayon qilinadi. Mamlakatda xöjalik işlarini yuritişda davlat maʼmuriy boşqaruvi örni va tarmoqlari xususida söz boradi.
Törtinçi bobda matematika faniga alohida eʼtibor qaratiladi: birlik, önlik, yuzlik va undan katta sonlar xususiyatlari, ularni hisob-kitob işlarida qöllaş, arifmetikaga oid turli amallar, jadvallar; sonlarni ifodalaşda maxsus harflar va atamalar töğrisida batafsil maʼlumot beriladi. Asarda geometriyaga doir amallar talqini ham diqqatga sazovordir. Bu maʼlumotlarning barçasi mamlakatda xöjalik işlarini mukammal yuritiş va boşqarişda amaliy qöllangani bilan ahamiyatlidir.
Beşinçi bob astronimiya va sonlar, kenglik va uzunlik darajalari, mavjud biror makon yuzasi ölçamini aniqlaş usullariga bağişlangan.
Asar söngida davlat boşqaruv tizimida amal va unvonlar toifalari bayon qilingan. Aslida bu qism mustaqil bob darajasida tuzilgan. Undan parça keltiramiz.
“Movarounnahr hukmdorlari uluğlar tajribalariga amal qilib, lavozimlarni tört toifaga ajratdi. Tört xil yerga egalik turi, xalifalar ham tört nafar bölgan, tabiat – yer, suv, şamol va olovdan taşkil topgan; inson mijozi – balğam, savdo, safro, qon; yil fasllari – bahor, yoz, kuz va qişdan iborat, tomonlar – şamol ğarb, şimol, şarq va janubdan esadi, ularga mos ravişda – qor, yomğir, döl yoğadi va qirov tuşadi. Bunday misollar yana köpdir.
Movarounnahr hukmdorlari davlat boşqaruvi lavozimlaridan taşqari, şariat asosida olimlarning tört oliy toifasini belgiladi”[9].
Muallif maʼlumotlariga köra:
Birinçi toifadagi lavozim: Ular hukm çiqaruvçilar – eng oliy toifa “Şayx ul-islom”dir. Unga “qozi ul-quzzot” (boş qozi) murojaat qiladi va maslahatlaşadi. “Şayx ul-islom” lavozimi “qozi ul-quzzot”dan yuqori turadi.
Qozi ul-quzzot – unga barça odamlar va “qozi askar” murojaat qiladi hamda maslahatlaşadi.
Qozi – jamiyatdagi xalq unga murojaat qiladi va muammolarini hal etadi.
Qozi askar – harbiylar va boşqa xalq ommasi murojaatlarini tinglaydi va hal etadi.
Ikkinçi toifadagi lavozim: Aʼlam – muftiylar unga murojaat qiladi va maslahatlaşadi.
Muftiylar – fatvolari bilan xalqning ijtimoiy himoyasini taʼminlaydi. Ularga huquqiy kömaklaşadi.
Muftiy askar – harbiy sohadagi muammolarni hal qiladi.
Mamlakat hukmdorining harbiy yurişlari va viloyatlarga safari çoğida öşa viloyat qozisi va muftiysi uşbu lavozimni bajarişga kirişadi.
Uçinçi toifadagi lavozim: Muhtasib – sayyidlar toifasidan kişi çiqmasa, taqvoli, imon-eʼtiqodli biror kimsa tayinlanadi.
Törtinçi toifadagi lavozim: Mudarris – talabalarga dars beruvçi kişidir.
Uşbu asarni A.B.Vildanova tadqiq qilib, rus tiliga ögirgan va 1981-yili 3000 ming nusxada Moskvada çop ettirgan. Ötmişimizni örganişda juda qimmatli bölişiga qaramay, u hozirgaça özbek tiliga tarjima qilinmagani ğoyat açinarlidir. Baʼzan yarimjon ğarib bir fikr paydo böladi: “Bunday asarlarni faqat şarqşunos yo tor yönalişdagi mutaxassis bilsa yetarli, rus tiliga ögirilibdi-ku”. Axir, Nabira nega endi Bobosi yozganini rus, ingliz yo boşqa biror xorijiy tilda öqişi, örganişi kerak!?
Qariyb bir asrdan beri “sav” yomğirlariga intiq qaqragan Dunyo davraga kirib kelaveradi… Yana neça yillardan beri hanuz zalvorli filmlar, ajdodlar şoni-şavkati töğrisida buyuk asarlar yaratiş, bugungi yoş avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalaş töğrisida davom etayotgan bahslarga töqnaşadi. Hafsalasi pir bölib, Koşğariydan yod olgan sözni takrorlab, yana davrani tark etadi. “Sav” – xabar, qutluğ xabar…
Abdusattor JUMANAZAR,
ÖzRFA Şarqşunoslik instituti katta ilmiy xodimi
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

