5 daqiqada öqiladi

714 marta körilgan

Şoiraning quyoşi

Halima Ahmedova

Halima Ahmedova isteʼdodli öz uslubini yarata olgan şoiralarimizdan. Uning şeʼrlarini öqigan kitobxon yangilikka öç şoiraning ijod dunyosiga beixtiyor mehr qöyadi. Şeʼrlaridagi ajib topilmalar öquvçini mulohaza yuritişga undaydi.

Bugungi kunga qadar şoiraning “Közim­ning tili”, “Tungi marvarid gullar”, “Erk dariçasi”, “Tiyramoh”, “Afsun”, “Umid soyasi”, “Nigoh qiblasi”, “Şafaq ibodati”, “Yosuman gulining soyasi”, “Taşbeh”, “Yaşil” nomli kitoblari çop etilgan. Bu töplamlardagi şeʼrlarda oddiy bir qişloq qizining goh mardonavor, goh mungli, maʼsuma qiyofasini köramiz. Ijodkor öz dunyosida böy körsatayotgan quvonç-u şodlikni, ğam va qayğuni, qöyingki, barça his-keçinmalarini şeʼrlari orqali taşqi olamga olib çiqadi.

Şoira ijodining ayni çöqqisi mustaqillik yilla­rining boşlanişiga töğri keladi. U qaysi mavzuda yozmasin, şeʼrlarida ortiqça dabdaba, ortiqça böyoq sezilmaydi. Şundanmi uning şeʼriyati samimiy, dilbar va latif. Eng asosiysi esa u özini majburlab qalam uşlamaydi. Yaʼni davr nimani taqozo etsa, oqimga qöşilib ketmaydi. Buyuk şoi­rimiz Erkin Vohidov aytganidek, “Isteʼdod – bu mumkin bölmaganni mumkin qiliş, hukmron estetik prinsiplarga yangilik kiritiş, şeʼriyat mana bundoq böladi deb, yangiça nuqtai nazar bilan çiqib, şunga odamlarni işontiriş demakdir”. H.Ahmedova tom maʼnoda bunga erişdi ham. Çunonçi, uning “Soğinib boryapman nafasma-nafas..”. turkum şeʼridagi “Qişloqdan nima olib boray?” (Ukamning sörovi) şeʼri bunga misoldir:

Kuzning oqşomida osmon xömraygan,

Olisda bir yulduz titraydi dilgir.

Yeçingan daraxtlar talvasasida –

Negadir quyoşdan oldim xavotir…

Bu törtlik ramzlar orqali sözlaydi. Kuz – bu sönggi ilinj. Oqşom – qoronğulik, tuşkunlik ramzi, osmon – qalb ramzi, yulduz – umid ramzi, daraxtlar – odamlar, quyoş – olisdagi qadrdon göşasi ekanligini anglatadi. Şeʼrni quyidagiça tahlil qilamiz: Tuşkun ahvolda sönggi ilinj bilan yaşayotgan kişining qalbida ham zarraça bölsa-da umid uçquni böladi. Ana şu miltillab turgan umid kezi kelganda ulkan maqsadlarning poydevori bölib qoladi. Lekin bu örinda lirik qahramon taşqi olamni emas, balki içki dunyosida ğalayon qilayotgan tuyğularning umidini nazarda tutmoqda. Uning nazarida, mehrsizlaşib borayotgan odamlar dunyosidan qörqiş va olisdagi quyoş – qişloğini qömsaş, soğiniş hissiyotlari öquvçining kayfiyatiga taʼsir qiladi. Olislarda yolğiz qolgan odamning ruhiyatida böy körsatgan bunday tuğyonlar heç bir kitobxonning eʼtiboridan çetda qolmaydi. Yuqoridagi misralarda ijodkorning osmon, yulduz, quyoş kabi sözlardan mohirona foydalanib tanosib sanʼatini yuzaga keltirganini seziş qiyin emas, albatta.

Quyoş obrazi badiiy adabiyotda anʼanaviy obraz bölib, u ijodkorning kayfiyati yoki davr nuqtayi nazari bilan turliça maʼnolarni anglatib keladi. Jumladan, mumtoz adabiyotda, xususan, Lutfiy, Navoiy, Bobur kabi buyuklarning ijodida quyoş obrazi orqali ilohiy işq tarannum etilgan. Alişer Navoiy:

Ey quyoş, nevçun qoşingdin soyadek surdung meni,

Ravşan aylab jumlayi olamni kuydurdung meni

baytida ham quyoş timsolida Allohga munojot etadi.

Yoki XX asrning boşlarida özbek lirikasida qu­yoş obrazi ölkada yuz berayotgan keskin ijtimoiy-siyosiy kuraşlar fonida berildi. Buning yorqin namunalarini Usmon Nosir, Çölpon, Oybek kabi zabardast, erksevar şoirlarning ijodlarida kuzatamiz. Aynan Çölponning “Tortişuv tongi” şeʼridan olingan quyidagi satrlarida quyoş obrazi erk, istiqlolga taşna xalqning orzu-umidi sifatida talqin etilgan:

Çiqadigan quyoşni siz behuda,

Etak bilan tösmoq uçun tirişmang.

“Çiqadigan quyoşni” öxşatiş sanʼati orqali oddiy quyoş çiqişidan farqlagan va bu bilan millatning mustaqillikka intiliş orzusi kuçli ekanligini ifoda etgan.

Zamonaviy özbek şeʼriyatida quyoş obrazi lirik qahramon ruhiyatining badiiy talqinida faol. Badiiy adabiyotda quyoş insonlarga moddiy nur barobarida maʼnaviy nur ulaşuvçi ramz sifatida talqin qilinadi. H.Ahmedova şeʼrining ham badiiy tahliliga qaytamiz.

Negadir tirilişni istamayapman

Mensiz ham öliklar tölgan zamonda?!

Duç kelgan odamdan sörayveraman:

Xabaringiz yöqmi quyoş tomondan?!

Tirilişni istamaslik, yaʼni qalban uyğoniş, özlik­ni anglaş, “öliklar tölgan zamon”da qotib qolmaslik uçun lirik qahramon kimningdir mehrini, eʼtiborini juda qattiq soğinadi. Şundan bölsa kerak, u vatan haqida, tuğilgan makoni haqida duç kelgan odamdan söraşga or etmaydi. Uning nazdida odamlar tuğilib ösgan ona qişloğini unutib qöyayotgandek tuyuladi. Atrofidagi ayrim bemehr kimsalarni aççiq kinoyaga oladi va özining “tirilişni istamaslik” holatiga yupanç, çora izlaydi. Buni qarangki, ijodkor yana quyoş obrazini takror ifodalamoqda. U qadrdon göşasini ota makonim, ona qişloğim kabi sifatlar bilan ham ifodalaşi mumkin edi-ku. Yöq, çunki bu quyoşda nur bor, yoruğlik bor. Özi kutayotgan iliqlik, mehr-muhabbat bor. Lirik qahramon qalbidagi ana şu tuyğularni yuqori kayfiyatda tarannum etişda quyoş obrazi özining falsafiy-badiiy yukini taşigan va ijodkor dunyosini yoritişda alohida rol öynagan.

Sen qönğiroq qilding quyoş tomondan,

Yoki xayolimda bu böldi sodir.

Iso Masihdagi nodir nafasni

Har bir hujayramda sezyapman hozir.

Qarang, sabrning kosasi tölay-tölay deganda intiqib kutgani, soğingani – qişloği tomondan xabar keladi. Soğinçdan entikkan vujudi qayta tirilgandek, qayta yaralgandek böladi. Talmeh sanʼatidan unumli foydalangan şoira özining şu lahzadagi quvonçini gözal tasvirlay olgan. Endi u örtadagi lahzalik holatni quyidagiça davom ettiradi:

Şam edim yana ham balandroq yondim,

Sening ovozingni eşitgan mahal.

Xazon qamalida qolgan uyimga

Mehring kirib keldi özingdan avval.

Tasavvur qiling: maysa quyoşga intiladi – ösişi uçun; biyobonda qolgan odam suvga intiladi – taşnalikni qondiriş uçun. Lirik qahramon esa yaqinlarining mehr-muhabbatiga muştoq. Xazon bosgan köngil uyiga jigarlarining mehri öt yoqqan­dek böladi. Endi u qalbida sel bölib oqayotgan soğinç tuyğularini birma-bir quyma satrlarga joylaydi. Şeʼrdagi “Bulutning tözğin xayoli”, “Boğning şamoli”, “Ona nimçasining hidi”, “Tugmadagi porlaydigan nur”, “Tomorqada ösadigan gulning şiddati” kabi metaforik obrazlar bir-biri bilan uzviy aloqaga kirişadi. Natijada şeʼrning mazmuni, ijodkorning maqsadi yana-da oydinlaşadi. Bolaligiga taşlab kelgan öşa gözal manzaralar soğinçi şeʼrning badiiyligini yanada oşirgan.

Lirik qahramon köngli uçun nimalar kerakligini bir-bir sanar ekan, şeʼrni quyidagiça yakunlaydi:

Yuking ança oğir böladi, magar

Ularni oğrinmay yelkangga yukla.

Qörqmagin, aqldan ozganimça yöq.

Xörsinma,

Men endi tirikman, uka.

Menga dalalarning qalbin olib kel.

Jigari yelkasiga ortgan soğinç yuki u uçun qadr­don, azizdir. Huvullagan qalb dunyosini şular orqali töldirmoqçidek böladi göyo. Aslida, lirik qahramon kimdandir nimanidir kutmaydi, balki öşa olisda qolgan möjizalarga boy ona qişloğini, yaqinlarining mehrini, eʼtiborini kutib yaşaydi. Şeʼrning sönggi misrasi esa lirik qahramonning qişloğiga, yaqinlariga bölgan soğinçi bitmas-tuganmas ekanligini körsatib turibdi.

Şoiraning bu kabi şeʼrlari bizni bedorlikka, uyğoqlikka çorlaydi. Vijdonimizni uyğotib loqaydlik, beparvolik, mehrsizlik kabi illatlarni qalbimizdan quvib çiqaradi. Kirlangan qalblarni poklaşga, samimiy tuyğular jöş urişiga sabab böladi. Demak, quyoş obrazi badiiy adabiyotda ijodkor nuqtayi nazari bilan turliça talqin etiladi va bu obraz har safar özi­ning yangidan yangi qirralari bilan şeʼr badiiyatini taʼminlayveradi.

Tuyğulari samimiy ijodkor kitobxon bilan şeʼrlari orqali köngil yaqinligini paydo qiladi, uni ruhan uyğoqlikka çorlaydi. Zero, vatan içra kiçik bir vatan bu bizning ota uyimiz, ona qişloğimiz ekanligini şeʼrlarida bot-bot takrorlaydi.

Nigora Salohiddinova,

1990-yilda tuğilgan.

Andijon davlat universitetida

magistraturada öqigan.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (147)