4 daqiqada öqiladi

754 marta körilgan

Yondaftarda qolgan satrlar

Abdulla Qahhor

Bu yil Özbekiston xalq yozuvçisi Abdulla Qahhor (1907–1968) tavalludiga 110-yil töldi. Özbek xalqining ardoqli adibi özidan nodir badiiy durdonalar qoldirdi. Uning roman, qissa, hikoya va komediyalarida xalqimizning oğir ötmişi, özbekning tölaqonli qiyofasi, ruhiyati professional qalam bilan aks ettirildi. Adib umrining sönggi ön yilida yaşagan, hozirgi Yunus Rajabiy köçasida joylaşgan hovli uy 1987-yili muzeyga aylantirilgan. Muzey faoliyati dastlab yozuvçining turmuş örtoği Kibriyo Qahhorova boşçiligida iş boşladi. Şundan beri Abdulla Qahhor uy-muzeyi muttasil ravişda  faoliyat yuritib kelyapti. 

Muzey arxivida saqlanib qolgan yozuvçining dastxati bilan yozilgan kundaliklar, xatlar, asarlarining qölyozmalari (“Ötmişdan ertaklar”, “Zilzila” qissasi (“Zilzila” tugallanmagan qissa), “Nurli çöqqilar” hikoyasi, “Taşviş”, “Ayajonlarim” komediyasi, önlab publitsistik maqolalar qölyozmalari) Abdulla Qahhor ijodini yangiça yönalişda örganiş va talqin etişga yöl oçdi. Adib kundaliklari uç alifbo orqali – eski özbek yozuvi, XX asr boşidagi lotin va kirill yozuvida yozilgan. Abdulla Qahhor kundaliklaridagi qaydlar tizimli, batafsil voqealardan iborat emas. Ular qisqa-qisqa qaydlar şaklida bölib, yozuvçi hayotiy kuzatuvlarini, ruhiy iztiroblarini, adabiyot, jamiyat, adabiy jarayon haqidagi xulosalarini ixçam şaklda qayd etib borgan. Bu qisqa qaydlar baʼzan hikoyalar, adabiy maqolalar, komediyalar matniga tatbiq etilgan. Baʼzan badiiy asarlar uçun xamirturuş vazifasini ötagan.

Hurmatli muştariy! Bugun Abdulla Qahhorning turli yillarda umumiy daftar, bloknotlarga yozib qoldirgan qaydlarini eʼtiboringizga havola etişni lozim topdik. Yuqorida eslatganimizdek, bu qaydlarni Abdulla Qahhor faqatgina özi uçun yozgan. Keng kitobxonlar ommasi öqişini nazarda tutmagan. Biroq, şunga qaramasdan, şaxsiy bitiklar zamirida öquvçilarga katta maʼnaviy naf, foyda bölgani uçun, qolaversa, uluğ adib haqidagi tasavvurimizni kengaytirişini inobatga olib, ularni eʼlon qilişga jazm qildik. Eski özbek yozuvidagi qaydlarni adabiyotşunos Otabek Jöraboyev tabdil etgan.

Hozirgi işingda saning ilming ham yöq, arzon taqaçilikdan boşqa hunaring ham yöq; ahvoling şu bölsa, sal kunda yoşlarning oyoği ostida qolib ketasan. Adabiyotda Şukurlar, Ötkirlar, Uçqunlar paydo bölgan. Şularning oyoği ostida qolib ketasan! Seni heç kim kötarib ololmaydi, özingni özing kötarasan, unda senga qiyin böladi! Mömin Kofirlar zamoni adabiyoti qolib ketdi, bugun Pirimqullar, Odillar, Said Ahmadlar adabiyoti! Husniddin Şaripovlar, Erkinlar, Abdulla Oripovlar, Gulçehralar, Oydin Hojiyevalar adabiyoti! Tanqidda Ozod, Umarali, Qöşjonovlar boş kötargan!

1960-yil

Bizda ğalati odamlar bor, men bularga tuşuna olmayman. Bular nima uçun özlariça yangi alifbe tuzib, bunga özbek talaffuzida yöq tovuşlarni kirgizib, tilni şu alifbega muvofiqlaşdirişga tirişadi? “S” bizda yöq tovuş. “X” ruslarda yöq tovuş. Rus buning örniga bazör “ks” işlatadi va “Marx”ni “Marks” yozişadi. Bizning tilçilar nima uçundir “Sirk”ni “Sirk” yoki juda lozim bölsa “Tsirk” yozişni gunoh hisoblaşadi! Modomiki “S”ni “Ts” bilan almaştiriş nomaʼqbul ekan, nima uçun “Щ”  ham olinmaydi? “Борщ”ни “Боршч” yoziş ham gunoh emasmi?

“”ni olişipti. Özbek sözida bunga sira örin yöq. Rus sözlarini töğri yoziş uçun olingan bölsa, demak, ona tili darsini avval rus tilidan boşlaş kerak. “ʼ” (‘) örnida olinsa boşqa gap edi. Öz vaqtida daryo, sanʼatda işlatilar, nobud bölmas edi.

Bizdagi “J” – Dj, yaʼni şu ikki harfdan kelib çiqqan emiş! Ilmiy tekşiriş! “D” neça harfdan kelib çiqqan emiş?

Bular tilga muvofiq alifbo tuziş örniga, tilni özlari öylab çiqargan alifbega muvofiqlaşdirmoqçi. Bular xayriyat ham falakiyotga aralaşmaydi, yöqsa özlariça jadval tuzib, quyoşga “şu jadvalga muvofiq tutilasan” deyişar edi. Bular sarf, nahv, imloga har xil “ilmiy” nomlar qöyişipti. Şularga oid hamma atamalarni rusçadan olişipti. Ajabo, özbek tili rusça öqitiladimi! Gapni qarang: “Sintaksisning znaklaridan skobka, toçka, ковычкаларни köpinça öz örnida qöyişmaydi”!

Bu arabçilikka qarşi emiş! “Nuqta”, “qavs” arablarga xatlab özi beriptimi! “Protokol” arab sözi desangiz, qaysi rus işonadi? “Pederat (hatto federat)ga olganim yöq” deganda “pederat”  sözi rusça ekanligiga hozir qaysi özbekni işontira olasiz? “Çoy” xitoyça, “çoynak” rusça-xitoyça, “quv” muğulça, “gul” forsça, “hozir” arabça. Şularni buzmasdan öziça, öz imlosi bilan yoziş kerak, degan daʼvoning keragi bormi? “Çoyqonşi”ni öziça, öz imlosi bilan yozib köring-çi!

1944-yil, 25-avgust.

* * *

Vaqtida bolta kötarib odam ovlagan hukumatning özi-yu, endi bu jinoyatini odamlarga tönkayotipti: Usmon Nosir halol odam ekan-u, uni odamlar çaqqan emiş.

Hukumat hamma gunohlarini şunaqa yuvayotipti.

Otilganlar, kesilganlar oqlanayotipti, lekin bular kimning çaquvi bilan halok bölgani  aytilmaydi.

 

* * *

…Temir qoziqdan nom-nişon qolmapti, biroq fil yana 100-yil temir qoziq atrofidan nari ketmagan ekan. Fil – jonivor, aql-ongi yöq. Biz nega Stalin qoqib ketgan temir qoziq atrofidan yiroqqa ketolmaymiz?

* * *

Hozirgi adabiyotimizni obod qilib turgan Asqad Muxtor, Quddus Muhammadiy, Şukrullo, Odil Yoqubov, Hamid Ğulom, Pirimqul, Ramz Boboyev, Şuhrat, Said Ahmad, Hakim Nazir, Turob Töla singari yozuvçilar adabiyotga oçilmay xazon bölgan yozuvçilardan ança – 10-15 yil keyin kirgan!

Yozuvçilik hunari töğrisida söz borganda talantni birinçi öringa qöymaydiganlar ham bor. Ajab, nima uçun talantsiz odam aşula aytolmaydi, öyinga tuşolmaydi, rasm çizolmaydi-yu, yozuvçi bölişi mumkin?

Durust, talant – uruğ, xolos, uni undiriş, kökartiriş, undan hosil oliş uçun avvalo zamin, undan keyin mehnat, yana mehnat kerak. Lekin mehnatning samarali bölişi uçun hammadan burun uruğ kerak-da!

   Diqqatlaringizni tortmoqçi bölganim narsalardan biri şu.

 

 

* * *

Toşkentga ketişda ayam irim qilib meni kuzatmadi. Dadam stansiyaga kuzatib çiqdi.

Toşkentga tuşişing bilan bir piyola qatiq iç, tuz, bir çimdim turpoq yegin.

 

1925-yil

Mamlakatimizning içkarisida, taşqarisida kömmunizm ğoyasini beburd qilib qöydi.

Propagandamizning burdi ketdi.

Nazariyamizdan odamlarning ixlosi qaytayotipti.

 

Filologiya fanlari nomzodi

Marhabo Qöçqorova naşrga tayyorladi.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (147)