Taqdir qo‘ng‘irog‘i

0
707
marta ko‘rilgan.

(Qissa)

 

G‘oyibdagi odam

I qism

Telefon yana jiringladi. Go‘shakni ko‘tarib, “Al­lo”, dedim – jimlik… Men gapira boshladim. Telefon qilgan odam mening gapimni eshitib turardi.

Har kuni xuddi kelishilganday aynan soat uchlarda qo‘ng‘iroq bo‘ladi. Men ham qadrdon do‘stimga gapirganday, tinmay javrayveraman. Miyamga qanday fikr kelsa, gapiraveraman, gapiraveraman. U jim tinglaydi. Sas chiqarmaydi. Men bu holatga o‘rganib qolgan edim. U go‘shakni qo‘yib qo‘yishidan qo‘rqaman. Shuning uchunmi, qiziq-qiziq voqealarni gapiraman. Beixtiyor go‘shakni qo‘yib qo‘ymasin deb, kuldiradigan hangomalardan ham aytaman. U nima uchundir kulmaydi ham. Gapirib-gapirib charchaganimdan so‘ng, endi bo‘ldi, buguncha yetar deyman. Unga sog‘lik tilayman. U go‘shakni qo‘yadi, qisqa «dud-dud-dud» degan ovoz keladi.

Xonamda qolib, o‘zimga taalluqli ishlarni ba­jaraman-da, asosan, ertangi kunga tayyorgarlik ko‘­raman. Ertaga nima desam bo‘ladi. Reja tuza boshlayman. Yangi-yangi hangomalarni topishga harakat qi­laman, chunki u go‘shakni to‘satdan qo‘yib qo‘yishi mumkin.

Ertasiga yana yangi ish kuni boshlanadi. Boshqacha bo‘lishi mumkin ham emas. Xodimlar bilan salomla­shish, boshliqning xonasiga kirib topshiriq olish, qo­g‘ozlar ichiga kirib raqamlarni axtarish – kasbim shunday. Bu kasbni Xudo rahmat qilgur opam tanlab bergan.

Ish bilan ovora bo‘lib soat uch bo‘lganini sezmay qolibman. Birdan telefon jiringladi, go‘shakni oldim. Yana jimlik…

Salomlashib, ahvolini so‘radim. Iloji bo‘lsa bir og‘izgina gapirishini, bu holat uzoq davom etmasligini, faqat mening gapirishim bilan ish bitmasligini tushuntirib, uni ham gapirishga undadim. “Men juda charchadim”, – dedim, ovozimni balandlatib. U chuqur nafas oldi. Aniq his qildim, miyamga hadeganda qiziq fikr kelavermadi. O‘ylay boshladim: “Uzundan-uzoq hangomalarim unga nima uchun kerak? Nega o‘zini tanishtirmaydi? Kim o‘zi telefon qilayotgan? Ayolmi? Erkakmi? Nega endi hadeb unga yoqadigan yolg‘on-yashiq voqealarni to‘qib, uning ko‘nglini ovlashim ke­rak? Nima uchun? Axir uni tanimasam?” – degan sa­vol boshimda tinimsiz aylanadi. Go‘shakni stolim ustiga qo‘yib qo‘ydim-da, unga qarab gapirmasdan o‘tiraverdim…

Endi telefon soat uchda jiringlasa ham, go‘shakni olmayman, xonamdan chiqib ketaman. Soat to‘rtdan ke­yin go‘shakni qo‘limga oldim, uzun “dud-dud” degan ovozni eshitgach joyiga qo‘ydim.

Ishni yakunlab uyga ketar ekanman, soat uchda bo‘ladigan qo‘ng‘iroqning jarangi miyamni tark etmasdi. Meni eshitib jim o‘tiradigan odam turli qiyofada gavdalanib, ba’zan u kelishgan yigit, zum o‘tmay chiroyli qiz yoki go‘zal ayol qiyofasida ko‘rinsa, gohida qandaydir mening ustimdan kulayotgan telbasifat odam, darvesh bo‘lib, goho badbashara, isqirt maxluq ustimga bostirib kelayotganday tuyulardi. Xullas, adog‘i yo‘q bu o‘ylardan qochishning ilojini topolmadim. Uyga xayolim parishon bo‘lib kirar ekanman, o‘zimni chalg‘itish uchun qo‘limga duch kelgan kitobni oldim. Mashhur yozuvchining maymun yetaklagan odam haqidagi hikoyasini o‘qiy boshladim. Bu voqealar xayolimni jamlashga yordam bermadi. Balki teskari ta’sir qildi. Qandaydir qo‘rqinchli maxluqning hamlasini qaytarishga shaylangan odamday o‘zimni himoya qilish uchun ko‘chaga chiqdim.

Shaharga tun cho‘kkan. Havo toza, osmon to‘la yulduzlar, biri-biridan chiroyli. Ana u yulduz Hulkar, Zuhro, Katta ayiq, bunisi Temirqoziq, Tarozi, Besh og‘ayni, unisi Yetti og‘ayni. Qarang, uch og‘ayni yulduzlar ham bor ekan, osmonning ko‘rkiga ko‘rk qo‘shib, bezab turgan bu yulduzlar to‘g‘risida bir vaqtlari momomdan eshitganman.

Yulduzlar birin-ketin yarqirab osmon gumbazida tartibsiz va tartibli joylashtirilgan nimalarnidir eslatar, nazarimda ular zimdan yerni kuzatayotganday tuyulardi. Qaysidir jurnalda o‘qigan edim, osmon ochiq bo‘lganda avgust oylari kechasi besh mingtacha yulduzni sanash mumkinligi, keyin odam adashib ketishi haqida yozishgan edi. Erinmay sanay boshladim. Bir, ikki, uch, to‘rt, besh… minglarga borganimda chalg‘ib ketdim.

Somon yo‘lini tomosha qila boshladim. Tangrining bu qudratiga, tabiatning hech yerda takrorlanmas mo‘jizasiga qoyil qolmay ilojing yo‘q. Osmon xuddi katta bir dengiz, unga yulduzlar shunday joylashtirilganki, koinotdagi bu ajoyib manzarani tomosha qilib, insonning aqli bu hukm oldida naqadar ojiz ekanligiga beixtiyor ishonasan. Yaratganga shukronalar aytasan…

Yana ish. Korxonaning barcha asosiy hisob-ki­tob­lari mening zimmamda. Qo‘l ostimdagi xodimlarga kerakli topshiriqlarni berdim-da, xonamga qamalib oldim. Vaqt shunday tez o‘tardiki… Zum o‘tmay soat uch bo‘lib qoldi. Telefon jiringladi. Go‘shakni oldim, jimlik, asta gap boshladim: “Hangomalar tugadi, menga boshqa telefon qilmang, iltimos. Agar ish shunday davom etaversa, jinni bo‘lib qolaman”. U jim tinglardi. «Go‘shakni qo‘yaman», dedim. «Endi xayr. Oxirgi marta xayrlashaylik. Haqiqatan, sizga juda o‘rganib qolgan ekanman. Gapirmasangiz ham, nafas olishingizni eshitdim-ku. Omon bo‘ling. Mendan xafa bo‘lmang», deb go‘shakni qo‘ydim. Daqiqa o‘tmay telefon yana jiringladi. Xayolimda telefon jahl bilan jiringlaganday bo‘ldi. Ko‘zimni uzmay go‘shakka qarab turdim. Bu safar undan ham qattiq jiringladi nazarimda. Go‘shakni oldim. Jimlik.

– Nima ishingiz bor? Ayting, axir mendan nima istaysiz?! – dedim toqatim toq bo‘lib.

Jimlik hamon davom etar edi. Men ham jim turaverdim. Uzoq kutdim. To‘g‘risi, charchab ketdim. Go‘shakni stolim ustiga qo‘ydim-da, ishlarimni qila boshladim. Soatga qa­rasam, to‘rt. Go‘shakni joyiga qo‘yib qo‘ydim.

Menga har doim soat uch bilan to‘rtgacha qo‘ng‘iroq qilinar edi. Soat uchdan to‘rtgacha telefonni o‘chirib qo‘ysam-chi? Kashfiyotimdan o‘zim sevinib ketdim. Ha­qiqatan ham, nega oldin shu fikr miyamga kelmadi ekan-a? Balki men telefon bilan gaplashishga juda o‘rganib qolgandirman?

Ertasi kuni soat uchdan to‘rtgacha xonamdagi telefonni o‘chirib qo‘ydim.

Qo‘l telefonimga xabar keldi. “Iltimos, soat uchda telefoningizni o‘chirmang. Siz uchun bir soat gaplashish shunchalik qiyinmi? Agar so‘zlashishni xoh­lamasangiz, go‘shakni ko‘tarib stolingiz ustiga qo‘yib qo‘ying. Bu o‘yiningiz yaxshilikka olib kelmaydi”.

Hayron qoldim. Qo‘l telefonim raqamini qayoqdan biladi? Nima uchun xabar jo‘natuvchining telefon raqami yo‘q? Nahotki mening gaplarim unga shunchalik qiziq bo‘lsa?! O‘zi nimalar bo‘layapti? Agar biron kimsaga shu to‘g‘rida aytsam, hecham ishonmaydi. Meni telbaga chiqarishi aniq. Yana qo‘rqitishi ortiqcha. Meni qayoqqa boshlayapti bu?..

Men, xayolim parishon bo‘lib, ba’zan o‘zim bilan o‘zim gaplashadigan odat chiqardim. Ishxonadagilar, oila a’zolarim ham hayron.

Obdon o‘ylab ko‘rib, yakuniy qarorga keldim. Xonamni soat uchlarda ichidan bekitdim-da qo‘ng‘iroqni kuta boshladim. Maqsadim, to go‘shakni qo‘yguncha gapirish, u bilan dardlashish. Unga o‘zim haqimda ko‘proq so‘zlashni ma’qul ko‘rdim. Soatga qarab turibman, roppa-rosa uch bo‘ldi. Telefon jiringladi. Go‘shakni oldim. Salomlashib, qo‘l telefonimga yuborgan xabari uchun rahmat aytdim. Undan ozroq gina ham qildim. U haqida hech qanday ma’lumotga ega emasligimni bildirdim. «Agar men bilan suhbatlashish niyatingiz bo‘lsa, o‘zingiz haqingizda biron-bir ishora bilan bildirsangiz yaxshi bo‘lardi», dedim.

– Sizni biron kimsa menga qarshi yollamaganmi? Shunga ishontiring, – dedim.

Yana jimlik.

Kasbim iqtisodchi. O‘ttiz besh yildirki hisobchi bo‘lib ishlayman. Qilayotgan ishimdan mamnunman. Tashkilotning iqtisodiy tiklanishiga ancha-muncha his­sam qo‘shilgan. Shuning uchun ham o‘zimga yarasha ob­ro‘-e’tiborga egaman. To‘rt nafar farzandim bor. Ik­kita qiz, ikkita o‘g‘il. Hammasi oliy ma’lumotli. Rafiqam oliy toifali shifokor. Ko‘rinishim ixcham. Bo‘yim bir metru yetmish sakkiz santimetr. Boshimning sig‘imi ellik olti, og‘irligim yetmish sakkiz kilogramm. Ko‘ylagimning yoqasi qirq ikki, oyoq kiyimim ham qirq ikkinchi o‘lchamli. Bug‘doy rangman. Sochim qirq yoshimdan oqara boshlagan. Hozir oppoq. Ko‘zlarim katta-katta, yuzimning chap tomonida bilinar-bilinmas xol bor. Qoshlarim qop-qora. Yurganda dadil qadam tashlayman. Ko‘proq oq kiyim kiyaman… Hayotimdan mam­nunman. Qiziqadigan soham – qadimiy, o‘rta asr tarixiy voqealari haqidagi asarlarni ko‘p o‘qiyman. Bu haqida ancha-muncha ma’lumotlar to‘plaganman. Har qanday qoloq, iqtisodiy nochor tashkilotning moliyaviy salohiyatini yaxshilash uchun, ozgina bo‘lsa-da foydam tegadi, xo‘jalik rahbari va bosh hisobchisi sog‘lom, halol fikrlaydigan va unga amal qiladigan shaxs bo‘lsa, korxonaning nufuzi yaxshilanishiga ishonaman. Agar rahbar yo bosh hisobchi o‘z manfaatini o‘ylab ish yuritar ekan, bu xo‘jalikning ish jarayoni uzoqqa bormaydi. 

Shunday qilib, men uchun hayot – sinov maydoni. Bu maydonda o‘zimni sinayman, kimligimni, nimalarga qodir ekanligimni, nima uchun yashayotganimni anglashim kerak.

Atrofimdagi odamlar faqat o‘zlarini o‘ylashadi. Tashkilotning rivojlanishi, iqtisodiy samaradorlik ular uchun yot narsa. Keldingmi, kelding. Nima maqsadda kelding? Bugun xo‘jalikka qanday nafing tegdi? Kelgusida xo‘jalikni kengaytirish, ishlab chi­qarishni rivojlantirish, tannarxni pasaytirish eva­ziga olinadigan daromadlardan unumli foydalanish, shu korxonada kelajakda farzandlari ishlashi haqida o‘ylab ham ko‘rmaydi. Oy oxirlasa: “Ish haqi nega kechikdi? Nega maosh oshmayapti? Nega falonchining oyligi ko‘p? Meniki oz?” – degan savollarni qo‘­yishadi. Bu chalasavod, o‘z haq-huquqini bilmaydigan odamlar bilan qanday qilib xo‘jalikni rivojlangan, chet ellardagi millioner kompaniyalar darajasiga olib chiqish mumkin? Qolaversa, bizning mulkdorlarga ham xuddi shunday, qayoqqa boshlasa ergashadigan olomon kerak. Avvalambor bu odamlarni, (ishchi deb bo‘lmaydi) va mulkdorlarni yaxshilab tarbiyalash kerak. Qanday qilib?! Shular haqida ko‘p o‘ylayman, o‘zimcha ancha-muncha rejalar tuzganman. Yevropadagi taraqqiy etgan mamlakatlardek bizning yurtda ham odamlarning hayot, yashash darajasi yuqori bo‘lsa, deyman. Orzularimning amalga oshishiga ishonaman…

Shu mavzuda ko‘p gaplarni gapirdim. Soatga qarab qo‘yaman. Soat millari to‘rtga yaqinlasha boshladi. Go‘­shakdan “dud-dud”degan ovoz eshitildi.

Sezdimki, notanish kimsa bir soat erinmasdan mening gaplarimni eshitdi. Hayron qoladigan jo­yi shuki, go‘shakni qo‘yayotganda chuqur nafas oldi. Go‘yo gaplarimni nafas olmay eshitganday taassurot qol­dir­di menda.

Yana o‘z ishlarim, o‘z yumushlarim bilan bo‘lib kun botdi, tong otdi. Ertalab ishga, bankka borish, hisob raqamdagi pul mablag‘larini taqsimlash, ishlab chi­qarishga zarur bo‘lgan uskunalar sotib olish va shunga o‘xshash har doimgidek bir xil ish jarayoni qurshovida tushlik bo‘lganini sezmay qoldim. Xonaga kelib soat uch bo‘lishini kuta boshladim. Endi bu yog‘i menga ham qiziq edi. Xo‘sh, buning oxiri nima bilan tugaydi?! Baribir, bir kuni u o‘zini tanishtiradi. Muloqotga chiqadi. Har narsaning ham avvali va so‘nggi bor-ku?! Xonamga nazar tashlar ekanman, ro‘paramda turgan kompyuterga sinchiklab qaradim. Bu moslamadan har baloni kutsa bo‘ladi. Xona to‘ridagi hujjatlar qo‘yish uchun arg‘uvondan yasalgan oldi yopiq javonlar ham sehrli ko‘rinardi menga. O‘ng tomonimdagi xodimlar o‘tirishi uchun mo‘ljallangan olti dona kursi xuddi ustimdan kulayotganday edi. Xona to‘ridagi ish stolining o‘ng yonidagi temirdan ishlangan o‘n ikki kishi amallab siljita oladigan seyf xo‘jalikning bor sirlarini yutadigan qafasga o‘xshab qaqqayib turardi. Chap tomonida esa gazeta va jurnallarga mo‘l­jallangan ixcham stol, uning ustida yaqindagina nashrdan chiqqan yangi she’riy kitoblar turardi. Soat uch bo‘ldi. Telefon jiringlay boshladi. Go‘shakni oldim. Jimlik…

– Qo‘shnilarim haqida gapirib beraman,– dedim salomlashgandan so‘ng. – Ajoyib qo‘shnilarim bor. Chap tomondagi qo‘shnimning yoshi mendan uch yosh kichik. Juda ziyrak, hamma bilan ham chiqishib ketavermaydi. O‘ta jiddiy. Tabiati shundaymi, bilish qiyin. Harbiy. So‘zlashganda dona-dona, aniq va lo‘nda qilib gapiradi. U bilan ertalablari ko‘rishib turaman. Ertalab ba’zan yarim soat, gohida ko‘proq turli mavzularda suhbatlashamiz. Biznesga haddan ziyod qiziqadi. Men iqtisod sohasida ishlaganim uchunmi banklardagi o‘zgarishlar, soliq tizimidagi yangiliklar, tashkilotlarning moliyaviy holatiga to‘sqinlik qiluvchi omillar to‘g‘risida savollar beradi. Men gazetalardan o‘qigan yangiliklarni so‘zlab beraman. Keyin quyuq xayrlashamiz. Agar biron kun subhidamda ko‘rinmay qolsam, bir bahona topib chaqirib oladi. Darvoza ol­dida ixchamgina qilib taxtadan yasalgan o‘rindiqqa joy­lashib:

– Xo‘sh, bugun biznes olamida nima yangiliklar?! – deb gap boshlaydi.

O‘z sohasi haqida lom-mim demaydi. Sohasi ha­qida savol bersam, gapni boshqa tomonga burib, oxiri biznesga taqaydi. Ha, mana shunday ajoyib qo‘shnim bor.

– Siz, darvoqe gapirmaysiz, yo soqovsiz, yoki umuman, tilingiz yo‘q, – deyman go‘shakka. – Nima bo‘lganda ham nafas olishingizni eshitib turibman-ku. O‘ng to­monimdagi qo‘shnimni tanishtiradigan bo‘lsam, u – quruvchi. Nihoyatda odamoxun. Menga juda hurmat bilan qaraydi. Har doim mendan oldin salom beradi. Ko‘proq dam olish kunlari to‘qnash kelamiz. Hovlisi mening hovlimga o‘xshab chala. Yaqinda sotib olgan. O‘zining aytishi bo‘yicha qandaydir katta qurilishda ishlaydi. Har xil qurilish materiallarini olib kelib bitmagan uyini tiklash bilan ovora.

– Hormang, – deyman uni ko‘rganda. – Xo‘sh, pishiq g‘ishtni qanchaga oldingiz?

– O‘zimizda “dehqonchilik”, – deydi soddalik bilan.

“Yo tavba, g‘isht ham dehqonchilik bo‘ladimi”, – deb o‘ylayman. Ajablanib yelkamni qisaman. Qo‘shnim mendagi hayronlikni tushunganday:

– Bilasiz-ku, qurilishda ishlayman. O‘n moshin g‘isht olsak, bir moshini bo‘yoqqa jo‘natiladi. Xudoning kuni ko‘p. Hovli ham bitay deb qoldi, nasib bo‘lsa uy to‘yini o‘tkazamiz, – deydi.

– Ha, shu kunlarga yetkazsin, deyman. Hali bitmagan, oynalar qo‘yilmagan, usti shifer bilan yopilgan uyimga qarab, darvozamning ko‘rimsizligi ichimni tirnaydi. Bu kayfiyatdan chiqish uchun qo‘shnim bilan xayrlashaman. Qo‘shnilar haqida so‘zlayverib, soat to‘rt bo‘lganini ham sezmay qolibman. Go‘shakdan “dud-dud” degan tovush eshitildi.

Ancha yengil tortdim. Kayfiyatim o‘zim sezmagan holda ko‘tarildi. Osmonda uchib yurganday his qila boshladim o‘zimni. Bo‘layotgan voqealar haqida hech kimga aytganim yo‘q. Kimgadir aytishim kerak-ku, derdim.

Yo harbiy qo‘shnimdan maslahat so‘rasammi, yoki rafiqamga aytsammikan? Telefon sohasida ishlaydigan bir tanishim bor. Shundan so‘rasam-chi? U menga qo‘ng‘iroq qilayotgan odamni aniqlab beradi. Nega shu haqida oldinroq o‘ylamadim-a. Ertaga soat uchgacha tanishimni topaman, uskunalari bilan kelib bu ishga oydinlik kiritadi.

Hovlidagi temir chorpoya ustida bolishni qu­choq­lab, xayol og‘ushida osmonga qarab yotganimda qo‘l telefonimga xabar keldi: “Siz bu suhbatimiz haqida hech kimga aytmasligingiz shart. Mabodo, aytsangiz o‘zingizga yomon bo‘ladi…”

Ol-a, nima demoqchi bu notanish kimsa? Endi ochiq­­chasiga qo‘rqitishga o‘tdimi? Menda kechayotgan o‘y­larni qayoqdan angladi, yo telepatmikan? Haqiqatan ham, oqi­bati yomon bo‘lsa-chi? To‘rtta farzandim bor, ular hali yosh. Ularni oyoqqa qo‘yishim, uyli-joyli qi­lishim kerak.

Bu o‘yin yana qachongacha davom etadi?!

Ey Xudo, o‘zing yordam ber. Yoki meni o‘z sinovingdan o‘tkazayapsanmi? Voqealar shunday davom etaversa, jinni bo‘laman-ku! Menga nimalar bo‘layapti? Buning qandaydir chorasi bo‘lishi kerak. Ruhshunosga ko‘rinsammikan? Ehtimol, oddiy gallyusinatsiya bo‘­layotgandir. Boshi-oxiri yo‘q, lekin odamni umidsizlik botqog‘iga yetaklovchi telba-teskari bu o‘ylar tinchimni shu qadar buzdiki, oromim yo‘qolib, boshimda g‘ujg‘on o‘ynayotgan havoyi hislarni jilovlashga kuch topa olmasdim. Fol ko‘rsatsam-chi? Ey qo‘y-ye, Erqor, bu g‘irt shaytonning ishi-ku. Qanday kunlarga qoldim? Kutish, xuddi go‘shakdagi odamday sabr bilan chidash kerak. Oxirgi daqiqagacha nima bo‘lishini, bu voqealarning yechimi kun kelib ochilishini bardosh bilan kutishdan o‘zga choram yo‘q.

Ertalab barvaqt turdim. Kayfiyatim yaxshi. Har­biy qo‘shnim bilan biroz suhbat qurdim. Amerika siyosati haqida gap ochgan edim, xushlamadi. U nima uchundir kutilmaganda ayollar haqida gapirib ketdi. “Bilasizmi qo‘shni, ayol erini og‘zimdagi luqmam deb o‘ylaydi. Chaynalgan bu luqmaga boshqa ayol qaramaydi. Uni xohlagan vaqti yutaman, degan bema’ni xayol bilan yashaydi”. “Hammasi ham shunaqa bo‘lmasa kerak”, dedim shoshib. Chunki mening rafiqam bunday o‘ylamasligiga ishonardim. Miyamdagi o‘yni oshkor ayta olmadim. Biror asosi bordirki, shu fikrga kelgan, deb o‘yladim.

Qo‘shnim soatiga qarab suhbatni qisqa qildi. Xayrlashib, xizmatdagi “Neksiya” mashinasiga o‘tirib ishga ketdi.

Ishxonaga yetib kelganimda, deyarli barcha xodimlar o‘z o‘rnida edi. Xonamning eshigini ocharkanman, kotibaga: “Meni soat uchdan to‘rtgacha hech kim bezovta qilmasin, boshliq so‘rasa muhim ishlar bilan band ekanligimni ayting”, – deb iltimos qildim. Kotiba chiroyli tabassum bilan qoshlarini chimirib:

– Hali ertalab-ku, Erqor aka, – dedi.

– Bugun hisobotlarni qayta nazoratdan o‘tkaz­moq­chiman,– deb xonamga kirdim.

Xonam ko‘zimga fayzsiz ko‘rindi. Jihozlarning rangi qochganday, to‘shalgan gilam oyoq ostida toptalaverib titilmagan bo‘lsa ham, o‘z xizmatini o‘tab bo‘lganini eslatar edi.

Ombor mudirini chaqirtirdim. Unga bu gilamlarni almashtirishni, hozir esa kichikroq radio keltirishini buyurdim. Yuragimga o‘zim bilmagan holda vahima tushdi. Go‘yo jihozlarni almashtirsam taskin topadiganday, xonamni sinchiklab ko‘zdan kechirar edim. Xayolimda birdan telefondagi odam go‘shakdan chiqib: “Xo‘sh, o‘zing qilgan gunohlaring to‘g‘risida lom-mim demayapsan-ku. Shunchalar farishtamisan? Ko‘rib-ko‘rmaganga, bilib-bilmaslikka olgan qancha-qancha no­pok ishlarning guvohi bo‘lganligingni tan olmaysanmi?”– deya savolga tutayotgandek edi.

Eshik ochildi. Ombor mudiri radioni o‘rnatib chiqib ketdi. Taralayotgan kuy qulog‘imga yoqdi, berilib eshita boshladim. Qancha urinmay qo‘lim ishga bormadi. Kun bo‘yi ko‘chaga chiqmay goh parishon, xayol og‘ushida tushlikni ham unutib, xonamda qamalib o‘tirdim. Ruhiyatimda kechayotgan bu o‘zgarishlarni o‘zim ham to‘­liq idrok eta olmasdim. Mening toqatimni sinaydigan soat uchni yomon ko‘rib qoldim. Endi allaqachon kuy va ohanglar yo‘qolib, har xil axborotlar, ma’nosiz qo‘shiqlar, tuturiqsiz hangomalar jig‘imga tega boshladi. Radioni o‘chirib qo‘ydim. Xayolimda telefon ji­ringlaganday bo‘ldi. O‘zimni o‘nglab go‘shakni ko‘­tar­dim. Jimlik…

Bu gal salom bermadim. Birdan maqsadga o‘tdim. “Nima uchun men sizga hisobot berishim, bir soat vaysashim, o‘zimga-o‘zim gapirib, meni qiynaydigan muammolar to‘g‘risida uzundan-uzoq so‘zlashim kerak. Menga bo‘lmag‘ur xabarlar yuborib bardoshimni sinash sizga yoqayaptimi? Qaysi qilgan gunohim uchun jazolanishim yoki qo‘rqishim kerak? Nega shanba-yakshanba kunlari  bezovta qilmaysiz? Demak, boshqa ish kunlari ham bu o‘yinlarni to‘xtatsa bo‘ladi-ku!”– dedim.

“To‘g‘risi, charchadim bu mojarolardan. Mehnat ta’tiliga chiqaman. Endi sizga aytadigan gaplarim tugadi. O‘zim, qo‘shnilarim, ishxonam to‘g‘risida bilganlarimni aytdim. Keling, bugun oxirgi kun deymiz-da, senlashib gaplashamiz. «Sen» Xudoga yaqin so‘z. Agar qarshilik qilmasangiz, sizni endi sen deyman. Nazarimda siz qandaydir farishtasiz. Odam zotidan emassiz, chunki farishtalar oldindan ko‘ra oladi. Siz ham meni nimani o‘ylashimgacha bilasiz. Mening vujudimga g‘ulg‘ula soladigan, obdon o‘ylashga undaydigan bu holat meni qo‘rqitib turadi. Demak, odam emas ekansiz, Allohga yaqin mavjudotsiz. Bizga Xudo insonning yuragida deb o‘rgatishgan. Xudoni siz degan bormi? Hali eshitmaganman. Masalan, “Ey Xudo, O‘zingiz kechiring”, – degan gapni eshitganmisiz? Xudoning har bir bandasi, boshiga kulfat tushganda “Ey Xudo, O‘zing kechir”,– deydi.

Ba’zi kimsalar “yolg‘izman” yoki “men yolg‘izlikni xohlayman” deb o‘zlarini-o‘zlari aldashadi. Bunday bo‘lishi mumkin emas, chunki har qanday yolg‘iz odam bilan Tangri birga. Alloh uning yuragida. Shunday qilib, men hozir sizni sen demoqchiman. Rozimisan?!

– Jimlik…

Endi ochiqchasiga o‘taylik. Sen qanday qiyofada­san? Go‘zal qizmisan? Yoki… Aslini olganda menga farqi yo‘q, qanaqa ko‘rinishda bo‘lishingning. Bu jim turishlaring, qo‘l telefonimga xabar yuborishlaring bilan nima qilmoqchisan? Sabrimni sinayapsanmi? Yoki mening qo‘rqoqligimdan foydalanib o‘zingga yoqadigan o‘yin topganingdan quvonayapsanmi? Shuni bilamanki, sening chekingga tushib qolishim mening fojeam. Bu­ning oldini olishning yagona chorasi – muloqotlarimizni to‘xtatish. Yoshim ellikdan oshgan bo‘lsa ham, boshqa mamlakatga ishga ketishim mumkin. Hozir bundaylar oz emas. Rossiya shaharlarida, Koreyada, Qozog‘istonda, Yevropaning turli mamlakatlarida, ota-onasini, oilasini, bolalarini, yurtini tashlab, rizq izlab yurgan kimsalar ozmi… Shuni ham bilamanki, ayrimlari kaltak yeb, mayib-majruh bo‘lib kelayotgan bo‘lsa, ba’zilari o‘zga yurtlarda dom-daraksiz, dengizga cho‘kkan toshday yo‘q bo‘lib ketmoqda. Kuni kecha dam olish kuni Miroqi qishlog‘iga bordik. Ana manzara, havoning tozaligini aytmaysizmi. Kishini hayratga soladigan bunday joylar boshqa o‘lkalarda kamdan-kam topiladi. Tog‘ bag‘irlarida xuddi qo‘l bi­lan ekilganday, tizilib turgan yashil archalar. Ko‘rsa ko‘z quvonadigan yong‘oq daraxtlari. Yuqoriroqqa chiqilsa, gullab, o‘zini oppoq-sariq choyshabga o‘ragan do‘lana daraxtlari, pis­ta-bodomlarning endigina bahor nafasiga to‘yayotgan shivirini eshitib, ko‘zingiz quvonadi. Meni o‘yga toldirgan joyi shu yerdagi qishloq ko‘chalarida yigitlar ko‘rinmaydi. Ko‘cha bo‘ylab ekilgan uzun teraklar ostida keksayib qolgan momolar, ahyon-ahyonda oldiga surpacha qilib, ustiga sharbat, sigaret, har xil saqichlar, mineral suvlar, qurt, turshaklarini yoyib o‘tirgan chollarga ham duch kelamiz.

Shu go‘zal go‘shada ish o‘rinlari tashkil qilib, pis­tazorlar, bodomzorlarni, umuman, tog‘ havosiga mos keladigan bog‘dorchilik, chorvachilik sohasini yo‘lga qo‘ysa bo‘ladi-ku.

Aslida biz nimani kutyapmiz? Noyob mevali daraxtlarni ko‘paytirish, yurtimizning bozorlarini to‘ldirib, qolaversa, yanada ko‘proq yetishtirib chet ellarga chi­qarish, jahon bozorida o‘z o‘rnini egallash fursati allaqachon kelgan-ku? Bir vaqtlar Varganza anorlari, olmalari, Qarshining Lag‘mon uzumlari, anjirlari nomi jahonga taralgan. Qani u dehqonlar?..

Gapiraversam gap ko‘p.

Keksalardan eshitishimcha, qurg‘oqchilik yo qish qat­tiq kelganda, ocharchilik bo‘lganda, yurt boylari o‘zaro kelishib, kunlarni bo‘lib olishgan. Hatto ba’zi boylar qirq kunlab to‘y bergan. To‘g‘ri, ularning bu bazmida maqtanish, bir-biridan o‘zish, topgan sarmoyasini ko‘z-ko‘z qilish ta’malari ham yotgan.

Asosiysi yurt ahlining qorni har kuni to‘ygan. Ochlik balosidan omon qolgan. Hadisi sharifda yozilishicha, boylar to‘rt xil bo‘ladi:

“Haromdan topib haromga sarflaydiganlar, ular do‘zaxiydir.

Haloldan topib, haromga sarflaydiganlar, ular ham do‘zaxiydir.

Haromdan topib, halolga sarflaydiganlar, bular ham do‘zaxiydir.

Haloldan topib, halolga sarflaydiganlar jannatiydir”.

Xo‘sh, bizning boylar qaysi toifaga kiradi?!

Bu savol, jumboqlarning oxiri bormi?! Buning yechimi qaysi avlodga nasib qiladi?

Darding ichingda to‘lib ketgan ekan-ku, deyapsan. Ha, ichim to‘la dard! Bu illatdan million yillardan beri qutula olmayapman. Farishta bo‘lsang, savollarimga javob ber! Nega jimsan? So‘zlarim yoqmadimi? Men ham jimman.

Telefon go‘shagidan “dud-dud” degan ovoz eshitildi. Soat to‘rt bo‘ldi

Yo alhazar!!! Men nimalar deyapman o‘zi?! U farishtami, parivashmi, nega undan alamimni olayapman?! Uning nima aybi bor? Meni tekshirish uchun maxsus “quloq” bo‘lsa-chi? O‘zingni qo‘lga ol, Erqor. Hali yashashing, o‘g‘illaringni uylantirishing, kenja qizingni uzatishing kerak, shu kungacha orttirgan obro‘-e’tiboringga bolta urma. Shuncha yil jim yashadingmi, bu yog‘iga ham jim bo‘l.

Go‘shakni uzoq ushlab turdim. Keraksiz, ortiqcha yuk­ni yelkamdan tushirgan odamday o‘zimni yengil his qildim.

Kotibaga soliq inspeksiyasiga borishimni aytib, uyga jo‘nadim. Ruhim tetik bo‘lsa-da, bironta odam bilan suhbatlashishdan qochardim. Chunki shu kecha-kunduzda hayotimda kechayotgan bu g‘aroyib voqealarni aytib qo‘yishdan qo‘rqar edim.

Eng yaqin sirdoshlarimdan bo‘lgan shoir bilan ham uchrashmadim. Men bilan hamsuhbat bo‘ladigan do‘stlarimga qo‘ng‘iroq qilib, ishlarim nihoyatda ko‘­payib ketganini, hozirda bezovta qilmasliklarini iltimos qildim. Uyda ham nihoyatda kamgap bo‘lib qol­ganimdan rafiqam hayron.

 – Tinchlikmi? – deb so‘raydi.

 – Tinchlik, Xudoga shukur,– deyman.

Dam olish kunlari kitob o‘qish bahonasida uyga qamalib olaman. Miyamda takrorlanayotgan mantiqsiz o‘ylarni qancha haydamay, ustimga bostirib, o‘zim o‘ylamagan havoyi gaplar kelaveradi. Telefon go‘­shagini olsam, kallamga kelgan so‘zlarni tinmay gapiraveraman. Bu gaplarni hech kim mendan so‘rayotgani yo‘q-ku?! Ixtiyorim o‘zimdan ketganini sezmay, xuddi tush ko‘rayotgandek xayolimda gavdalangan voqealar ko‘z o‘ngimda namoyon bo‘ladi. Keyin so‘zlayveraman, so‘z­layveraman, hech gapim tugamaydi. Qulog‘imga kimdir pichirlab mana bu gapni ayt, endi u gaplarni ayt, deb boshqarayotganday tuyuladi. Oldinlari reja tuzib, tayyorgarlik ko‘rib, hangomalarni eslab, uni zeriktirib qo‘ymaslik uchun gapirgan bo‘lsam, endi tayyorgarliksiz gapirib, ba’zan soat to‘rt bo‘lganini sezmay qolaman. Gapiraveraman, gapiraveraman, hech so‘zim tugamaydi. Menga bu so‘zamollik qayerdan ilashdi? Hayronman. O‘zimni-o‘zim tushuna olmayapman. Go‘yo meni qandaydir g‘ayritabiiy kuch boshqarayotganday edi. Ertalab yana ish. Xonamga keldim. Kerakli huj­jatlarni taxlab boshliqqa imzo qo‘ydirishga kirar ekanman, kotibaga zimdan qaradim. Uning negadir kayfiyati yo‘q. Ko‘zlari qizargan, qovoqlari shishgan, chiroyli tabassumidan asar ham ko‘rinmaydi. Har doim kulib turadigan yanoqlari so‘lg‘in. E’tiborsiz salomlashdim-da, boshliqning xonasiga kirdim. Boshliq to‘rda yastanib o‘tirardi, u meni muloyimlik bilan qarshi oldi. Hujjatlarga qo‘l qo‘yar ekan:

– Erqor aka, sizdan bir iltimosim bor, kotiba qizimiz Mohiraning nojo‘ya harakatini sezib qoldim. Unga ozroq nasihat qilsangiz,– dedi.

Men bu izohni javobsiz qoldirdim. Chunki Mo­hira bilan Karim Suyarovich o‘rtasidagi “oshiq-ma’­shuq”likdan ozroq xabarim bor edi.

Yaqinda mehnat ta’tiliga chiqishimni bildirib, xonamga qaytdim. Telefonni ko‘zimdan yashirib, o‘zim­ni chalg‘itish maqsadida xirgoyi qila boshladim:

– Yigit omon bo‘lsa xavfu xatar yo‘q.

Bir ozdan keyin telefon jiringladi. Go‘shakni olarkanman, g‘alati bo‘lib ketdim. Soat hali o‘n bo‘l­gani yo‘q. “Allo” degan ovoz keldi.

Ovozidan tanidim, yozuvchi do‘stim Mahmud Oqbosh.

– Assalomu alaykum, do‘stim.

– Vaalaykum assalom.

– Nega gurungga kelmay qo‘ydingiz, Erqorjon? Ish hech qachon tugamagan va tugamaydi ham. Kelsangiz, shaxmat o‘ynar edik. Biron yoqqa chiqmasangiz hozir oldingizga o‘tmoqchi edim. Maslahatli ish bor.

– Keling, soat uchgacha keling, uchdan keyin meni topolmaysiz, – dedim.

– Xo‘p, hozir boraman,– deya go‘shakni qo‘ydi Mahmud Oqbosh.

Ajoyib, iste’dodli yozuvchi, borgan joyida davrani to‘ldirib hammani kuldirib o‘tiradi. Hikoyalari, qissalari rus, qozoq, tojik tillariga tarjima bo‘lgan. Hajviyalarini aytmaysizmi. Havas qilsa arziydigan iste’dod egasi.

Mahmud Oqbosh haqida o‘ylarkanman, uning qiyo­fasi ko‘z o‘ngimda gavdalandi. To‘ladan kelgan, yelkalari keng. Xumkalla, gavdasi mendan ikkita keladi. Qo‘l panjalari polvonlarning panjalariday go‘shtdor, bo‘liq. Shaxmat o‘ynashga ishqiboz bu do‘stimning hangomalarini eshitish juda maroqli.

Soatga qaradim. Uchgacha besh soat vaqt bor. Radioni qo‘ydim, yoqimli kuy tarala boshladi.

Ko‘p o‘tmay Mahmud Oqbosh yetib keldi. Ichkariga kirib, qulochini keng yozib, meni osongina bag‘riga oldi. Quyuq so‘rashdi. O‘tirdik.

– Xo‘sh, do‘stim Bakachcho (menga nima uchundir shu­naqa laqab qo‘ygan edi. Go‘yo men grekga o‘xshar ekanman), hangomaning yangisidan aytaymi?

Javob kutmasdan boshladi:

– Desangiz, bir podsho mulozimlari bilan boshqa bir mamlakatga boribdi. U mamlakat podshosi borgan mehmonlarni izzat-ikrom bilan kutib olib, yurtining (tinch-totuv, boy ekanligini ko‘z-ko‘z qilibdi) baland-baland imoratlarini, o‘zi yashaydigan hashamdor saroyni ko‘rsatib maqtanibdi.

Mehmonlarni tushlikka taklif qilibdi. Shu­na­qangi lazzatli, antiqa taom tayyorlashgan ekanki, juda mazza qilishibdi. Ovqatdan keyin mehmon podsho o‘z maslahatchisini chaqirib:

– Bilgin-chi, ovqatni nimadan tayyorladi ekan. Yur­timizga borganda biz ham ularni siylashimiz kerak, – deb topshiriq beribdi.

Maslahatchi taomning tarkibini tezda aniqlab, Oliy Hazratlariga hisobot beribdi:

– Janobi Oliylari, bi­lasizmi tamaddi qilgan ovqatimiz… – deb qulog‘iga nimalarnidir shivirlabdi…

O‘z navbatida dong‘i olamga ketgan shoh hali u darajada taraqqiy etmagan, o‘zi yaqinda mehmon qilgan podshoning mamlakatiga tashrif buyuribdi. Ulug‘ shoh yurt bilan tanishib, mamlakatning salohiyatini yanada oshirish uchun podshoga maslahatlar beribdi.

Ulug‘ shohni podsho o‘z arkiga mehmondorchilikka aytibdi. Dasturxon atrofida o‘tirgan mehmonlar har xil ichimliklardan iste’mol qilib ovqatni kuta boshlabdi. Toqati toq bo‘lgan podsho, ulug‘ shohning oldida izza bo‘lib, o‘rnidan turib, eshik yoniga borib, maslahatchiga qichqiribdi:

– Yana qancha kutish mumkin, taomni suzmaysizlarmi?

Maslahatchi asta kelib, podshoning qulog‘iga, ov­qat bo‘lmaydi, saroydagi mulozimlardan yigirmatasining kallasini olib ko‘rdik, ularda miya yo‘q, – deb qaltirabdi.

Ikkimiz ham xoxolab kulib yubordik.

– Bizga xizmat, – dedim o‘zimni zo‘rg‘a kulgidan to‘xtatib.

– Issiqxona qurmoqchi edim. Shunga ozroq pishiq g‘isht kerak. Narxini arzonroq qilib bersangiz,– dedi xijolatomuz.

– Sizdek odamga, bepul bersa ham bo‘ladi. Axir prokuror, soliqchi akalarga bitta qo‘ng‘iroq bilan berilayapti-ku. Albatta, bu hojatingizni chiqaraman, – dedim. U sevinchi ichiga sig‘may meni qayta-qayta quchoqlab xonamdan chiqib ketdi.

Hisobotlarni topshirish uchun soliq idorasiga yo‘l oldim. Bu o‘ta salobatli bino temir panjaralar bilan o‘rab olingan. Kiradigan yo‘lakka to‘siq o‘rnatilgan bo‘lib, o‘zingizning kim ekanligingizni tas­diqlovchi hujjat ko‘rsatmasangiz ichkariga qo‘­yish­maydi.

Panjara atrofida odam ko‘p. Tanish hisobchidan ichkariga nega qo‘yishmayapti, deb so‘radim.

– Majlis deyapti. Bir soatdan beri o‘tiribman. Hisobotlarning esa muddati kelib qoldi. Vaqtida top­shirmasangiz jarimaga tortishadi, – dedi to‘plan­gan odamlarga ishora qilib.

Kutishga toqatim yo‘q. Tushdan keyin muovinimni yuboraman, degan o‘y bilan idoraga ketdim.

Avgust quyoshi ayovsiz qizdiradi. Yaxshiyam odamlar sovutgichlarni o‘ylab topishgan. Xonamdagi sovutgich me’yorida ishlashi uchun o‘rtacha issiqlikni 25 darajaga moslab qo‘yaman.

Telefonga ko‘zim tushdi. “Kim bo‘lsa bo‘laversin. Farishtami? Shaytonmi? Farqi yo‘q. Xayolimga nima kelsa aytaveraman. Tez kunda mehnat ta’tiliga ketaman. Keyin Xudo poshsho” deb o‘zimni-o‘zim ovuntirar edim.

Soat uch. Qo‘ng‘iroq ovozidan halovatim yo‘qolib, osoyishtalikdan asar qolmadi. Xayolimga nimalar kel­madi deysiz. Go‘yo kimgadir aytib yuragimni bo‘­sha­tib olishim kerakday go‘shakni oldim.

Jimlik.

“Bugun Senga aytadiganlarim, boshlig‘im haqida bo‘ladi. U mendan uch yoshlar kichik, oldin uning otasi bilan ishlaganman. Biroz qitmirlik va qattiqligini e’tiborga olmasam, meni tushunadigan odam. O‘zini nihoyatda avaylab-asraydi, oliy sifat matolardan kiyim tiktirib, did bilan kiyinadi. Aytishicha, yigirma besh yoshidan boshlab rahbarlik lavozimida ishlab kelayapti. Ish boshqarish sohasida tajribasi katta. Ishlab chiqarish sohasida biron ish qilmoqchi bo‘lsa, o‘n o‘lchab, bir kesadi. Otasining so‘zini doim yodida saqlaydi. “O‘g‘lim, bu mansablik kursisida mix bor. Unga chidagan odam o‘tiradi”, degan o‘gitini menga ham bir necha bor aytgan. O‘zining ta’kidlashicha, ko‘proq mendan maslahat so‘raydi. Nima bo‘lganda ham men bilan o‘ta muloyim, ehtiyotkorona gaplashadi. Ayrim hollarda, ayniqsa soliqqa pul to‘lash to‘g‘risidagi to‘lov topshiriqnomalarini imzo qo‘ydirishga olib kirganimda, menga soliqchiga qaraganday qaraydi. Shu sohada ozmi-ko‘pmi tortishamiz.

Tushlikni ko‘pincha birga qilamiz. Ovqatlanish vaqtida uning gapi ko‘proq ish emas, ayollar haqida bo‘ladi. U go‘zal, dunyoqarashi keng ayollarni yoqtiradi. Qaysi korxonada rahbar bo‘lib ishlagan bo‘lsa, kotibasi o‘ta chiroyli, did bilan kiyinadigan, boshi ochiq ayol bo‘lgan. Buning o‘zgacha zavqi bor, deydi viqor bilan. Kelishgan, xushro‘y ayol yoningda tursa, hamisha o‘zingga oro berishga majbursan. Yaxshi kiyinasan. O‘zingni madaniyatli tutishga o‘rganasan. Mast-alast yurmaysan. Og‘zingdan yomon so‘zlar chiqmaydi. Indallosini aytganda, ziyoli janobga aylanasan. Bu o‘gitlarni marhum ustozim Beknazar Bek aka o‘rgatgan. U kishining aytishicha, yosh, go‘zal ayolga keksa odam uylansa, yosharib, umriga umr qo‘shilar ekan. Bu holatni o‘zim ham hayotda kuzatganman. Beknazar Bek aka, xotini o‘lgach, sakson to‘rt yoshida yosh juvonga uylanib yana o‘n yil umr ko‘rganlar. Saksonboy, To‘qsonboy degan farzandlar ko‘rdilar.

Suhbatni boshqa tomonga buraman. Soliq soha­sida islohotlar bo‘layotganini, tashkilotlar uchun so­liq yukining kamayishi evaziga iqtisod qilin­gan mablag‘lardan korxonaning ishlab chiqarish sa­lo­hiyatini oshirish, ishchi-xizmatchilarning mehnat ha­­qini ko‘paytirish, iqtisodiy holatni tiklashda qo‘­­shimcha manba sifatida katta ishlar qilish mum­kinli­gini tushuntiraman.

– Qo‘ying shu solig‘ingizni! Soliq desangiz qon bosimim oshadi: hammasi qog‘ozda yozilgan, amalda esa eski hammom, eski tegirmon. Guldir gup…

Bilmadim, hali-beri korxonaning foydasini ko‘rmasam kerak. Ana shu, tashkilotni qaritadi. Oyoq­lantirmaydi. Bilganimda boshqacha ishlagan bo‘­lar edim. Xuddi chet ellardagiday.

Endi boshliq umuman boshqa odamga aylangan, hozirgina go‘zal ayollar haqida shirin-shakar so‘zlar aytib o‘tirgan odamga umuman o‘xshamas edi.

– O‘rtoq iqtisodchi, bu gaplardan chalg‘ib dam olishni ham bilish kerak. Yashash kerak, demoqchiman. Bugunga yetadi, tushligimiz tugadi, – deb o‘z xonasiga ketdi.

Ha, soat ham chiqillab yurib turibdi. Har kim o‘z bilganini o‘qiydi. Mening bilganlarim ishga kelish, uyga borish, oila degan aravani yurgizish, ro‘zg‘orning g‘orini to‘ldirish… yana nima ham qo‘limdan keladi. Menda sarmoya yo‘q. Iqtidorim shunaqa, mayda tashvishlar bilan chegaralangan.

Xuddi boshqa qiladigan ishim yo‘qday soat uchni poylab kunim o‘tayapti, ming afsus. Bu holat yana qancha davom etar ekan-a, deyman o‘zimcha.

Xonamda kun bo‘yi qamalib olib, xuddi berilib ishlaydigan jonkuyar odamday o‘zimni o‘zim aldab yashaganimni o‘ylasam, qanchalar nochor ekanligimni anglab ezilaman. Xo‘sh, dodingni kimga aytasan? Eshitadigan, seni tushunadigan, xom g‘oyalaringga quloq soladigan jonzot bormi?

Ana, jim tinglaydigan go‘shak bor, soat uch…

Sarmoya…

“Xususiy mulki bo‘lmagan fuqaro bevatandir”, deganda haq ekan bir faylasuf. Bizning sarmoyadorlar qanday odamlar? Ularda o‘zlari ham sez­ma­gan­ga olib turadigan illat bor. Bu illat sar­moyadorlarning bir-birini tan olmasligi. Korxonada mehnat qilayotgan ishchi-xodimlarning ish faoliyatini qadrlamasligi. Arzimagan ish haqi belgilab, boqimanda soliqlardan qochish, sababi – ish haqini oshirsa, soliq to‘lovlari ham oshar emish.

Uzoqni ko‘rmaydigan, kun o‘tishi hisobiga yashayotgan kichik-kichik mulk egalari yildan-yilga tugab, ishsizlar soni oshsa-oshdiki, kamaymadi. Natijada kichik korxonalar o‘rtasida moliyaviy tanazzul vujudga keldi.

Bu illat nafaqat sarmoyadorlarda, balki barchamizning qo­nimizda bor. U olimmi, faylasufmi, shoirmi, yozuvchimi yoki rahbarmi, oddiy ishchi-xodimmi – bir-birini tan olmaydi, hamma o‘zicha zo‘r. Taraqqiyot esa oldinga qarab ketayapti. Boshliq yaponlardan qayerimiz kam, degan bilan o‘zining so‘ziga amal qil­maydi. Unda Vatan, xalq uchun qayg‘urish tuyg‘usi so‘ngan, bu illat farzandlariga ham o‘tib bo‘lgan. U o‘zi chiq­qan tepani o‘ylaydi. Davlatga iloji boricha soliq to‘lamaslik yo‘llarini axtaradi.

“Nega bizning mulkdorlar yaponlarning boylariday emas?!” – deb o‘ylayman hamisha. O‘z tashkilotining iqtisodiy taraqqiyot darajasini ko‘tarish uchun yapon mulkdorlari o‘zida mavjud sarmoyani sarflab soliqqa tushadigan daromadni yashirmay davlat xazinasini boyitadi. Bizda-chi, mana, o‘ttiz besh yildirki, iqtisod sohasida ishlayman. Tajribamdan kelib chi­qib aytamanki, men bilan ishlagan rahbarlar iloji boricha soliq to‘lovidan qochish yo‘llarini axtargan. Bu davosi topilmaydigan dard xo‘jaliklarni in­qirozga yetaklovchi omillardan biridir.

Bir-birini aldash, g‘ayirlik, dimog‘dorlik. Men sendan kammi qabilida ish yuritib, o‘zaro nizo­lar­ni avj oldirishadi, rivojlanish o‘rniga ichki zid­diyatlar oqibatida korxonalar tugatiladi.

Men go‘shakka to‘xtovsiz so‘zlardim. Bu mantiqsiz harakatim o‘zimga juda yoqardi. Kimdir eshitayotibdi-ku, xuddi dardini quduqqa aytayotganday, go‘yo aytmasam yorilib ketaman chog‘i, to‘xtovsiz so‘zlardim. Keyin vahimaga tushib, quduqdan qamish o‘sib chiqsa-chi, deb o‘ylardim. Nima bo‘pti?! Kimdir qamishdan nay yasab chalsa – chalar. O‘zi Iskandarning haqiqatan ham shoxi bo‘lganmi?!…

Kul, hech bo‘lmasa kulgingni eshitay. Yo menga rah­ming kelib yig‘layapsanmi?!

Yig‘la, to‘yib-to‘yib yig‘la, yig‘ingni eshitay!

Qanday bo‘lsa ham ovoz ber, shovvoz!

Dud-dud, dud…

Soat to‘rt. To‘rt bo‘lmay ket, soatga nafrat bilan qarayman. Hammasiga to‘xtovsiz «chiq, chiq, chiq…» etayotgan soat aybdor.

Yana, «chiq, chiq, chiq…» Qayoqqa chiqay?! Qayoqqa boray?! Boshimni qaysi devorga uray? Go‘shakdagi sukunatdan ko‘ra soatning bir me’yorda erinmay o‘z tilida kishilarni ogohlantirishi, vaqt g‘animat ekanligini eslatib turishi real voqea-ku. Hayotimda kechayotgan bir xillik, osoyishtalik, har narsaga ko‘nikish meni o‘z domiga olayotgan edi.

Odam ham shunchalik mute’ bo‘ladimi? O‘z haq-huquqini talab qilish shunchalik qiyinmi? Nega bunchalik manqurt, mijg‘ovsan! Qayerdan yuqtirding bu g‘a­royib fe’lni. Kunim o‘tsa bo‘ldi qabilida yashashdan charchadingmi?! Bola-chaqaning tinchi deb yana qancha yillar shu turmushning shu botqog‘ida yashaysan! Yonginangda noningni tuya qilayotgan, qo‘sha-qo‘sha mashina, koshona hovlilar, yetti pushtiga yetadigan boylikni ko‘z-ko‘z qilayotgan, nomiga bo‘lsa ham, qolgan suyakni xayriya deb nogironlarga tarqatayotgan boyvachchalarning te­girmoniga yana necha yil suv quyasan? O‘lguningcha quyasan. Ular sendan ustalik bilan foydalanishadi. To‘kin yashashni orzu qilmaganmiding?! Yillar o‘tishi bilan qora ishchiga aylanding.

Nahotki boy-badavlat yashash uchun odamzot insof, diyonat, ishonch, muhabbat, e’tiqod degan tuyg‘ulardan kechib, so‘ng davlatga erishsa?! Yo bu insonlarga xos qismatmi?! Balkim men orzu qilgan boylik hech vaqoga arzimas. Arzimasa nega bu nokas boylar har doim uyning to‘rida, oshig‘i olchi, mansabi, martabasi yuqori?!

Shoirning she’ri yodimga tushdi:

 

Qandayin gunohim bor edi, Xudo,

Rozi edim bandi bo‘lsam zindonga.

Rozi edim jondin bo‘lsamda judo,

Muhtoj qilib qo‘yding meni nodonga!

 

Qandayin gunohim bor edi, Alloh,

Lozimmidi yovga yo bosh egishim?!

Kurash maydonida pand berdi, evoh,

Xoin bo‘lib chiqdi ishongan kishim!

 

Qayoqqadir ketishim kerak. O‘zim bu hisni to‘liq anglab yetmagan bo‘lsam-da, vujudimda hukm surayotgan tushkunlik, ishlarimdan qoniqmasligim meni noma’lum tomonlarga ketishga undardi.

Ishxonaga kelib mehnat ta’tiliga chiqish uchun ariza yozdim. Hali imzo qo‘ydirishga ulgurmagan ham edimki, xonamga ikki kishi kirib keldi. Hujjatlarini ko‘rsatib, o‘zlarini tanishtirishdi.

– Sizlarning tashkilotingiz rejali tekshiruv­ga tushgan. Mana buyruq, bu ish rejamiz, – deb qog‘ozlarini ko‘rsatdi. Ular soliq idorasidan bo‘lib, korxonaning ikki yillik moliyaviy faoliyatini va ishlab chiqarish samaradorligini taftish qilishga kelganini aytishdi.

– Boshliq hozir yo‘q ekan. Biz hujjatlar bo‘yicha asosan siz bilan ishlaymiz. Shuning uchun ishni sizdan boshlaganimiz ma’qul, – dedi gavdali, formasi o‘ziga yarashib turgan soliq xodimi.

– Yaxshi, lekin korxona rahbarini ogohlantirib ish boshlashingiz kerak, – dedim xotirjam.

– Mayli, kutamiz, – deyishdi. – Biz ungacha g‘azna, omborxona va boshqa moddiy boyliklar saqlanadigan joylarga sizning ishtirokingizda nazorat belgisi qo‘yib chiqamiz.

Men endi gapirishga og‘iz juftlayotgan edim, bosh­liq shoshib xonamga kirib keldi.

Ular bilan xuddi qadrdonlarday salomlashib, o‘z xonasiga olib kirib ketdi.

Bir soatdan ko‘p vaqt o‘tdi. Ular nimani so‘zla­shishdi, menga qorong‘u. Nihoyat kotiba boshliq chaqi­rayotganini aytdi.

Soliqchilar rejali tekshiruvni hujjatlar asosida boshlashni aytishdi. Ularga alohida xona ajratib, tashkilotga aloqador ikki yillik hisobot huj­jatlarini olib borib berdim.

Xonamda yolg‘izman. Bunaqa tekshiruvlarni ish tajribamda ko‘p ko‘rganman. Ularning qanday tekshiruv olib borishini yaxshi bilaman. Nomiga hujjatlarni oldiga yig‘ib olib, aslida omborxonadan va ishlab chiqarilgan mahsulotlarning tannarxidan xatolar axtaradi. O‘zlariga tegishli ulushni “halollab” olishga urinishadi. Korxonamizning yigirma besh foiz ulushi davlatga tegishli. Aksiyalarning harakati, dvidendlarning taqsimlanishini nazorat qilish bo‘yicha davlat mulkini nazorat qilish organidan ham tekshiruvchi keldi.

Mehnat ta’tilim kechikadigan bo‘ldi. Xizmat vazifalarini bajarish bilan ovora bo‘lib soat uch bo‘l­ganini sezmay qolibman. Nazoratchilardan menga bir soat xalaqit qilmasliklarini iltimos qilib xonamga kirdim. Eshikni ichidan qulflab qo‘ng‘iroqni kuta boshladim.

Mening ichki vaziyatimda qanchalik bezovtalik bo‘l­­masin tashqi ko‘rinishimda vazminlik, ishonch, qat­’­iyat hukmron edi. O‘zimga o‘zim dalda berib, hayot­ning bu g‘aroyib o‘yini har kimga ham nasib etavermasligi haqida o‘ylar, bu sinov Xudoning menga yuborgan karomati deb ishonardim. Bu g‘ayritabiiy jarayonning nima bilan tugashini Xudodan sabr tilab kutardim. Telefon qo‘ng‘irog‘i qanday paydo bo‘lgan bo‘lsa, xuddi shunday to‘satdan yo‘qoladi, deb o‘zimni o‘zim ishontirar edim. Yana shuni o‘ylardimki, agar qo‘ng‘iroq to‘satdan yo‘qolib qolsa nima qilaman, qancha kunlar­dan beri sas chiqarmay tinglayotgan bu quloqning ma’lum vaqtdagina meni suhbatga chorlashiga o‘rganib qol­gan edim. Nazarimda soat uchda bo‘ladigan qo‘ng‘iroq uchun yashayapmanu hayotimning shu bir soati asrlarga tatigulik davrni eslatardi.

– Allo…

– …

– Assalomu alaykum, – deya salom berdim mulo­yim ohangda.

“Ta’tilga chiqish kechiktirildi. Rejali tekshiruv tugagandan keyin, nasib bo‘lsa, dam olishga ketaman. Ungacha, ehtimol, biror mo‘jiza ro‘y berib sen bilan biron joyda uchrashib qolarmiz.

Hayotda nimalar bo‘lmaydi? Bu sir-asrorga to‘­la olamda qiziq-qiziq voqealar juda ko‘p bo‘lgan. Ko‘rinmas odamlar, uchar tarelkalar, boshqa sayyoraliklar, ruhlar, ajinalar kimlarningdir ko‘ziga ko‘ringan-ku?! Bu haqiqatdan hech bir kimsa ko‘z yumolmaydi. Sen ham shular shajarasiga mansub g‘oyibdan ko‘ruvchi, oldindan shu qisqa hayotimiz haqida bashoratlar aytuvchi Allohning mo‘jizasi bo‘lsang, ajab emas. Nima bo‘lganda ham, men senga juda o‘rganib qoldim. Shu yoshgacha o‘zimga bir dardkash axtardim. Endi adashmasam, topdim. To‘g‘ri, do‘stlarim orasida shoir Elyor alohida mavqega ega. Unga ishonib dilimdagi bor gaplarimni ayta olaman. Nima uchundir sen juda boshqacha chiqding, xuddi ilhom manbaidaysan.

Senga ko‘nglimda gazak olib yotgan, tuzatib bo‘l­maydigan, xom-xatala, pishmagan o‘ylarimni ham aytaveraman. Yurakning tub-tubida, hali biron kimsaga aytmagan ancha-muncha so‘zlarim bor. Yaxshiyamki, Xudo­yim menga sendek noyob hamrozni ato etdi.

Mening atrofimda yashayotgan odamlarga e’tirozim nihoyatda katta. Qalbimning eng to‘rida yotgan, qancha davrlardan beri tinchlik bermayotgan, meni azob girdobiga tortayotgan, to‘g‘risi, erkinligimga rahna solayotgan bu og‘ir ko‘tarib bo‘lmaydigan tosh men tengi katta-kichik zamondoshlarimning ham yelkasida yuk bo‘lib yotibdi. Bunaqa hayot yukini sezmaganlari esa, bir-birini aldash, hasad qilish, qanday yo‘llar bilan bo‘lsa-da, yuqori martabaga ko‘tarilish, boylik orttirish, boyligini ko‘z-ko‘z qilish uchun xayriyalar tarqatish, nogironlar qornini to‘yg‘azish evaziga oxiratlarining obod bo‘lishiga erishish niqobida yashayapti. Asl basharalarini ko‘rsatishmaydi. Qadimiy rivoyatlarda aytilishicha, diniy ta’limotlarni mukammal o‘rgangan bir shayx, ulamolar va odamlarni to‘plab:

– Xo‘sh, nima uchun Xudoga ibodat qilasizlar? – deb savol beribdi. Gunohkor bandalar:

– Alloh bizning gunohlarimizni afv qi­lishini so‘rab iltijo qilamiz, – deyishsa, gunoh qil­maganlari:

– Oxiratlarimizni obod qilish uchun, – deyishgan ekan.

Shunda Shayx yana so‘rabdi:

– Sizlar Xudoga ro‘para bo‘lishni xohlaysiz­larmi?.

– Qanday qilib? – deyishibdi ular.

– Allohga yuz tutish uchun ikki qadam qo‘yish kerak… Birinchi qadam dunyodan (mol-boylikdan) voz kechish, ikkinchi qadam oxiratdan voz kechish, – deganida boshqa, Shayxu ulamolar g‘azablanib dunyodan voz kechishni tushunsa bo‘ladi. Lekin oxiratdan nega voz kechish kerak, deb uni o‘rtaga olishibdi. Shayx ularga tik qarab:

– Ko‘rdinglarmi, gunohkor olomon bu himmatni anglamadi. Siz ahli islom ulamolari Xudoga yuz tutadigan odam emassizlar. Sizlar oxiratlaringizni o‘ylab bu dunyoni tark etgandan keyin jannatdan joy olish uchun toat-ibodat qilgansizlar. Yuraklaring to‘rida u dunyoning manfaati yotibdi. Xudo uchun, Xudo yo‘liga deb xalqni aldaysizlar. Bu qilayotgan ibodatlaring yolg‘ondir, – degan.

Shayxu ulamolar ulug‘ Shayxni shakkoklikda ayb­lab, uning o‘limiga fatvo bergan. Ko‘pgina kishilar ko‘ng­lini yolg‘on taskinlarga to‘ldirib, o‘zlarini-o‘zlari aldab yashayaptilar. Bu azaldan bo‘lgan, bundan keyin ham bo‘ladi, deyishadi jo‘r bo‘lishib.

Dunyoga keldingmi, iymon-e’tiqodingni butun qi­lish uchun tavba qil! Tavbangni Tangri qabul qiladi. Gunohlaringni (to‘xtovsiz gunoh qilaver-da) kechiradi.

Komil insonni yetishtirishga ko‘p urinishdi, lekin chiqmadi. Nega komil inson chiqmayapti, deb bong urishadi. Qayerda xatoga yo‘l qo‘yayapmiz, deyishadi. Bandasi takror-takror xatoga yo‘l qo‘yaveradi.

Davralarda ulamolarni eslashib qani endi ulug‘ shaxslarimiz yana ko‘proq bo‘lsa edi deyishadi, kuyunishadi.

Lekin ularning ta’limotlariga zarracha ham amal qilishmaydi.

Allohga yuz tutish uchun ikki qadam u yoqda tursin, yarim qadam ham tashlamaydilar.

Bo‘rttirib-bo‘rttirib ular haqida rivoyatlarni bichib-to‘qishadi. Go‘yo ular shunga muhtojday. Yana komil inson haqida o‘ylay boshlashadi.

Ko‘p va uzoq o‘ylayman… Shu oqimga kirib cho‘kib ketaymi bo‘lmasa?! Millionlab odamlar tuppa-tuzuk cho‘kib-botib, ko‘rinib-ko‘rinmay yuribdi-ku. Sen ham shularning birisan-da. Zamondan chiqib qayoqqa borasan. Bu holatdan faqat tarki dunyo qilib qutulish mumkin. O‘zingni o‘zing ko‘p qiynama. Shunchalar ham noshud bo‘lasanmi, jon shunchalar shirinmi?! Shayton butun vujudingni egallab olibdi-ku! Undan qu­tulish yo‘llarini bobokalonlarimiz takror-takror aytishgan-ku. Shunga ham bardoshing yetmaydimi?! O‘zi bardosh bormi?! Qayerdan keluvding, qayerga ketayapsan?! Dunyoni rasvo qilib ketayapsan-ku!

Aybim shu jamiyatda yashashimmi?! Nega endi bu dunyoga kelganim uchun aybdor bo‘lishim kerak. Qancha-qan­cha ulug‘ ishlar bo‘layapti. Shaharlar ko‘rkamlashti­ril­­moq­­da, yangi shaharlar bunyod etilmoqda. Alloma­larning maq­baralarini qayta tiklash, taraqqiyot, tex­­­nika, sa­molyot­lar, koinotni o‘rganish, o‘zga sayyoralarni topish – bularning hammasini mening zamon­doshim qi­layap­­ti-ku! Nega ko‘z yumishim kerak bu ta­raq­qiyotdan. Bo­bola­rim bu mo‘jizalarni ko‘rganda al­­batta:

“Barakalla, bolam, omadlaringni Xudo beribdi. Xudoning sevgan bandalarisiz”, – degan bo‘lar edi. Insonning ichki qiyofasi-chi, o‘zgardimi? Xudbinlikdan chekindimi? Million yil oldin yashagan odam bilan hozir yashayotgan odam orasidagi ichki o‘xshashlik qay darajada? O‘zgarganmi?

“Yaxshilik qancha targ‘ib qilingani bilan, yomonlik uning aksiday kengroq quloch kermoqda. Shu nafs balosi bor ekan, bu illatdan odam bolasi qutula olmaydi. Insonning qiziqishini yaxshi tomonga yo‘­naltirish uchun nima qilish kerak? Jamiyatni nima boshqarayapti? Izla, bularning javobi bor. Har doim bo‘lgan. Faqat sening hissiz yuraging, kar qulog‘ing, ko‘r ko‘zing ko‘rmayapti buni…”

Dud, dud, dud…

Soat to‘rt.

Behol bo‘lib qancha o‘tirganimni bilmayman. Shu o‘tirishda oromkursida qotib uxlab qolibman.

Uyg‘onganimda vaqt allamahal bo‘lgan chog‘i, tash­qari qorong‘u edi. Xonamdan chiqdim. Idorada qoro­vuldan boshqa hech kim yo‘q. Soat kech to‘qqizlar chamasi.

Korxonamiz shaharning janubiy chekkasida joylashgan, katta yo‘l yoqalab asta uyga jo‘nadim. Atrofimdan g‘iz-g‘iz o‘tayotgan turli markadagi yengil mashinalarning chiroqlari ko‘zni qamashtiradi.

Xayol bilan bo‘lib, shahar markaziga yetganimni sezmay ham qoldim.

Tungi shahar. Xuddi bayramlardagidek o‘chib-yonuv­chi yoritgichlar bilan bezatilgan. Yo‘l bo‘ylab tizilib ketgan qator chiroqlar o‘zining chiroyini ko‘z-ko‘z qilib, shaharga yanada salobat, fayz berishi bilan birga, ko‘chani xuddi kunduzgiday charog‘on qilib ko‘rsatadi.

Shu kunlarda shahar tanib bo‘lmas darajada o‘z­gargan edi. Shaharning qoq o‘rtasidan o‘tadigan keng ko‘cha bo‘ylab eski shaharga borar ekanman, bundan besh-olti soat avval go‘shakka aytgan so‘zlarimni batamom unutgan edim.

Osmondagi yulduzlar yonib-o‘chayotgan chiroqlar bilan ko‘z qisishayotganday goh xira, goh charog‘on nurlarini taratar edi.

Yo‘lkada piyodalar siyrak ko‘rinadi. Bu tun­gi sayrning rohatbaxsh ozuqasidan to‘yib-to‘yib hu­zur­lanaman. Shaharning tungi manzarasiga mahliyo bo‘lib, Odina masjidiga yetib keldim. Bobolarimiz mehnatiga qancha tahsinlar aytsak oz. Odina masjidi yoritqichlar qurshovida moviy osmonga uchayotgan g‘aroyib yarim sharni eslatadi.

Masjid ustida to‘lin oy, bor yog‘dusini to‘kib, uni qayoqlargadir olib ketayotgan yo‘ldoshday fazoga chorlardi.

Qadim Nasaf. Bu shahar X-XII asrlarda jahonning eng yirik shaharlari qatorida turgan.

Madinai munavvara, Bag‘dod, Isfahon, Nishopur, Marv, Buxoro, Samarqand, Nasaf…

Nasafning bu qutlug‘ shaharlar safiga qo‘shi­li­shi, dovrug‘ining olamga yoyilishida shu sha­harda tug‘ilgan, islom madaniyatining shuhratiga shuh­rat qo‘shgan olimu ulamolarning hissasi katta.

Uzoq o‘tmishni yodga soluvchi bu ziyoratgoh shahar, ne-ne bo‘hronlar, qancha-qancha urushlar, qirg‘inlar, vay­ronagarchiliklar, zilzilalarning shohidi bo‘ldi. Buzildi, qayta tiklandi, yana buzildi… Sobiq Sho‘­ro­lar davrida Odina masjidi jinoyatchilar uchun hibsxonaga aylantirildi…

 

* * *

Ertalab, ishga kelgach, turli o‘ylar girdobida parishon o‘tirar ekanman, telefon jiringladi. Soatga qaradim. Soat o‘n bir.

Go‘shakni oldim.

– Allo?!

– Assalomu alaykum, Erqor aka, – degan ovoz eshitildi go‘shakdan.

– Ha, shoirim, bormisiz? Nega uzoq jim bo‘lib ketdingiz?

– Poytaxtdaman. Bir olam yangilik, yaqinda boraman, gaplashamiz. Yangamga, jiyanlarga, do‘stlarga salom ayting.

– Xo‘p, o‘zingiz ham sog‘ bo‘ling, Elyorjon! – dedim-da, go‘shakni qo‘ydim.

Yana ish. Taftishchilarga arzimagan kamchiliklarni tushuntirish, ularni tushlikka olib chiqib, mehmon qilish, shunga o‘xshash kunlik tashvishlar mening zimmamda. Soat uchga yaqinlashgan sayin o‘zimni noqulay his eta boshlayman. Mehmonlardan uzr so‘rab, xonamga kirdim. Eshikni bekitib, qo‘ng‘iroqni kutdim. Telefon jiringladi. Go‘shakni oldim.

– Omonmilar, mening farishtaginam!

Bugun nima uchun men boy emasligim va bo‘la olmasligim to‘g‘risida gapirmoqchiman. Bilaman, ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishga sarmoyam yo‘q. Yollanib ishlayman. Hali kosam oqarmadi, sochim oqardi. Xudoyim yana qancha umr bergani O‘ziga ayon. Yomon yashamayman. Yaxshi ham emas, o‘rtacha, odamlar orasida bir  gap bor-ku: “Qoziqning boshi ham, uchi ham bo‘lma. Boshi bo‘lsang gurzi yeysan, uchi bo‘lsang, yerga kirasan. O‘rtasi bo‘l”. Qoziqning o‘rtasi, qoziqning boshi yerga kirguncha, to biron bolta kelib endi kerak emassan, deb yorib tashlaguncha yashayveradi…

Ehtimol, mening peshonamga qoziqning o‘rtasi bo‘lish yozilgandir. Boy bo‘lish ayb emas. Men o‘ttiz besh yildan beri ter to‘kaman. Boy bo‘la olmayman. Boy bo‘lishning o‘z sirlari bo‘lsa kerak. Boylar bu haqda lom-mim deyishmaydi. Bir tanishim bor, yaxshisi shu odam haqida so‘zlab beray. Ismi Mardon. Biron bir davlat idorasida ishlamaydi. Dang‘illama hovlilaridan o‘n­tasini bilaman. Ukasining, jiyanining, bolalarining nomiga qurib tashlagan. Mashinasini har oy almashtiradi. Aytishicha, “biznes” bilan shug‘ullanadi. Do‘konlarga har xil spirtli ichimliklar tarqatadi. Iqtisodiy ahvoli taranglashganda, oldimga maslahat olgani keladi. Albata quruq qo‘l bilan emas, to‘lib-toshib, bir oyga yetadigan oziq-ovqatni ustalik bilan yo‘lini qilib ro‘zg‘orimga tashlab ketadi. Rafiqam, ro‘zg‘orda kamchilik ko‘payaversa, anavi “biznesmen” jo‘rangiz ko‘rinmay qoldi, ishlari yaxshimi deyman, deb menga shama qiladi.

Bir kuni shu “jo‘ram” dardini to‘kib soldi. Anchagina kayfi bor. Menga juda ishonishini, agar ruxsat bersam, chala turgan hovlini tez kunda bitkazishini, unga juda yoqishimni, mening maslahatlarim bois ko‘p yutuqlarga erishayotganini aytib, balandparvoz gaplar qildi. Keyin sekin qulog‘imga shivirlab: «Yana bitta aroq sexi ochdim, mana besh yildirki, dala hovlim yerto‘lasida o‘g‘illarim bilan aroq tayyorlaymiz. Kechasi ishlaymiz. Men bilaman bu boyliklar qayerdan kelayotganini. To‘g‘risi, yomon yashamaysanu boy bo‘lish qiyin. Mahallaga katta machit qurib berdim. Davlatimga davlat qo‘shilishini so‘rab, haqqimga duo qilishayapti. Har oy ularni chaqirib xudoyi qilib beraman. Chiqim ham qilish kerak-da. Kecha mehribonlik uyiga ikkita rangli televizor, ikkita sovutgich hadya qildim. Nasib bo‘lsa yilning oxirida bitta «Damas» mashinasi olib beraman. Bu ishni hozir amalga oshirishga kuchim yetadi. Ba’zi odamlar ko‘rolmaydimi, ishonch raqamlariga qo‘ng‘iroq qilib yoki yumaloq xat yozib, jig‘imga tegishadi. “Borni ko‘rolmaydi, yo‘qqa berolmaydi”. Bunaqalar ham anchagina. U kuni ustingizdan shikoyat tushgan deb rosa titkilashdi. Aroq ishlab chiqaradigan sexla­rim shahardan tashqarida. Uni o‘zim, o‘g‘illarim biladi. Baribir, mehmon qilib, sovg‘a-salom bilan jo‘­natdim…”

– O‘chirasanmi, yo‘qmi ovozingni?! – baqirdim fi­g‘onim oshib. Yo‘qol! Ablah! Ikkinchi qorangni ko‘r­may! Ahmoq. Lo‘ttiboz!!!

Ovozim baland chiqayotganini eshitib o‘g‘lim chopib keldi.

– Olib chiqib tashla bu itni,– dedim hansirab.

O‘g‘lim Mardonni qo‘lidan ushlab olib chiqib ketdi.

Bu men bilgan manzaralarning ena kichkinasi. Boylik izidan quvib, ne-ne rasvo ishlar bilan shu­g‘ullanib yurgan kaslar ozmi?! Qaysi shaharga borma – tiqilib yotibdi. Ularning qarmog‘iga ilinayotgan yosh-yosh qizlar kammi… Taqinchog‘u sovg‘alarga o‘ch bo‘lgan qiz-juvonlar maishat botqog‘iga botmoqdalar.

Ey, go‘shak, senga aytayapman. Bu behayo kinolar yosh­larni qayoqqa boshlayapti? Hammaning ham bardoshi bir xil emas-ku. O‘zini tiya biladiganlari ham bor. Lekin bu illat bolalagandan bolalab, muhitni buzayapti. Uning oldini olish yo‘lini qancha izlama, to‘xtatishning hech iloji yo‘q. Mamlakatga yashirin yo‘l­lar bilan kirib kelayotgan yalang‘och, behayo rasmlar va kasetalar oqimini kim to‘xtata oladi?! De Sadning rasvolarcha yozilgan kitobini o‘qiyotgan odamlar hayot to‘g‘risida nimalarni o‘ylayapti? Yoki bu o‘tish davrimi? Inson zotiga to‘g‘ri kelmaydigan bu johillikni insoniyat boshidan kechirishi kerakmi?!

Bir paytlar buyuk hind yozuvchisi: “Ey Alloh, hech qachon Hindistonga Mopassan kelmasin”, deb iltijo qilgan ekan.

“O‘g‘il bolani ko‘p pul, qiz bolani kam pul izdan chiqaradi”, degani rost. Tarbiya qachon buzilgan? Boy bo‘lgin-da, muhitni istaganingcha buzaver, degani emas-ku?! Bu kasalliklarni davolashning iloji bormi?! Iloji bo‘lsa nimani kutayapmiz?!”

Dud, dud, dud…

Sukunat. Boshim qizib ketdi. Soat millari to‘rt­ni ko‘rsatmoqda. Hech kim bilan xayrlashmay uyga jo‘­nadim.

Nega men go‘shakni olganda faqat qora dog‘larni ko‘rayapman? Xayolimda oldingiday mavj uruvchi sof, toza fikrlar o‘rniga hayot oqimi nuqul illatlardan iboratday tuyulayapti. O‘zi kimman? Bu dunyoga nimaga keldim? Yorug‘ dunyoga kelishim mening ixtiyorimda edimi? Vujudimni qamrab olayotgan, menga tahdid solayotgan vahimalar qayoqdan kelayapti? Endi nimalarnidir anglab yeta boshlaganimda yorug‘ olamdan nechun ko‘z yumishim kerak? Nima uchun had-hududsiz koinot tizimida, hech qanday qadriyatlarga ega bo‘lmay, tasodiflarga to‘la hayotning oddiy o‘yinchog‘iga aylanib qolishim, umrimning samarasiz o‘tib ketishiga yo‘l qo‘yib berishim kerak?!

Nega?!…

Shuncha yillik hayot tajribasiga ega bo‘lgan mendek odam ham bu savollarga javob topishga qiynalar edim. Yuk juda-juda og‘ir, uni ko‘tarishga ilm yetishmasdi. Ilm bo‘lganda ham botiniy ilm yuq . Yer yuzida hozirgi kun ma’lumotlariga ko‘ra yetti milliard odam yashashini inobatga olsak, shu odamlar yana yuz yildan keyin nom-nishonsiz tuproqqa qorishib yo‘q bo‘lib ketishini, ulardan sanoqligina nomlar, ya’ni taraqqiyotga hissa qo‘shgan (olimlar, ixtirochilar, shoirlar, yozuvchilar, rassomlar va h.) larning nomlari qolishini eslasam, o‘shalarning biri-da men ham, nom-nishonsizlar safida yo‘q bo‘lib ketaman derdim. O‘rnimizga xuddi bizlarga o‘xshagan yana to‘qqiz milliard odam qaytadan dunyoga kelib, borliqda bu holat necha bor takrorlanishi ajablanarli. Bundan dunyoga nima foyda?!

Ey, tinchgina o‘z oilang bag‘rida, oynai jahonda har xil seriallarni ko‘rib, halol-pokiza yashayotgan eding-ku. Qayt shu hayotga…

Eh, tezroq taftishchilar ishini tugatsalar edi. Biroz dam olgan bo‘lardim. Butun tanam, asablarim zo‘riqqandan zo‘riqayapti…

 

* * *

Ishga barvaqt keldim, hamishagidek uzundan-uzoq ish, tushuntirishlar, qog‘ozbozlik.

Ishxonamda o‘zimga o‘zim hisob berib, radioning ovozini ko‘tarib qo‘ydim. Radiodan mayin mumtoz kuy yangradi. Ohangi shu qadar yoqimli, xuddi bu kuy menga orom berish uchun taralayotganday edi, yomon xayollardan o‘zimni chalg‘itishga urindim. Musiqa qalbimdagi vahimani siqib chiqardi go‘yo…

Xonamga taftishchi kirib keldi. U radioning ovozini biroz pasaytirdi-da:

– Mumtoz kuylarni yoqtirar ekansiz-da, – dedi ro‘paramdagi stulga o‘tirib: – Tekshiruvni yakunlash arafasidamiz. Hisobotlar bo‘yicha e’tirozim yo‘q. Qaniydi, hamma hisobchilar sizday ishlashsa. Ko‘p tashkilotlarni tekshirganman. Hech qaysisidan qo­niq­maganman. O‘chirib yozishlar, boshlang‘ich hujjat­lar­dagi chalkashliklar, hujjatlarni to‘liq taqdim etmaslik tekshiruvni orqaga suradi va murakkablashtiradi. Sizda hammasi oddiy, joy-joyiga qo‘yilgan. Andoza sifatida ko‘rgazmaga qo‘ysa arziydi.

– Rahmat, – dedim fikrlarimni bir joyga to‘plab qarshimda turgan, mendan o‘n besh yoshlarcha kichik yigitning yuziga boqarkanman. U juda xotirjam. Egnidagi formasi o‘ziga yarashgan. Yengi kalta ko‘ylagidan baquvvat muskullari uning kuchga to‘lganligini ko‘r­satib turardi. Unga bir oz qarab turdim-da: “Savol bersam bo‘ladimi?” – deb so‘radim.

– Marhamat, qo‘limdan kelsa javob beraman,– de­di u muloyimlik bilan.

– Oyligingiz qancha?

– Shartmi javob berishim, – dedi u ajablanib. Quyuq qoshlari chimirildi.

– Javob bermasangiz ham mayli, shunchaki so‘­radim-qo‘ydim, – dedim.

– Siz mening yangi mashinada yurganimni ko‘rib shu savolni berayapsiz chog‘i? – dedi.

U bezovtalana boshladi. Noqulay holatdan chiqish uchun bo‘yinbog‘ini to‘g‘rilagan bo‘ldi-da, o‘zini xotirjam tutishga urindi.

– Uzr, noo‘rin savolim uchun. Kechiring meni, bekorga kirmagandirsiz? Xizmat? – dedim.

– Menga sizning ish uslubingiz yoqqani uchun ayrim o‘zimga bog‘liq narsalarni so‘ragani kirgan edim. Malol kelmasa, tushuntirsangiz, pishiq g‘isht ishlab chiqarish bo‘yicha tejamli, arzon loyihalarni siz yaratgan ekansiz. Bu borada ajoyib natijalarga erishibsiz.

Siz haqingizda ko‘p odamlardan eshitdim, qaysi g‘isht zavodiga bormay, bu Erqor akaning loyihasi bo‘yicha qurilgan deyishadi. Haqiqatan ham, shu kecha-kunduzda ular juda yaxshi natija berayotganiga o‘zim guvohman. Men ham pishiq g‘isht ishlab chiqaradigan korxona ochmoqchiman. O‘zingiz bosh-qosh bo‘lsangiz, xarajatlari mening hisobimdan, – dedi u past ovozda.

Men ikkilanmay uning yuziga qarab: “Yo‘q”, – dedim.

– Nima uchun o‘ylab ko‘rmasdan rad javobini berayapsiz? 

– Sababi shuki, siz yoshsiz, qolaversa, nozik joyda (soliq idorasida demadim) ishlaysiz. Ishlab chiqarishning mohiyatini bilsangiz-da, uning manbalarini bilmaysiz. Bilganingizdan keyin esa, jinoyat yo‘liga kira boshlaysiz. Keyin qaytish qiyin. Shuning uchun tinchgina o‘z ishingizni davom ettirganingiz ma’qul.

– Siz bu yerda ishlab jinoyat qilayapsizmi? – dedi uning vajohati o‘zgarib.

– Yo‘q, jinoyat qilmayapman, jinoyatchilarning orasida ishlayapman, – dedim ko‘zimni lo‘q qilib.

– Qanday jinoyatchilar? Nega biz ko‘rmadik? Kim ular? Bizga ayting, chora ko‘raylik? Men sizni tushunmadim. Shuncha yildan beri birga ishlagan odamlarni qanday qo‘rqmasdan jinoyatchilar deysiz!

– Hazillashdim, – dedim xotirjam. – Sizni sina­moqchi edim. Juda hushyor ekansiz. Yoshlar shunday bo‘lishi kerak. Doim sergak, har qanday xavfga zarba berishga tayyor turishi shart. – O‘rnimdan turib, qo‘lini mahkam siqib qo‘ydim. U nima qilishini bilmay, kalovlanib o‘rnidan turdi. “Qiziq, juda qiziq”, – dedi-da, xayrlashmasdan chiqib ketdi.

Ha, soliqchi ukam, juda qiziq. Eng qizig‘i shu yerdaki, hamma baloni bilib turibsan. Pishiq g‘isht ishlab chiqarishni obdon o‘rganib, mening oldimga kirding. Avval bu sodda loyihalarni kim yaratganini, quyosh nurida tekinga quriyotgan xom g‘ishtlarning hisob-kitobini qilib xumdonlarga joylading. Pishiq g‘ishtlar jaraq-jaraq pul bo‘lib tinchingni buzdi. Kelayotgan foyda hisobsiz ekanligini anglab yetding. Keyin mening oldimga kelib, aka, korxonani quraylik, o‘zingiz boshqaruvchi bo‘lasiz, deding.

Soatga qaradim, soat millari uchni ko‘rsatmoqda. Telefon jiringlashi bilan, go‘shakni oldim. Vuju­dimni junbushga keltiruvchi, o‘zimni g‘oyibona qo‘l­lovchi, qo‘rg‘onim desammikan? Nima desam ham, meni toqat bilan eshituvchi, so‘zlarimni bo‘lmay, barcha has­ratlarimni birga tinglovchi, ey ovozsiz, tilsiz, quloqsiz, ko‘zsiz, jarangsiz, jonsiz hamrohim. Sening bir soatlik tashrifing, mening yigirma uch soatlik umrimdan buyuk.

“Xayollarim payhon-payhon, o‘ylarim sarson, ko‘ng­­lim-chi vayron-vayron. Ichimda yashar bir odam, tashimda yashar bir odam. Ikkisi ham menman-ku. Yayragan ham men bo‘ldim, yayramagan ham men bo‘ldim. Qaqshagan ham men bo‘ldim, qaqshatgan ham men bo‘ldim. O‘zligini unutib yashamagan ham men bo‘ldim. O‘zgalarga o‘z bo‘lgan, tuzlig‘iga tuz bo‘lgan, sho‘r peshona men bo‘ldim. Hay, aytayin nelardan, so‘zidan qaytgan men bo‘ldim. Yuragim pora-pora, tanam qaltirar, qara. Bu ahvolda kunim o‘tar, ne chora? Yana qancha yashayman, Xudo bilar. Borligimga shubham bor, gumonlarim ming pora… Ey parilar-parilar, so‘zlang, jim turish yetar…”

Negadir jim bo‘lib qoldim. Tilimga quyilib ke­layotgan so‘zlardan o‘zim ham taajjublanib soatga qaradim. Soat o‘n besh daqiqa kam to‘rt.

Burnimdan qon kela boshladi. Chap qo‘lim bilan stol tortmasidan paxta olib burnimga tiqdim. Qon to‘xtaganday bo‘ldi. Go‘shakni stol ustiga qo‘yib, eshikni qulfladim. Meni bu holatda ko‘rishlarini xohlamas edim.

Ancha vaqt osmonga qarab turdim. Burnimni, yuzimni sovuq suv bilan yuvdim. Qon to‘xtadi. Kelib go‘shakni oldim.

“Hammasini sezib turibsan-a?

Meni qanday ahvolga solding. Yoki sha’ningga nojo‘ya so‘zlar aytdimmi?

Ustingdan kuldimmi?”

Dud-dud…

Jimlik. Soat to‘rt.

O‘zimga kelishim ancha qiyin bo‘ldi. Kimlardir xonamning eshigini tortib ko‘rdi, taqillatdi. Sassiz o‘tiraverdim.

Soat oltilarda uyga qaytdim.

Rafiqam meni ko‘rib:

– Rangingiz oqarib ketibdi, nima bo‘ldi? Mazangiz yo‘qmi? – deb savolga ko‘mib tashladi.

– Ha, negadir mazam yo‘q, – dedim javob berishdan qochib.

Yumshoq ko‘rpaga o‘ralib, uxlab qolibman…

Ertasi kuni tongda ishga borishim bilan, meni Karim Suyarovich so‘rayotganini aytishdi.

Xonada tekshiruvchilar ham bor edi, boshliq chaq-chaqlashib nimalarnidir muhokama qilayotgan ekan. Xodimlar bilan salomlashib bo‘sh stulga o‘tirdim.

Karim Suyarovich menga sinchiklab qaradi-da:

– Mana, tekshiruv dalolatnomasi, tanishib, imzo qo‘yib bering, – deb bir nusxani qo‘limga tutqazdi.

Dalolatnoma hayron qolarli darajada yozilgan edi.

Go‘yo hujjatlar asosida tekshirilganda ishchi-xodimlardan ushlanadigan daromad solig‘i kam miq­­dorda ushlangan. Ayrim oylarda, ushlangan so­liq yig‘imi o‘z vaqtida soliq idorasi hisobiga ko‘­chi­ril­maganligi sababli har kechikkan kun uchun jarima solingan edi. Mahsulot sotishdan olinadigan yagona soliq bo‘yicha ham soliqqa tortiladigan summa kamaytirib ko‘rsatilgan hollar mavjud. O‘qidim: “Tashkilot hisobidan soliqqa undiriladigan jami summa qo‘llanilgan jarimasi bilan 1240000 (bir million ikki yuz qirq ming) so‘m undirilsin. Tashkilot rahbari, bosh hisobchisi yo‘l qo‘yilgan nuqsonlar uchun ma’muriy javobgarlikka tortilib, besh minimal ish haqi hisobida jarima undirib olinsin”.

Ajablanib soliq inspektoriga qaradim. Boshliq nimadir deyishimni bildi-da:

– Erqor Oripovich, yuring xonangizga, sizga ba’zi narsalarni tushuntirib beraman, – deb meni xonamga boshladi.

– Bilasizmi, – deya gap boshladi u. – Agar hozir shu dalolatnomaga imzo qo‘ymasak, ahvol chatoq. Sotilgan mahsulotlarning ba’zilari kirim qilin­ma­ganligini aniqlagan. Bundan tashqari, om­bor­­xo­nadagi kamchiliklarni ham dalolatnomaga yozish­sa, soliqdan katta miqdorda qarz bo‘lib chi­qa­miz. Biz o‘zaro kelishdik.

Hujjatlar bo‘yicha dalolatnomada qayd etilgan kamchiliklar yo‘q bo‘lsa ham, o‘zim ruxsat berdim. Oppoq deb yozib keta olmaydi-ku. Siz ikkilanmay imzo qo‘yavering, bu yog‘iga o‘zim ko‘ndalang, – dedi boshliq asabiylashib.

– Men tushuna olmayapman, Karim Suyarovich. Agar men bilan maslahat qilganingizda, dalolatnomani boshqacharoq qilib yozishiga ko‘ndirardim. Hoynahoy, ancha-muncha xarajat qilgandirsiz, – dedim o‘zimni xotirjam tutib.

– Siz imzo qo‘yib bering. Vassalom, – buyruq ohan­gida dedi Karim Suyarovich.

– Yo‘q,– dedim shartta. Qandaydir ichki kuch shu so‘zlarni aytishga undadi meni.

– Men, hujjatlarda aks etmagan, yolg‘on dalolat-nomaga qo‘l qo‘ymayman, – dedim. Karim Suyarovich xuddi aybini tezgina bo‘yniga olgan odamday:

– Shuncha yil birga ishladik, aka-ukachilik hur­ma­ti meni sharmanda qilmang. Endi barcha mahsulotlarni to‘liq kirim qil­diraman. Bunaqa cho‘ntagimdan pul to‘lab ishlash o‘zim­ning ham hiqildog‘imga keldi. Ishoning menga,  – dedi yalingan ohangda.

– Meni ozroq yolg‘iz qoldiring, o‘ylab ko‘ray, – dedim. Karim Suyarovich chiqib ketdi.

Xo‘sh, qo‘l qo‘ymasam nima bo‘ladi? Demak, ishdan ketaman. Keyin-chi? Qayerga ish qidirib boraman?! Bu eski nay ko‘p vaqtdan beri bir xil kuyini chalayotgan bo‘lsa…

 Boshingni ko‘p qotirma, dalolatnomaga imzo qo‘y. Mendagi oxirgi o‘y o‘z hukmini o‘tkazdi. Haqiqatdan qo‘r­qoqning qo‘rqog‘i ekanman, dalolatnomaga imzo qo‘y­dim. Kotibani chaqirib, qog‘ozlarni boshliqqa olib borishini aytdim.

Butun tanam zirqirab, shu qadar nochor, hech kimi yo‘q, suyanchiqsiz kimsaday notavon ekanligimdan uyalib ketdim. Men ichimdagi bu o‘ylarimni o‘zgartira olamanmi? Ularning girdobida parcha-parcha bo‘lib yo‘qolib ketmaymanmi? Hozir bormanmi o‘zi? Yashashim yolg‘on, so‘zim aldovlardan qurilgan. Yo‘q hisobiman. Bu tushkunliklar xayolimga qayoqdan kelayapti? Oxiri bormi? Miyamga bostirib kelayotgan qora quyundan qutulishning chorasini izlardim.

Chalg‘ishim uchun shoirning telefon raqamini terdim.

– Assalomu alaykum, muhtaram shoiri olam. Sog‘­liklar yaxshimi? Sizni juda sog‘indim. Hozir qayer­dasiz?

– Vaalaykum assalom, Erqor aka. Ishlaringiz yaxshimi? Yangamlar, bolalar omonmi? Hozir poytaxtdaman. Yaqinda boraman, albatta uchrashamiz. O‘zingizni ehtiyot qiling. Tez kunda uchrashguncha, xayr.

Go‘shakni qo‘ydim. Shoirning ovozini eshitib tetiklashdim. Kuchimga kuch qo‘shilib, kayfiyatim ko‘ta­ril­ganini seza boshladim.

Ichki telefon jiringladi.

– Erqor Oripovich, mehmonlar bilan tushlik qil­sak devdim. Ovloq bir oshxonaga ovqat buyurganman. Birga borsak. Nima bo‘lganda ham xayrlashuv kuni, – dedi Karim Suyarovich.

– Rahmat, men o‘zimda bo‘laman. Sizlar bemalol tushlik qilaveringlar, uzrim bor. Xafachilik yo‘q, – dedim.

Yana yolg‘izlik. Endi Karim Suyarovich haqida o‘ylay ketdim. Karim Suyarovich yosh bo‘lsa-da, hamma sohaga qiziquvchi, hayotning past-balandini o‘zicha talqin qi­ladigan, rahbarlik unga ota kasb ekanligidan mag‘­rurlanib yuradigan zotlar sirasiga kiradi.

U ishlab chiqarishni oyoqqa qo‘yish maqsadida kattagina sarmoya sarfladi. Endigi niyati korxonani to‘­liq xususiylashtirib olish.

– 25 foizi davlat ulushi bo‘lsa, 10 foizi ishchi– xodimlarniki, qolgan 65 foizi Karim Suyarovichning mulki axir. Uning menga yoqmaydigan jihati, xotinlarga o‘chligi. Ayollar ham puli ko‘pligini bilib, ortidan yugurishadi.

Hatto ba’zilari adashib mening xonamga ham kirib qolishadi. Suqsurday yoshgina juvonlar tarad­dudlanib meni boshliq deb o‘ylaydi shekilli, cha­qirgan ekansiz, deb gap boshlaydi. Shundan bilamanki ko‘p­chiligi Karim Suyarovichni ko‘rmagan, tanishish maqsadida kelgan bo‘ladi. Bular uchun hayot lazzatdan iborat. Karim Suyarovichning nazarida sevgi qo­rin to‘yg‘izmaydi. Hirs-havasga qorishgan tuyg‘ular qo‘shilganda shunga o‘xshash, odamning qorni ochganini anglatuvchi shirin ishtiyoq paydo qiladi. Qorning to‘ydimi, unutasan, lekin bilasanki, qorning yana ochadi. Qorinni doim to‘q saqlash tanga zarar, shuning uchun och qolib, ovqat yeyish ajoyib “lazzat” bag‘ishlaydi. “Muhabbat oh-vohlar bilan boshlanib, esnash bilan tugaydi”, degan aqidaga juda o‘xshash. 

Hozircha kotibasini besh marta almashtirdi. Bil­­­madim, yana necha bor almashtirarkin.

Mohira negadir ko‘proq ishlab qoldi. Uning kelishgan qomati, ko‘rki menman degan erkakni o‘ziga jalb qiladi.

Karim Suyarovich nozikta’b Mohirani ochiq­chasiga hammadan qizg‘anadi. O‘zicha uning qayerga borganini, dam olish kunlari nimalar bilan shu­g‘ullanishini odam yollab bo‘lsa ham, kuzatib yuradi. Xullas, Karim Suyarovich birovlarga o‘zini xafa qildirmaydiganlar toifasidan.

Bu fikrlarimning go‘shakka qizig‘i yo‘q. Men ham shunchaki o‘yladim, xolos.

Ta’tilga chiqish haqidagi arizamni olib, Karim Suyarovichning qabuliga bordim. Tushlik allaqachon tugagan. Kotibadan so‘radim:

– O‘zlaridami?

– Ha, – dedi Mohira menga jilmayib. Yuzining ti­niqligi, yunon ma’budalarini eslatuvchi chehrasi, ko‘z­laridagi beg‘uborlik. «Yo alhazar, Mohirani Karim Suyarovichga bog‘lagan rishta nima ekan? O‘yladim. Albatta go‘zalligi», deb o‘zimcha pichirladim. Ichkariga kirdim.

Karim Suyarovichning kayfiyati joyida. Meh­mon­­lar bilan yaxshi bazm bo‘lgan shekilli, yuziga qizillik yugurgan edi. U televizordan Moskvaning sport kanalida berilayotgan tennis o‘yinini tomosha qilardi.

Men tik turgan holatda arizamni Karim Suyarovichga uzatdim.

U arizamni qo‘liga olib o‘qidi-da:

– Hozir ta’tilga chiqishning mavridi emas, – dedi. – Bankdan shu kecha-kunduzda qarz olamiz. Bank boshlig‘i bilan kelishganman, imtiyozli qarz berishga rozi bo‘ldi. Qarz olishga taalluqli hujjatlarni tayyorlab bankka boring. Xohlasangiz, ishni ertaga ertalabdan boshlang. Keyin arizani ko‘rib chiqaman. Ma’qulmi! – dedi dumaloq, ayni vaqtda qizg‘ish tus olgan yuzini menga qaratib.

– Meni to‘g‘ri tushuning, Karim Suyarovich, ko‘pdan beri o‘zimni juda noqulay his qilayapman. Biron yaxshiroq klinikada tibbiy ko‘rikdan o‘tishim kerak. Gap sog‘ligim to‘g‘risida ketayapti. Hujjatlarni muovinim risoladagidek tayyorlab oladi.

– Yo‘q. Men muoviningizga ishonmayman. Uning og‘zida gap turmaydi. Mohirani ham menga qarshi qayrayotgan sizning muoviningiz. Hujjatlarni o‘zingiz taxlang. Pulni hisob raqamga tushiring-da, bemalol dam olishga boravering. Moddiy yordam puli yozib beraman. Axir davolanishga pul kerak-ku?!

Xonadan chiqdim. Bankka taalluqli hujjatlarni taxlashga kirishdim. Soat to‘rtdan keyin bankga boraman, hujjatlarni bemalol shu bugun topshiraman. Bank haqidagi fikrim nihoyatda noxush. Bank bilan bog‘liq ishlar ko‘pincha janjal bilan bitar, ba’zan boshliqning o‘zi aralashib ishni tinchitar, ko‘pincha kelishmovchilik yuzaga kelardi. Ishchi-xodimlarga maosh olganimizda naqd pul yo‘q desa, biron tashkilotga mahsulot olish uchun o‘tkaziladigan pulni vaqtida o‘tkazmay hafsalani pir qilar edi. Bu mojarolar har kuni bo‘lmasa-da, oyi­ga uch-to‘rt marotaba bo‘lib turardi.

Soatga qarashga yuragim betlamasdi. Nazarimda telefondagi noma’lum shaxs, men haqimda ko‘p ma’lumotlarni biladiganday, qandaydir noxush voqea bo‘lishini ich-ichimdan seza boshladim. Qanchalik o‘zimni xotirjam tutmay ichimdagi toshqin, katta tashvish yuzaga kelishidan xabar berardi.

Telefon jiringladi. Soat uch. Go‘shakni oldim.

…Jimlik. Negadir unga dardlarimni to‘kkim kelmay qolgan edi. Nima bo‘lganda ham bir soat gapirishim, uning menga bo‘lgan toqatini hurmat qilishim kerak, deb o‘ylayman.

Olis bolaligim haqida gap boshladim.

“Men Erqor 1950 yilda qish oyida Toshguzar qish­log‘ida tug‘ildim. Otam Orif o‘g‘li Eldor 1918 yilda, onam Ahmad qizi Xursand 1926 yilda shu qishloqda chorvador oilasida dunyoga kelgan.

Ular urush tugashi arafasida oila qurishgan. Opam Oymehr 1948 yilda, singlim Mashar 1956 yilda, kichik singlim Gulnor 1958 yilda – ayni yurt qash­shoqlashib, odamlarning qorni nonga to‘ymagan davrda tug‘ilishgan.

Otamning ot aravasi bo‘lib, bizning oilamiz, qolaversa, butun qishloqning og‘ir kunlarida madad-kor bo‘lganini, turmushning achchiq qiyinchiliklarini yengishda katta xizmat ko‘rsatganini, hali-hali odamlar og‘zilaridan qo‘ymay gapirib yurishadi.

Esim kirib maktabga borganimda, otam menga yangi kiyim olib bergan. Tushdan so‘ng uyga kelsam, itimiz meni tanimay uyga kirgizmagan. Shularni eslarkan-man, bolaligimning eng baxtiyor damlari bahor bulutiday shamollarga o‘yin bo‘lib o‘tib ketganini his qilaman, xolos.

Sinfdan sinfga a’lo baholar bilan o‘tib, yoshimga yosh qo‘shilgan sari, turmushimiz ham farovonlashib borardi.To‘yib ovqat yerdik. Miriqib bolalar bilan har xil o‘yinlarni o‘ynar edik: chillak, oshiq, zuv-zuv, bekinmachoq, urush-urush, lanka, oq terakmi-ko‘k terak, podsho-vazir, soqqa, mak-mak, poyga…

Sakkizinchi sinfga o‘tgach, ta’til vaqtida qo‘shni qishloqda yashovchi Fotima xolamnikiga mehmonga ketdim. Ikki oyki bolalar bilan o‘yin gashtini surib chopqillab yurganimda, xolam kelib: “Erqor, tez bo‘l, uyingga ketamiz, – deb qoldi. – Uying kuydi, bolam”, – dedi-yu, uvvos solib yubordi. O‘n to‘rt yoshdagi o‘spirin nima bo‘layotganini tushunmay, vujudim titrab ketdi. “Nega uyim kuyadi? Kim o‘t qo‘ydi, xolajon”, deganimcha uyimizga yetib keldik. Hovlimizda butun qishloq yig‘ilgan, xotin-qizlar “uv-uvlab” yig‘lashadi. Devorga to‘rtta tobut suyalgan. Ikkita kichik, ikkita kattaroq yog‘ochdan yasalgan bu xunuk taxtalarni hali-hali naf­rat bilan eslayman.

Nahotki o‘t tushgan bo‘lsa, nega yong‘in ko‘rinmaydi. Yuragim shuvillab, joyimda o‘tirib qoldim. Katta momom (mening kindigimni kesgan) Beg‘am momo boshimni uqalab: “Erqorjon, sen omon bo‘l, Xudoyim ularning umrini senga bersin. O‘zingni tut, gavdangni ko‘tar, sen yigit kishisan, sen ersan, yigitlar, erlar yig‘lamaydi, bolam. Bevaqt o‘chgan uyning chirog‘ini endi sen yoqasan. Otang ham yo‘q, onang ham yo‘q, singillaring ham yo‘q. Opang majruh, kasalxonada. O‘zingni ushla, bolajonim”, – deb uvvos solib yig‘laydi.

Ko‘zlarimga bir qatra ham yosh kelmasdi. Go‘yo yosh ko‘zimda muzlab qolgandek edi. Momomning diydiyolari, erkag-u ayollarning faryodi ham bu muzni erita olmadi. Qancha vaqt o‘tganini bilmayman. Meni uyga olib kirishdi. Uyning to‘rida otam chiroyli, qora soqoli o‘ziga yarashgan, uyquga ketgan odamday yotardi.

– Otang bilan xayrlash, – dedi yelkamdan tutib amakim.

Men tosh haykalday qotib qolgandim.

Meni boshqa xonaga kiritishdi. Onaginam guldor matoga o‘ralgan, faqat yuzi ochiq, xuddi menga qarayotganday edi. Yonlarida ikkala singlim ham matoga o‘ralgan, yuzi ochiq, tepaga qarab yotishardi. Tamoman o‘zimni yo‘qotib qo‘ydim. Mozor tepasidagina o‘zimga keldim. Xudoyshukur amakim qo‘limdan tutib, oldin otamning qabriga, keyin onam va singillarimning qabriga bir siqim tuproq tashlatdi. Xayolimda yashin tezligida “Opam qani? degan mudhish sado yangraganday bo‘ldi. Amakim sezdi shekilli:

– Opang kasalxonada. Xudoga shukur, hozircha yax­shi, – dedi boshimni silab. Yuragimni bir umrga maj­ruh qilgan bu manzara umrbod ko‘z o‘ngimda, to qiyo­matgacha unutmayman…

Shu bilan mening o‘smirligim yakuniga yetdi. Birdaniga katta odamlarday, tashvishlarga ko‘milgan qiyofada ulg‘aygan edim. Momom bekorga uvvos solib yig‘lamagan ekan, er bo‘lding deb. Men yigitlikni sak­rab o‘tib, o‘zimni kap-katta erkakday tutardim.

Opam ancha o‘ziga kelib uyga qaytdi. Undan nima voqea yuz berganini so‘rashga qo‘rqardim.

Amakimning aytishicha, otam bozordan sara bug‘­­­doy doni olib, uni tegirmonda un qildirgan. Men bo‘lmagan ikki oy ichida onam tegirmon unidan non qilib yopganlar, hammalari yeyishgan. Ba’zi ham­soyalarga ham ulashganlar. Un zaharlangan ekan. Ular oz iste’mol qilganligi sababli kasalxonada davolanib sog‘ayib ketishgan. Shifokorlar opamning tirik qolganiga hayron. Yosh bo‘lgani uchun zaharga qarshi kurasha olgan, deyishadi.

Amakim otni va aravani sotib, bizning kam-ko‘stimizga ishlatdilar. Xolam kelib opamni o‘z uyiga olib ketdi. Amakim mening hovlida qolishimni, agar ketsam, uy buzilib ketishini tushuntirdilar. Yolg‘iz o‘zim katta, huvillagan uyda yasharkanman, taqdirimda o‘smirligimdan yolg‘iz yashash bitilganini u vaqtlar tushunmas edim.

Opamni o‘n yetti yoshida qo‘shni qishloqqa turmushga berishdi. Menga pochcham bo‘lguvchi odam umuman yoqmasdi. Shu sababli opamnikiga bormas edim.

1967 yilda maktabni bitirdim. Men uchun qish­loqda yashash nihoyatda og‘ir kechardi. Otam, onam, singillarimning hayotdan bevaqt ko‘z yumgani ko‘z o‘ngimda takror-takror namoyon bo‘laverardi. Tunlari tush-larimga kirib, allaqanday mudhish voqealar ichida yashardim. Tengdoshlarimga qo‘shilmasdim. Yolg‘iz o‘zim g‘amgin o‘ylarga botib, go‘yo yuz bergan hamma voqealarga o‘zimni aybdor hisoblardim. Yolg‘izlik meni o‘z qa’riga tortib, rangimni somon rangiday xazon qilib ko‘rsatardi. Bundan tashvishlangan opam qaynonasi bilan kelib, meni uyga olib ketishga ko‘ndirmoqchi bo‘ldi. Ko‘nmadim. Shaharga o‘qishga ketaman, deb oyoq tirab turib oldim. Saraton oyining oxirlarida bor-budimni to‘plab men uchun notanish bo‘lgan shaharga jo‘nadim. Opamning qistovi bilan o‘zim istamagan, umuman qiziqmagan iqtisodchilik bo‘limiga hujjatlarimni topshirdim. Imtihonlardan o‘tdim. Nihoyat, talaba bo‘ldim. Mening o‘qishga kirishim kelgusi hayotimni  o‘zgartirib yuborishini, murg‘ak tasavvurimga sig‘magan turmushning achchiq haqiqatlarini anglasam-da, bu men uchun qiziqarli hayotning boshlanishi ekanligini bilmasdim.

Opam o‘qishni bitirishim arafasida olamdan o‘tdi. Ortidan chirqillab, ikki qiz, bir o‘g‘li qoldi. Mening notavon yoshligim shunday yakun topdi. Men en­di shaharlik edim.

Mening murakkab va fojeali o‘tgan yoshligim hi­moyaga nihoyatda muhtoj bo‘lsa-da, atrofdan suyanchiq topa olmasdim. Qarindosh-urug‘lar o‘z yo‘liga, ular hol so‘­ra­shadi, nasihat qilishadi, o‘zlaricha yo‘l ko‘r­satishadi.

Nachora, 1970 yil dekabr oylarida gaz ta’minoti boshqarmasiga oddiy hisobchi bo‘lib ishga joylashdim. Mening shahardagi ish faoliyatim ayanchli yolg‘izlik girdobiga botgan holda boshlandi. Bolaligimdan prokuror bo‘lishni orzu qilardim. Hechqisi yo‘q, iqtisodchi bo‘ldim…

Ayni bahorning qizg‘in pallasi, hamal oyi. Qir­lar ko‘m-ko‘k bilan lolaqizg‘aldoqlarning chandon ochilgan davrda harbiy xizmatga chaqirildim. Moskvaday katta shaharda o‘tgan ikki yillik hayotim, odamlarga bo‘lgan mehr-muhabbatim tubdan o‘zgarishi, mustaqil yashash va dadil ishga kirishish uchun hayot maktabi vazifasini o‘tadi desam, yanglishmayman. Harbiy qismda olti oylik kursga qatnab, yog‘ochsozlik bo‘yicha o‘qib, hu­nar o‘rgandim.

Men hali o‘z yo‘lini izlayotgan, yoshlikda ota-ona mehriga to‘ymagan o‘spirin bo‘lsam-da, qat’iyatli, o‘ta vazmin, bir ishga kirishishdan oldin obdon o‘ylab oladigan kap-katta odamga aylandim.

Xizmat tugagandan so‘ng Moskvada qolsam hayo­timda qanday o‘zgarishlar yuz berishini sezar, bu katta shaharda qolish uchun albatta shu shaharda yashaydigan qizga uylanishim, uylanadigan qizim o‘zimga mos, meni tushunadigan, oqila, har jihatdan qo‘llab-quvvatlovchi hamfikr do‘st bo‘lsa, g‘oyat ajoyib bo‘lardi, derdim.

Aslida hayotning bu uzun-qisqa yo‘llarida meni nimalar kutayotganini bilmasdim. Men ko‘proq kitobiy o‘ylardim. Shu qisqa davr ichida juda ko‘p badiiy asarlar o‘qidim. Xuddi kitobdagi qahramonlar kabi, orzularim og‘ushida suzib, goh O‘zbekistonning beg‘ubor osmonida, goh Rossiyaning bulutga burkangan quyuq o‘r­monlarining tepasida parvoz qilardim.

Nihoyat men kutgan, bir qarorga kelishim kerak bo‘lgan kun ham keldi.

1973 yil may oyida askarlik xizmatimni tugatdim. Moskvada, xizmatdosh do‘stlarimnikida nav­batma-navbat qolib bir oy yashadim. Butunittifoq qurilishlariga ishga ketayotgan tengdoshlarim bilan tanishdim. Ularning mamlakat ravnaqi yo‘lida huzur-halovatidan kechib, BAMga, Uralga, O‘zbekistonga yo‘l­lanmalar asosida jasorat bilan safarga otlanishi meni aniq fikrlashga undadi.

Moskvada qolsam qanday ish bilan shug‘ullanaman, qurilishlarda ishlaymanmi? Keyin-chi?

Bu olis o‘lkada qolib ketsam, oldimga qo‘ygan maqsadlarim nima bo‘ladi? Otamn, onam, sin­gil­larim, bobolarimning qabrlari Vatanimda bo‘l­sa-yu, men bu yerlarda rizqimni izlab yursam… Erqor, yaxshilab o‘ylab ko‘r. Sening joying tug‘ilgan yurtingda. Vatanga qayt. Hammasini boshidan boshla, degan nido ich-ichimdan quyilib kelaverardi.

Iyun oyining oxirlarida Moskva-Toshkent samolyotiga o‘tirib, Vatanimga qaytdim.

“Mana senga mening murakkab va fojeali hayotim. Nega meni tanlading, go‘shakdagi odam. Hamma qatori Xudoning bir ojiz bandasi bo‘lsam. Odamlar bir-birlarini aldamasa, iymonni arzimagan chaqaga sotmasa, deyman. Mullalarni, eshonlarni ko‘rdim. O‘z manfaati yo‘lida hamma narsaga tayyor. Og‘izlaridan diyonat, insof, birovning haqqiga xiyonat qilmaslik, oxirat haqidagi va’z tushmaydi. Amalda esa teskarisi. Buni hamma ko‘rib turibdi. Men ham jim, boshqalar ham jim. Hamma jim, sen ham jim”.

Dud-dud… go‘shakni qo‘yib qo‘ydim… soat to‘rt.

Hujjatlarni oldim-da, bankka jo‘nadim. Bank bi­nosi shahar ko‘rkiga ko‘rk qo‘shuvchi hashamdor ko‘p qa­vatli imorat bo‘lib, korxonamizdan uch-to‘rt chaqirim narida, shahar ichkarisida joylashgan. Konus shaklidagi bu inshoot hammaning diqqatini tortadi. Ichkariga kiraverishda posbonga ruxsatnomani ko‘rsatdim. Se­miz yuzli, ish formasi o‘ziga yarashmagan xodim hujjatimni bir oz ushlab turdi-da:

– Soat to‘rtdan o‘tdi, aka, – dedi ro‘parada osilgan katta soatni ko‘rsatib. – Endi ertaga soat to‘qqizda kelasiz.

Men shu bankning doimiy mijozi ekanligimni tushuntirdim.

Uchinchi qavatga tez-tez chiqib bank boshqaruvchisi-ning xonasiga yetib keldim. Kotibadan ichkariga kirishga ruxsat so‘radim.

Qaddi-qomati kelishgan, did bilan kiyingan, yi­­­girma yoshlar atrofidagi qiz: “Hozir”, – dedi-da, bosh­qaruvchining xonasiga kirib ketdi. Fursat o‘tmay qay­tib chiqdi-da:

– Kiring, – dedi.

Oldin ham ish yuzasidan bank rahbari bilan ko‘p bor uchrashganman. Hurmatimni joyiga qo‘yib, qarshi oldi.

Qarz olish bo‘yicha Karim Suyarovich yuborganini, hujjatlarni olib kelganimni aytdim. Uning xabari bor shekilli, qog‘ozlar ichidan arizani oldi-da, imtiyozli qarz ajratilsin, deb imzo qo‘ydi.

– Kredit bo‘limiga boring, – dedi muloyim ohangda.

Rahmat aytib, mijozlarga qarz berish bo‘yicha hujjatlarni qabul qiladigan bo‘limga o‘tdim. Bo‘­lim boshlig‘i salomimga javoban istar-istamas boshini qi­mirlatib qo‘ydi. Go‘yo soat to‘rtdan keyin nega ishlashga xalaqit berayapti deganday menga e’tibor bermadi. Qog‘ozlarni oldiga qo‘ydim. U arizaga bir zum qarab turdi-da:

– Imtiyozli?! – Nihoyatda ajablanib, xuddi birinchi bor bunaqa so‘zni o‘qiyotganday, – imtiyozli kredit, shunaqa kredit bor ekanmi? – dedi, ayollarnikiga o‘xshagan ingichka ovozda, qoshlarini chimirib.

– Yo tavba, boshqaruvchining esi og‘ib qolganmi deyman. Yuqoridagilar bunga ruxsat bermaydi-ku! – U o‘zi bilan o‘zi gaplashardi.

Bo‘lim boshlig‘i xuddi bom­bani ushlab turganday ehtiyotkorlik bilan huj­jat­larni oldimga qo‘ydi.

– Bunaqa kredit yo‘q! – dedi buyruq ohangida.

– Buni boshliqqa ayting, – dedim telefonga ishora qilib.

– Kerak bo‘lsa o‘zi chaqiradi. Oldin men bilan maslahatlashib ish qilish kerak. Bu bo‘limga boshim bilan javob beraman. Qabul qilmadi deb ayting, – dedi, keyin kal boshini silab qo‘ydi.

Men boshqaruvchi yoniga kirib, bo‘lgan voqeani unga tushuntirdim.

Bank boshlig‘i asabiylashib, tugmani bosdi. Kotiba kirdi.

– Badalboyevni chaqiring,– dedi. Badalboyev kelguncha xonaga uzoq jimlik cho‘kdi. U keldi-da, bosh­qa­ruvchining yoniga o‘tirdi.

– Xo‘sh, Umarboy. – U “boy” so‘zini urg‘u bilan aytardi. Qulog‘imga “O‘mmor” deganday eshitildi.

– Bitta akaxonimiz bor viloyatda. U kishini siz ham yaxshi bilasiz, Karim Suyarovich. Agar u kishining hojatini chiqarmasak xafa bo‘ladilar. Hujjatlarni oling-da, komissiyaga taxlang. Ko‘rib chiqishadi, bu yog‘i bir gap bo‘lar, – dedi u bosiqlik bilan.

– Jahongir Mamatovich, men-ku hujjatlarni olaman, lekin markaz imtiyozli qarzga ruxsat bermaydi.

– Bu yog‘ini menga qo‘yib bering, siz tezlik bilan o‘zingizga taalluqli ishlarni bajaring, vassalom,– dedi boshqaruvchi buyruq ohangida.

Umarboy bo‘ynini egib xonadan chiqdi. Izidan borarkanman, hujjatlarni mendan olib, diqqat bilan yuzimga tikildi:

– Qanchaga kelishildi? – dedi yaqinroq kelib.

Men bundan xabarim yo‘qligini aytdim.

– Ha, hammangning tiling bir. Axir siz bosh hi­sobchisiz, Karim Suyarovich sizsiz bu ishlarni qila olmaydi.

Men yelkamni qisib qo‘ydim.

– Mayli, hujjatlar qolsin, bir haftadan keyin xabar oling, natijasini bilasiz, – dedi u. Shu yerda xayrlashdik. Uyga ketdim.

Kayfiyatimni xushlash niyatida badantarbiya mashq­­­larini bajarishga kirishdim.

Boqqa chiqib daraxtlarni tomosha qilar ekanman, imkoni boricha bo‘lgan voqealarni eslamaslikka harakat qilardim.

Menga eng qadrdon kunlar – shanba va yakshanba bo‘lib qoldi. Bu ikki kunda bir oz bo‘lsa-da, tashvishlardan, asabiylashishlardan, o‘zimni-o‘zim so‘roq qilishlardan chalg‘ib, orom olish, hordiq chiqarish gashtini sezayotganimni anglab borardim. Telefonda bo‘layotgan suhbatlardan tez qutulishim kerak. Ta’tilga chiqaman, shoirga telefon qilib aytaman, poytaxtdan kelmay tursin. Tez kunda o‘zim yetib borishimni bildiraman, deb o‘zimni tinchlantirdim.

Ertalab ishxonaga kelib shoirga qo‘ng‘iroq qildim:

– Allo! Elyorjon! Assalomu alaykum, yaxshimisiz?! Men Erqor akangizman.

– Erqor aka, zo‘rmisiz? Nasib bo‘lsa ertadan ke­yin yetib boraman, – dedi sevinib shoir.

– Elyorjon, do‘stginam, iloji bo‘lsa kelmay turing. Mening o‘zim juma kuni bormoqchiman. Uchrashsak, sizga sabablarini tushuntiraman.

– Mayli, kutaman sizni, – dedi-yu, aloqa uzildi.

Bugun haftaning ikkinchi kuni, yana uch kun bor yo‘lga chiqishimga. Bardam bo‘l, Erqor! O‘zingni tut. Ha­li hammasi oldinda. Ko‘rmaganday bo‘lib ketasan. Bu ko‘pkariga o‘xshagan talato‘p o‘yinlardan qutulasan. O‘zimga tasalli berib boshliqning xonasiga kirdim.

Karim Suyarovichning kayfiyati yaxshi, men bilan quyuq so‘rashdi. O‘zim gap ochmasdan:

– Ketishingiz aniqmi? Bilsak bo‘ladimi, qayerga, qaysi mamlakatga bormoqchisiz? – deya hazil aralash so‘­radi.

– Nasib bo‘lsa, poytaxtdagi bir oromgohda hor­diq chiqarmoqchiman, – dedim mamnun bo‘lib.

– Yaxshi, biz ajratgan yordamlarni oling-da, tayyorgarligingizni ko‘ring.

– Aytganday, bank bo‘yicha hujjatlarni topshir­dingiz-a?

– Ha, topshirdim.

– Qachon yo‘lga chiqasiz? – dedi, ketishimdan noroziligini unutish maqsadida.

– Nasib bo‘lsa, juma kuni, – dedim o‘zimni er­kinroq his qilib.

– Sizga oq yo‘l! Sog‘likni asrang, – dedi qo‘limni qattiq qisib.

Xonamga qaytishim bilan cho‘ntak telefonimga xabar keldi. Unda shunday so‘zlar bor edi: “Safaring xayrli bo‘lsin. Xonadagi telefon raqamini cho‘ntak telefoning raqamiga almashtir! O‘zingga yaxshi bo‘ladi!”

Yo tavba! Bu nimasi? Aslida shu telefondan qochib ketayapman-ku?! Ey Xudo, nima qilay? O‘zing madad ber. Boshqa chiday olmayman. Sabrim tugadi. O‘zing qo‘lla, qudratingni ko‘rsat. Mendek beozor odamga ko‘rsatgan karomatingga ishondim. Sen men bilan bolalikdan, esimni taniganimdan beri birgasan. Yo, qodir Xudo! Qilgan gunohlarimni o‘zing kechir. Agar jonim kerak bo‘lsa, bu tarzda olma, tavba qildim. To‘qson to‘qqizta nomingni yod olib aytamanki, o‘zing kechir ey, Egam!

Uzoq o‘yladim. Oxirgi qarorim shu bo‘ldiki, te­lefon kompaniyasiga borib, xonamdagi telefon raqamini yonimda olib yuradigan telefonga qo‘y­dirdim. Haqiqatan ham, biron kor-hol bo‘lishidan qo‘rqardim. Korxona hisobidan yon telefonimga ko‘proq pul o‘tkazdim. Bu mojarolardan hali-veri qutulishim qiyin ekanligini yuragim sezib turardi.

Uyga borib, qotib uxlab qolibman. Qo‘qqisdan uy­g‘onib ketdim. Xonada yolg‘iz yotganim, o‘z uyimda ekan­ligimga ishonch hosil qilib, devorda osilgan soat millariga qaradim. Bir daqiqasi kam uch. Qotib ux­labman, hatto ovqat ham yemabman. Yon telefonimni oldim, soat uch. Telefonim yoqimli kuy chalib, ovoz berdi.

– Allo!

– …

Qo‘ng‘iroq qiluvchining raqamiga qaradim. Ne ko‘z bilan ko‘rayki, ish xonamdagi telefon raqami turar edi. Bu qanday mo‘jiza? Menga telefon qilayotgan odam ishxonamdagi raqamdan chiqayotgandi. Aqlimga sig‘dirolmasdim. Nahotki u mening xonamdan telefon qi­layotgan bo‘lsa?

Jimlik. “Ha, qadrdonim, senmisan? Bu endi or­tiqcha. Axir bu telefonda bir soat gaplashish qancha turadi? Nima qilmoqchisan o‘zi?” – ovozim balandlasha boshladi. Borib eshikni ichkaridan qulfladim. “Hoy, shovvoz, yalinaman, hech bo‘lmasa ta’til vaqtida tinch qo‘ygin. Qaytib kelganimdan keyin yana gaplashavera-miz.

Nahotki sen ham menga shunchalar bog‘lanib qolgan bo‘lsang.

Umuman aqlga sig‘maydigan, qancha o‘ylamay, oxiri ko‘­rinmaydigan samarasiz tashvishlarim senga nima uchun kerak?”

Biroz jim turdim. Men kashf qilgan odam farishtaning o‘zginasi. Nafas olishi, xo‘rsinishi.

– Endi men bilan birga yashamoqchisan, shekilli. Yaxshi, lekin bilib qo‘y, telefonga ketadigan xarajatlar sening hisobingdan, – dedim kulimsirab.

Yana aljirashlar boshlandi. Diqqatimni bir yer­ga jamladim-da: “Yaxshisi, senga shoir do‘stim Elyor haqida gapirib beray”, – dedim.

Elyor mendan o‘n yoshlar kichik. U bilan tanishgan davrim …80-yillarga to‘g‘ri keladi. U shu vaqtlarda ham sara shoirlar qatorida turardi. Matbuotda kam ko‘rinsa-da, she’rlari yoshlar orasida keng tarqalgan. Uning g‘azallarini mashhur hofizlar qo‘shiq qilib kuylashadi.

Biz bir viloyatdan bo‘lsak-da, u asosan poytaxtda yashardi, ijodining eng gullagan navqiron fasli markazda o‘tdi. U doim: “Shoir qishloqda tug‘iladi, shaharda o‘ladi, – der edi. – Mening yuragimga hamisha yorug‘lik nurini solgan tug‘ilgan maskanim, yurtimdagi odamlarning soddaligi, bolaligimdan qalbimga muhrlangan bo‘lib qolgan qishlog‘imning sodda odam­lari. Shu kuch, shu ishonch hamisha meni qo‘llab-quv­vatlaydi”,– der edi.

Esimda, 85-yillar xizmat yuzasidan poytaxt­ga bordim. Shoirni juda iztirobda ko‘rdim. U o‘ziga sig‘mas, bo‘layotgan voqealarni telba-teskari baho­lar­di. O‘zbek tili haqida, millatning taqdiri to‘g‘ri­sida kuyinib, bu olchoqlar nima qilmoqchi o‘zi, O‘z­be­kistonda yashasang-u, o‘zbek tilida biron-bir mu­as­sasaga murojaat qila olmasang? Nimalardir qi­li­shimiz kerak. Voqealar ko‘r-ko‘rona faqat ko‘r­satmalar asosida davom etishi mumkin emas. Xo‘sh, Erqor aka, ayting, korxonamizda qancha o‘zbek ishlaydi? Mingtami, ikki mingtami – buning ahamiyati yo‘q. Hujjatlarning to‘l­dirilishi, yig‘ilishlar rus tilida bo‘ladi. Nega? Odamlar tushunsa, tushunmasa, boshini tebratishib ma’­qullashadi. Rahbarlarga buning qizig‘i yo‘q. Ular mansabdan ketmasa bo‘ldi. Shu ham adolatdanmi? Qa­chongacha chidash mumkin? Bu yurtning olimlari jim, shoiru yozuvchi, ziyolilari jim…

Yana qancha jim yashaymiz! – derdi ko‘zlari chaqnab. Mamlakatda shu yillari yildan-yilga juda qaltis voqealar yuz ochmoqda edi.

Paxta ishi, qama-qamalar, rahbarlarning qa­moq­larga tashlanishi, qandaydir tozalashday ko‘­rin­gani bilan bu mash’um voqealar, 37-yillarni eslatuvchi qatag‘on kunlarining davomi, yurt ziyolilarini, meh­natkash ommani boshi berk ko‘chaga boshlab kirdi. Hamma nimanidir kutardi.

Shoir bilan poytaxt xiyobonida aylanib tushlik qildik.

U soat to‘rtda atoqli shoirlardan birining xotira kuniga bag‘ishlangan anjumanga birga borishimni iltimos qildi.

Do‘stim aytgan shoir men uchun ham qadrli. Maktabda she’rlarini yod olganmiz, ko‘m-ko‘k diyorimiz manzarasini chizib bergan, bizni baxtlar vodiysiga yetaklovchi ajoyib iste’dod sohibi edi. Birdan qo‘l telefonimda uzilish bo‘ldi, shunda angladimki, har yigirma daqiqada aloqa uzilib o‘chib, qayta qo‘shilar, meni suhbatga chorlar edi.

Soat to‘rtdan o‘tgach, madaniyat institutiga yetib bordik. Yig‘ilish boshlangan. Atoqli professorlar, shoirlar, shoirning qizi gullar bilan bezatilgan sahnada qator bo‘lib stullarda o‘tirishibdi. To‘rda shoirning katta qilib ishlangan surati osilgan.

Men birinchi qatordan joy oldim.

Minbarda gapirayotgan odam, shoirning bolaligi haqida so‘zini davom ettirdi. Keyin shoirning ijodi to‘g‘risida gapirdilar. Bu so‘zlarning hammasi bizga maktabdayoq tanish bo‘lgan, ko‘p bora eshitaverib yod bo‘lib ketgan jumlalar edi. Uchinchi bo‘lib shoirga so‘z berildi.

Shoir minbarga yaqinlashib, mikrofonni o‘ziga qu­lay joylashtirdi. Katta, keng xona talabalar bilan to‘la.

U ohista so‘zlarkan, gapni uzoqdan boshladi.

– Hurmatli talabalar, aziz o‘quvchilar, muhtaram ustozlar, – bir oz jim turib sahnaga qarab oldi va yana so‘zida davom etdi. – Men ham o‘quvchilik davrlarimdayoq yuragimda tug‘yon urgan Vatanga muhab­batimni, shu ona yurtga sadoqatimni qir-dalalarda mavjlangan, har mavsumga xos takrorlanmas go‘zal­ligini qalbimizga singdirgan she’riyatni o‘qib katta bo‘lganman.

O‘zim ko‘rmagan bo‘lsam ham, qo‘limga ijod qa­la­mini olishimga turtki bo‘lgan ustozimni hurmat qi­laman, qadrlayman.

Lekin, hurmatli yoshlar, sizlar bor haqiqatni bilib qo‘yishlaringiz kerak. Mash’um 30-37 yillarda, o‘zbek xalqining asl ziyolilari turmalarda saqlanib, xalq dushmani degan tamg‘ani bosib, rus o‘rmonlarini kesishga badarg‘a qilinganini, asosan, Baykal-Amur lagerlarida, Volga-Moskva kanali qurilishlarida, Vladivostok, Novosibirsk lagerlariga olib borib, ishlatib-ishlatib otib tashlanganligini aytadigan vaqt keldi.

Eng katta lager Dmitlogda juda ko‘p mahbuslar saqlangan.

Shunday qatag‘on yillarida shoir yaratgan she’r­larni o‘qisangiz, quvnoq, zavq-shavqqa hamohang, hamma yoq ko‘m-ko‘k, baxtlar vodiysiga aylangan bu o‘lkada hamma baxtiyor yashayotganini his qilasiz. Biz bu ohangni bolalikdan qalbimizga singdirganmiz.

Aslida-chi? Hayot shoir aytganday, she’rlarida tasvirlanganday edimi? Odamlar baxtiyormidi?!

Bu yerda savlat to‘kib o‘tirgan ustozlar mendan ham ko‘ra yaxshi bilishadi. – Sahnaga yana bir qarab oldi. Adabiyotimizning asoschilari – Abdulla Qodiriy, Fit­rat, Cho‘lpon, Usmon Nosir, Abdulla Avloniy va qancha olimu fozillar qatag‘on qurbonlari bo‘lishdi, ularning nomlarini bir soat o‘qisangiz ham tugata olmaysiz.

Afsuski, ularning fojeali hayoti, bugungi kunda hammaga to‘liq ma’lum qilinmagan. Matbuotda sukunat, televideniyeda jimlik…

Xo‘sh, bu ulug‘ ziyolilarning o‘limiga kimlar sababchi bo‘lgan?..

Uning ovozi jaranglab chiqardi. Zalda jimjitlik hukmron edi. Talabalar nafas olmay eshitayotganday, ularning ko‘zlari shoirga qadalgan, shoirning ovozi esa aks-sado berardi. O‘tirganlarni o‘z izmiga solib, ko‘rinmas, qandaydir da’vat etuvchi so‘z kuchi bilan ularni boshqarardi. Mening etim jimirlab ketdi. Sezayapmanki, o‘tirganlarning qalbida, so‘z bilan ifoda etib bo‘lmaydigan tuyg‘u o‘zligini oshkor qilganday hammani o‘z sehriga olgan edi.

Quloqlar ding, vujudlar taranglashgandan-ta­rang­lashib borardi.

Ellik yillar orasida bunaqa manzarani hech kim eshitmagan. U davrlarda bunaqa so‘zlarni aytish, boshini kundaga qo‘yish bilan barobar edi.

Shoir so‘zini davom ettirdi: – Biz kelajakka tik boqishni o‘rganishimiz kerak. O‘zimizni-o‘zimiz maqtab, ota-bobolarimiz ulug‘ kishilar bo‘lgan deb ko‘krakka urishimiz yaxshi, lekin bu bilan biz ham yaxshi bo‘lib qolmaymiz-ku.

Ular biz aytolmagan haq so‘zlarni aytib, qurbon bo‘lishdi. Qachongacha o‘zimizning tinchligimizni ko‘z­lab, hayotning ma’qul tomonlarini yoritishda davom etamiz? Ustozlar meni kechirishsinu, turmushning ham­ma qirralarini baland-pastigacha ochib berish, madaniyat yuksalishiga odilona xizmat qilib, odamlarni ma’rifatga yetaklash biz adiblarning vazifalarimiz emasmi?

Ustoz shoirning tantanali tug‘ilgan kunida, yashagan davridan kelib chiqib, ilohiylashtirmay, uning insonga xos bo‘lgan sifatlari ochib berilsa, o‘tirgan yoshlarga katta saboq bo‘ladi-ku, nega qo‘rqamiz?..

Shoir she’r o‘qiy boshladi:

 

O‘lgin deding – yerga ko‘mding –

Ildiz bo‘ldim.

Ko‘kka otding – yo‘q bo‘l deding –

Yulduz bo‘ldim.

Tilim kesding – dilim aytdi

Rost kalima…

Qiyin bo‘ldi senga sho‘rlik

Dushmanim-a!

Dushmanim-a, toshlar otib

To‘ymaydirsan –

Tuproq bo‘lay desam, nega

Qo‘ymaydirsan?..*

 

Talabalar shoirning she’ri tugashi bilan o‘r­ni­laridan turib qarsak chalishdi.

Shoir o‘rniga borib o‘tirmadi. To‘g‘ri eshikka qarab yo‘l oldi. Zal uni qarsak bilan kuzatib qoldi. Izidan men ham ko‘chaga otildim.

Mana senga olis yoshlikning bir bo‘lagi”.

Qo‘l telefonim o‘chdi.

Tushunarli.

Kiyinib ko‘chaga chiqdim. Havo ancha salqinlab qol­­gan. Yengil shamol daraxtlar bargini shitirlatib kishiga orom bag‘ishlaydi. Mezon oyining boshlari. Qayer­lardandir uchib kelayotgan uzun, ipak tolasini es­latuvchi oppoq tolalariga ilashib, sunbula oyi bilan xayrlashayotganday hilpirashadi.

Kuzning shashti yo‘qligi shunchaki tabiat uchun o‘yin. Daraxtlardagi barglar chang-g‘uborlarga ko‘milgan. Oylab yomg‘ir ko‘rmagan barglar tabiiy rangini yo‘qotgan. Teraklarning pastki shoxlarida yaproqlar sarg‘aya bosh­lagan. Keksalarning aytishicha, daraxtlarning barg­lari pastdan sarg‘aysa qish sovuq, sarg‘ayish tepa­dan boshlansa qish issiq kelar ekan. Bu hikmatni bilishga hali erta. Kuz endigina boshlandi.

Katta yo‘l chetida sekin qadam tashlab borar ekanman, go‘yo erkinlikka qarab borayotganday edim. Qa­fasdan chiqqan qushday yengil uchardim.

Yulduzlarni sog‘ingandim. Har zamonda osmonga qarab-qarab qo‘yardim.

Kech tushsa, bezovta qilayotgan o‘y-xayollarim tun qo‘yniga sho‘ng‘ib uyquga ketadiganday osmonni kuzatardim.

Yo‘lda qatnov siyraklashib qolgandi. Ahyon-ahyon­da yengil mashinalar yonimdan o‘tib fikrimni jamlashga, ehtiyot bo‘lishga undardi. Ko‘cha bo‘ylab bolalar, kattalar, asosan xotin-qizlar sayrga chiqqan, qa­­tor­lashib qo‘llarida turli rangdagi yelim xaltalari­ni ko‘targanicha goh u yonimdan, goh bu yonimdan o‘tib ketishardi. Yayov aylanish qanchalar mazza. Tabiblar bekorga aytishmagan: ellik yoshdan keyin har kuni to‘rt-besh kilometr piyoda yurgan kishi qarishning oldini oladi, salomatlikni mustahkamlaydi.

Ish-ish deb, bu muhim mashqlarni bajarmay, or­qada qolganimdan afsuslanardim.

Uyga qaytdim. Xotinimga juma kuni poytaxtga borishim kerakligi uchun yo‘l anjomlarini hozirlab qo‘yishini tayinladim.

Aslida telefondan qochayotgan edim. Endi buning iloji yo‘q. “Farishta” cho‘ntagimga joylashib oldi. Shoir bilan maslahatlashib yaxshiroq oromgohda dam olaman. Qolaversa, o‘zimni malakali shifokorlarga ko‘r­sataman. Telefonni ko‘p ham o‘ylayvermay, uyda bir kun bo‘lsa ham dam olay.

Ertalab… tushlik… uyqu. Yana xuddi kechagiday qo‘q­qisdan uyg‘ondim. Soat uch. Telefonim ajoyib ohang­ni taratdi.

“Ha, qadrdonim, mana endi har doim cho‘nta­gim­dasan. Iloji bo‘lsa suhbatlashishni kech to‘q­qiz­larga ko‘chirsak. Menga qulay bo‘lar edi. Ta’til tugagach, yana o‘z holiga qaytaramiz.

Birodar bo‘lganidan keyin bir-biri bilan kelishishi, maslahatlashishi, o‘zaro yordam berishi ularni yaxshilikka yetaklaydi. Men aytganlaringni qildim-ku.

Bir-biriga ziyon yetkazayotgan og‘a-inilar, qarin­dosh­lik rishtalarini uzayotganlar kammi, deb o‘y­layapsan.

To‘g‘ri, ayrim aka-ukalar, opa-singillar, yaqin ji­gargo‘shalar arzimagan bir qarich yer uchun yoki xotinlarining so‘ziga kirib, gohida otasining mulkini bo‘lisholmay qirpichoq bo‘lishayapti. Menda esa na aka, na uka, na opa, na singil bor. Farzandlarim, oilam borligiga shukur qilaman. Allohim ularni hamisha o‘z panohida asrasin.

Poytaxtga borishimga sen sababchisan.

To‘g‘risi, oldin men vahimaga tushdim. O‘zing ham telefonimga xabar jo‘natib qo‘rqitding. Mening o‘ylagan o‘ylarimni, fikrlarimni qanday qilib bilib olayapsan? Bu juda dahshatli-ku! Asta-sekin hammasiga ko‘nikdim. Boshqa ilojim yo‘q. Endi abadiy do‘st bo‘laylik. Men ham odamman, adashib fig‘onim chiqib seni so‘ksam achchig‘ing kelmasin. Menga yomonlikni ravo ko‘rma. Endigina oyoqqa turgan farzandlarim haqqi. Agar bolalarim, oilam bo‘lmaganida, mening hayotim tamom boshqacha kechgan bo‘lardi. Yuragimda yonayotgan isyon alangasida allaqachon qovrilib, boshqa olamga ketgan bo‘lardim.

Hozir esa bu sirli olam bilan murosa qilishga, ayrim odamlarning aqldan ozdiruvchi jihatlarini ko‘rsam-da, ko‘rmaganga olib jim yashashga majburman.

Bu mening ojizligim. Bir faylasuf aytgan ekan: “Xalq bu million nollardan iborat” deb. Oldiga bir raqami qo‘yilsa u harakatga keladi. Men bir raqami bo‘lolmayman. Shu million nollarning ichida bitta nol bo‘lib yashayapman. Mehnat odamni ulug‘laydi, deyishadi. Mehnat me’yoridan oshsa-chi? Buni o‘z ko‘zim bilan ko‘rganman. Hamma ishlarning o‘z me’yorida bo‘­lishi hayot mezoni sanaladi.

Har qanday voqea unga qanday nuqtai nazar bilan qarashga bog‘liq. Xayrixoh ko‘z bilan qaralsa yaxshi. Agar qora ko‘zoynak ostidan qaralsa, uning oddiy ko‘zga ko‘rinmagan dog‘larini ko‘rib istagancha qoralasa bo‘ladi. Xuddi shunday hayot so‘qmoqlaridan teran nigoh, o‘ta ziyraklik bilan og‘ishmay yurish ham muhim. Uning bot­qoqlariga botib yotgan chuvalchangu ilonlarga: “Sizlarning haqqingiz yo‘q”, – deb ularga qarshi ochiqdan-ochiq jangga kirish, shu yo‘lda qurbon bo‘lish aqlsizlikdan boshqa narsa emas.

O‘zimning hayot tajribamdan kelib chiqqan xulosam shuki, Alloh, Vatan va Muhabbat – abadiydir. Bu buyuk uchlikda hayot mujassamlashgan. Qaysi odamning ko‘nglida Alloh, Vatan, Muhabbat bor ekan, u yashayapti. Shu uchta ilohiy qudratdan mahrum mavjudotlar (odamlar deyishga tilim bormaydi) botqoqlarda botib yotibdi.

Necha kundirki, sen bilan suhbatimizda aytilayotgan alamli, iztirobli gaplarga kelsak, bu mening dardlarim. Bularsiz inson – inson bo‘la olmaydi.

Sen ham Xudoning ojiz qulidirsan, senga buyurilgandirki, meni tanlabsan.

Ellik yildan oshiq yashadim. Bunaqa siru sinoatga duch kelgan odamni eshitmaganman.

Xudodan iltijom shuki, sening kimligingni bilsam, keyin armonim yo‘q edi”.

Telefon o‘chdi.

Soat to‘rt.

Nazarimda fikrlarim teranlashib, yuksalgan­dan-yuksalib borardim. O‘tgan sanoqli kunlar hayo­timda tub burilish yasayotganday, qalbimda erkinlikni sog‘inish hislari qo‘zg‘alayotganini anglay boshladim. Men uyg‘onayotgan edim. Uzoq uyquda yotgan o‘lik tomirlarimga jon kirib meni boshqacha yashashga undar edi. Nima uchun shoirga intilishimni, nega shoirni qo‘msashimni bilmayman, bizni bog‘lab turgan rishta do‘stlikmi? Yoki yana men anglab yetmagan, endi eshigini ochayotgan u yerdan qalbimga kirayotgan toza shamolning beg‘uborligi meni boshqacha yashashga undardi. Shoirni ichki mehr bilan sog‘inardim. Shoir xalqining mardligi, dorning tagida bo‘lsa ham haq gapdan tonmasligi, o‘z e’tiqodi yo‘lida sobit turishi ulargagina ato etilganday edi. Havasim kelardi. Nega men ularday bo‘la olmayman? Oldin ham ko‘p bor o‘zimga shu savolni berganman. Haqiqat yo‘lida kurashish istagi bo‘lgan, uddalay olmaganman. Xayolimdan shunga o‘xshash o‘ylar o‘tar ekan, nega yon telefonimda aynan ishxonamdagi telefon raqami ko‘rinayapti, degan qiziqish meni ishxonaga yetakladi. Ertalab ishxonaga bordim, telefonim ishlayapti. Ba’zi joylarga qo‘ng‘iroq qilib ko‘rdim. U yoq-bu yoqni tartibga keltirgan bo‘ldim. Ertaga sakkizlarda yo‘lga chiqsam, ertalab poytaxtda bo‘laman, deb o‘yladim. Safarda qilishim kerak bo‘lgan ayrim ishlarni rejamdan o‘tkazdim. Albatta ruhshunosga uchrashaman. Shoirga bu g‘aroyib voqealar to‘g‘risida aytsammikin, deb o‘ylardim.

Xonamning eshigi ochilib, kotiba ichkariga mo‘­raladi.

– Ey, Erqor aka, siz shu yerdamisiz? Assalomu alaykum, – tabassum bilan salom berdi Mohira.

– Vaalaykum assalom, Mohiraxon. Mumkin bo‘lsa, choy damlab bersangiz. Ozroq ishlamoqchiman,– dedim. Kotiba eshikni sekingina yopib qo‘ydi. Qiz to‘g‘risida o‘ylay boshladim.

Tuppa-tuzuk, es-hushi joyida, bir ro‘zg‘orni gullatadi. Agar o‘zi ro‘yxushlik bersa, manaman degan yigit uylanadi. Biroq Karim Suyarovichning bu qiz haqidagi fikri boshqacharoq: “Uni faqat sayillarda, bayramlarda ko‘z-ko‘z qilib olib yursa bo‘ladi. Undan yaxshi xotin chiqmaydi”, – deydi.

Kotiba chiroyli, ixcham paxta gulli choynakda choy va piyola olib keldi.

– O‘tiring, Mohiraxon, – dedim muloyimlik bilan. U mendan bu iltifotni kutmagani uchunmi, ajab­lanib, tortinib chap tomonimdagi kursiga cho‘kdi va choyni hafsala bilan qaytara boshladi. Unga diqqat bilan razm soldim. Oppoq yuziga tushkunlik soya solgan. Ko‘zlari katta-katta, charos. Har qanday yigitning aqlini oladigan darajada go‘zal. Bu qiz tashqi jihatdan bekamu ko‘st. Joziba ato etgan tabiatga tasanno aytsa arziydi.

Mohira zimdan kuzatganimni sezsa ham noqulay ahvolga tushmadi. Piyolaga choy quyib uzatar ekan, o‘ta nazokat bilan qarab qo‘ydiki, to‘g‘risi, badanim jimirlab ketdi. Karim Suyarovichning didiga qoyil qoldim.

– Xo‘sh, Mohiraxon, ishlar qalay? Boshliq shu yerdami?

– Karim Suyarovich qandaydir ish bilan ketdi. Bugun bo‘lmasalar kerak. Ishlarim esa o‘ziga yarasha, – dedi siniq jilmayib.

– Men mehnat ta’tiliga chiqdim, safarda bo‘­laman. To‘y qachon, yana qolib ketmay. – Mohiraga tasalli berish niyatida hazillashdim.

– To‘y hali bo‘lmaydi, Erqor Oripovich. Chunki yaxshi ko‘rgan yigitim Rossiyada ishlayapti. Uning kelishini kutaman, – dedi ma’yus tortib.

– Mayli, sizga rahmat choyingiz uchun. Ko‘p o‘kin­mang. Hammasi yaxshi bo‘ladi. Albatta to‘yni zo‘r o‘t­kazamiz, – dedim ko‘nglini ko‘tarib. U jilmayganicha chiqib ketdi.

Ha, sho‘rlik qizga qiyin. Yashashni qayta boshlashi uchun ancha ter to‘kishi kerak. Hali yosh. Yaxshi kiyingisi, yayragisi keladi. Buning uchun pul kerak. Pulni topishning o‘zi bo‘ladimi… Xonada ozroq vaqt bo‘ldim-da, uyga qaytdim. Xayollarimni chalg‘itish maqsadida bir shoirning oxirgi chiqqan kitobini javondan olib varaqlay boshladim:

 

Gar o‘lsam beshigimning

Yopinchig‘in topinglar.

Yirtiq, yamoq bo‘lsa-da,

Tobutimga yopinglar,

 

Ko‘rsinlar yig‘ilganlar,

Umrim bari xatodir.

Bu olamda topganim,

Shu bir parcha matodir…

 

She’rning mag‘zini chaqish uchun faylasuf bo‘lish shart emas. Faqat odam bo‘lish kerak edi, xolos. Nima uchundir o‘zimga-o‘zim alanimalarnidir valdirab uyga sig‘masdim. Boshliqning haydovchisini soat uchlarga yaqin chaqirib idoraga qaytib keldim. Xonamga kirdim.

Xayolimda meni qandaydir sharpa kuzatayotganday tuyula boshladi. Xoh uyda, xoh ishxonamda bo‘lmay, meni ta’qib qilayotgan ko‘zga ko‘rinmas bu ko‘lankadan qutulish yo‘lini izlay boshladim.

Soat uch. Dabdurustdan qo‘l telefonim jiringlab qoldi. Yashil tugmachani bosdim:

Jimlik…

– Hoy, nega qo‘l telefonimga chiqayapsan?

Axir men ataylab sen bilan suhbat qilish uchun bu yerga keldim. Kel, xonamdagi telefonda suhbat-lashaylik, – deb go‘shakni ko‘tardim. Qisqa-qisqa dud-dud-dud ovozini eshitdim. U dil so‘zlarimni qo‘l telefonimda eshitishni istardi.

“Markazga ketayotganligim sababli hayotimdagi unutilmas bu voqeani senga aytmoqchiman.

1986 yillarda mamlakatda Muborak Navro‘z bay­­ramini o‘tkazish, mayyitning janozasini o‘qish, mo­­zorga borish, diniy marosimlar, machitlarga qat­nash umuman taqiqlangan edi. Odamlar hayron. Ni­ma bo‘layapti? Nega qadriyatlarimizni oyoq osti qi­­­­lishayapti? Qancha ming yillik tarixga ega urf-odat­­larni to‘xtatib qo‘­yish mumkin ekan-da, degan gap­lar choyxonalarda, osh­xonalarda, mayda gurunglarda ay­­tilsa-da, biron kimsa yurak yutib ochiqchasiga minbardan ayta olmaydi. Haddi sig‘maydi. Ziyolilar bu jarayon yaxshilikka olib bormasligini bilsalar-da, jim…

Bu dahshatli jimlikning zamirida kuchli to‘fon borligini ko‘pchilik anglasa ham, uning qachon boshlanishini bilmaydi. Bunga bosh-qosh bo‘lib turgan yuqori mansabdorlar o‘zlari bosh­­­qarayotgan mexanizmning biron vinti sinib buzilishidan qo‘rqadi.

Radio, televideniyeda Navro‘z saylining diniy marosimligini uqtirayotgan, gazeta, jurnallarda yoritilayotgan oldi-qochdi maqolalarni yozayotgan jurnalistlar shu yurtning farzandi ekanini unutib qo‘yganday vaysagani-vaysagan…

Hozirgi yoshlar allaqachon o‘tmish bo‘lib qolgan bu ko‘ngilsiz voqealarni eshitishsa ajablanmaydi. Oldingi rah­barlar siyosat qurbonlari bo‘lgan deb qo‘­yishadi, xolos.

Xalqning urf-odatini yo‘qqa chiqarish, qad­riyat­larini yerga urish, yasama tarixiy iboralarni to‘qib, ulusni parchalash, uning bir tan, bir jon bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik g‘oyasi davlat tepasida turgan bir si­qim amaldorlarning bayrog‘i bo‘lib boshqaruv tizimini osonlashtirish yo‘li edi.

To‘qson olti urug‘ga birlashgan qudratli bu ulusni faqat bir-biriga qarshi qo‘yib, g‘ururini toptash orqali jilovlash mumkinligini tarix sahnasiga olib kirishdi. Qarliq, o‘g‘uz, nayman, qiyot, qo‘ng‘irot, kenagas, barlos, do‘rmon, burqut, qurlaut, mang‘it, do‘ldoy, chimboy, chig‘atoy, tuboy, o‘qtoy, teymas, echki, shunqorli, shodboqli, jaloyir, qirq, yuz, ming, laqay, qatag‘on, mojor, turk, qaroy, elbek, qurama, qang‘li, uz, nukuz, tangut, uyg‘ur, arg‘in, aymoq, uyshun, g‘onchi, qushchi, iyjon, sug‘d, ig‘roq, chingil, yag‘mo, arg‘u, tuxsh, basmil, qipchoq, subrin, tatar, qirg‘iz, qozoq, qoraqalpoq, qovchin, keyikchi…

Ko‘p urug‘larning nomlari yo‘q bo‘lib ketdi. 70 yil mobaynida ular orasiga adovat solib, o‘z g‘oyalarining kuchliligini isbotlab ham berishdi. Ular bundan ustalik bilan foydalanib, katta urug‘larni millatlarga bo‘lib, shu millat vakillarining qo‘li bilan bajarishdi. Bajarishmasa siyosiy o‘yinlar topib, qatag‘on qilishdi. Bu fitna mashinasi qancha-qancha ulug‘ insonlarning boshini yedi. Ne-ne allomalarining yostig‘ini quritdi.

Bu tanish sahnada ko‘p o‘yinlar bo‘ldi, bo‘layapti…

Shunday alg‘ov-dalg‘ov paytlarda poytaxtga bordim. Katta shaharda osoyishtalik hukm sursa-da, ziyolilar davrasida, talabalar shaharchasida hayot bosh­qacha edi.

Shoir meni uyushmaga boshlab bordi. Uyushma oldida anchagina odam to‘plangan, ularning ko‘pchiligi shoir, yozuvchilar, olimu fozillar, viloyatdagi ijodkorlarni tashkil qilardi. To‘planganlar Navro‘z say­lining noto‘g‘ri qoralanganini, uni xalqqa qaytarish kerakligini yoqlab hukumat rahbarlariga murojaatnoma yuborganini, hozir javobini kutishayotganini ay­tishdi.

Men odamlarning bu darajada ahil bo‘lib yi­g‘ilganlarini hech ko‘rmagan edim. Ular to‘da-to‘da bo‘­lishib, Navro‘zning qadimiy xalq sayli ekanligini, uning islom diniga aloqasi yo‘qligini jon kuydirib tushuntirishardi. Do‘stim ham shoirlar davrasiga borib qo‘shildi. Bahs-munozara avjida, bu to‘lqin dengizdan toshib chiqqanu, adashib shaharning qoq o‘rtasiga kelib qolgan. Endi yana dengizga qo‘­shilish yo‘lini izlardi…

«Soyuz» binosi yoniga chiroyli nikellangan qora rangli yengil mashina kelib to‘xtadi. Mashina eshigi ochilib, qora ko‘zoynak taqqan, moviy rangli bejirim kofta-yubka kiygan, yoshi 40-45 larga borgan qomati tik ayol tushib keldi. Yig‘ilgan odamlarning ko‘pligini kutmagan shekilli, taraddudlanib atrofga qaradi. Uyushma raisi yugurib opaning oldiga bordi.

Opa to‘planganlarga qarab: “Nima bo‘layapti bu yerda?” – dedi.

– Ozroq anjumanimiz ham bor edi. Shunga kelishgan, ruxsat bersangiz, ichkariga kirishsa, Hurriyat Ayozovna, – dedi rais pichirlab.

– Ular ko‘pchilikmi? – ajablanib so‘radi Hurriyat Ayozovna. – Ichkariga kirishsin. Nega ko‘chada turishibdi?! – dedi opa zarda bilan. Uning ko‘z qarashlaridan buncha ko‘p odamlar to‘planganidan noroziligi shun­doq­qina ko‘rinib turardi.

– Qani, o‘rtoqlar, ichkariga kiringlar, – dedi rais. Rais deganlari oltmishlardan oshgan, barvasta, soch­larining oq-qoraligi o‘ziga yarashgan, qomati tik, chet ellarda ishlab kelgan diplomat odam edi.

Opa shoshilmay bino ichkarisiga yo‘l oldi. Odamlar uning orqasidan ergashdilar.

Katta binoning yig‘ilish zaliga hamma yig‘ildi. Opa yuqoriga o‘tib, stulga o‘tirdi. Yoniga raisni cha­qirdi. Ular nimanidir pichirlab gaplashib olishdi. Sahnada ixchamgina stol, uning atrofida to‘rtta stul. O‘ng tomonda mamlakat gerbi chizilgan minbar.

Rais o‘rnidan turib, yig‘ilganlarga biroz qarab turdi-da, salmoqlab gap boshladi:

– Hurmatli ijod ahli. Bugun bizning majlisimizda birinchi bor hukumatimizning taniqli arbobi madaniyat va ma’rifat ishlari bo‘yicha SK kompartiyaning sekretari, hurmatli va muhtarama Hurriyat Ayozovna qat­na­shayaptilar.

O‘zlaringizga ma’lumki, Navro‘z sayli haqida turlicha fikrlar mavjud. Bizning maqsadimiz har xil qarashlarga chek qo‘yish. Yagona maqsad yo‘lida, ya’ni sovet davlatining ravnaqi haqida ko‘proq bosh qotirish, shu yo‘lda ahil, bir tan, bir jon bo‘lib kurashmog‘imiz lozim. Bu bizning burchimiz, – dedi.

Hukumatimizning Navro‘z saylini Navbahor bayramiga aylantirish to‘g‘risidagi oqilona qarorini xalqqa tushuntirish, siz va bizning asosiy maqsadimiz ekanligini unutmasligimiz kerak. Do‘ppini boshdan olib o‘ylab ko‘raylik-chi, biz uchun sayilning nomi Navro‘z bo‘ldi nimayu, Navbahor bo‘ldi nima? Eng asosiysi, Navbahor bu bahor faslidan nishona, u kelgusida ulug‘ kunlarning biriga aylanishiga ishonaman.

Hukumatimiz qarorini bir ovozdan qo‘llab-quv­vatlaylik, davlatimizning biz ijodkorlarga ko‘r­satayotgan g‘amxo‘rligi, yaratayotgan shart-sharoitiga tasannolar aytib, Hurriyat Ayozovnadek jonkuyar rahbar yig‘ilishimizda ishtirok etayotganidan faxr­lanib, biz­ning, ya’ni ijod ahlining fikri rah­namolarimiz ko‘rsatgan odilona yo‘lda mushtarak ekanligini yuqori rahbarlarga yetkazishiga ishonaman. Avvaldan minnatdorchilik bildirib, Hurriyat Ayozovnani bu xizmatlari uchun olqishlab qo‘yganimiz ma’qul deb o‘ylayman, – deya qarsak chaldi. O‘tirganlarning ozchilik qismi qarsakka qo‘shildi.

Rais zalga sinchkovlik bilan qaradi-da: “So‘z aytuvchilar bormi?” – deb so‘radi. Rais iloji boricha yig‘ilishni tezgina tugatish taraddudida edi. Hamma jim. Hozirgina ko‘chada Navro‘z haqida bir-biri bilan tortishayotgan odamlar yelkalarini qisib, mum tishlab o‘tirishardi.

Kutilmaganda shoir minbar tomon yura boshladi. Ne-ne professorlar, ustoz shoirlar, yozuvchilar o‘tir­gan joyda shoirning sahna tomon borishi raisning ensasini qotirdi.

– Nima, shu boladan oldin so‘zlaydigan odam yo‘q­mi?! – ajablanib zalga qaradi rais. U o‘zining gapini ma’qullaydigan keksaroq shoir yoki yozuvchining chiqishini kutayotgan edi.

O‘tirganlar jim. Hammaning ko‘zi minbarga yaqin­lashayotgan shoirga qaratilgan. U minbarga chiqib, avval raisdan uzr so‘radi. Nega uzr so‘radi, bu menga qorong‘u. Keyin juda bosiqlik bilan gap boshladi.

– Hurmatli ustozlar, avvalambor sizlardan ham uzr so‘rab shuni aytmoqchimanki, biz bugun xalq say­­lining nomini nega o‘zgartirishganini muhokama qilishga yig‘ilmadik. Qadim-qadimdan ota-bobolari­miz ardoqlab kelgan Navro‘z sayli bugungi kunda xalqdan nega tortib olinayotganini bilishga yig‘ildik. O‘tmishimizni qadrlovchi bu ulug‘ sayil nega bizning hayot turmushimizdan chiqarib tashlanishi kerak?

Sayilning islom diniga aloqasi yo‘qligini yaxshi bilamiz. To‘rt ming yillik, balki undan ham ko‘pdir, tarixga ega bo‘lgan Navro‘z bugunga kelib nega diniy bayram bo‘lib qoldi? Buni siz ustozlar, qalam ahli, juda yaxshi bilasizlar-ku!

Nahotki, yuqorida o‘tirgan hukumat rahbarlari bilmaydi, deb o‘ylaysizlar? Bu kimningdir topshirig‘i bilan o‘ylab topilgan, chalasavod, tarixni o‘qimagan, ateistik ta’limotga tish-tarnog‘i bilan yopishgan dindan xabarsiz kimsaning navbatdagi xuruji. Qa­dimiy pokiza qadriyatlarimizga tosh otish ko‘p yillardan beri davom etib kelayapti. Alam qiladigan joyi shuki, toshni o‘z qo‘llarimiz bilan ottirayaptilar.

Shu yerga kelganda rais mikrofonni urib: “Qisqa qiling”, – dedi. Zalda bir ovozdan, oldindan kelishilgandek: “Gapirsin”, – degan gurillagan ovozlar yang­radi. Bundan ruhlangan shoir so‘zlarini chertib-chertib gapirardi:

– Mening kimlargadir ta’na, malomatlar qilish niyatim yo‘q. Bugun yurtning ziyoli qatlami yig‘ilgan ekanmiz, har birimiz yuragimizga quloq solaylik. Ko‘hna tarixning qa’ridan kelayotgan nidolarga quloq solaylik. Doro, Aleksandr Makedonskiy, mo‘­g‘ul­­larning shafqatsiz qirg‘inlarini, arablarning bos­qinlarini olasizmi, ana shu taloto‘plardan o‘tib Nav­ro‘z ayyomi eson-omon bizgacha yetib keldi. Xalq o‘zi­ning otashparastlik davrida bu sayilni qanday izzat-ikromda o‘tkazgan bo‘lsa, hozirgacha yangi kunni yangilanish, uyg‘onish fasli deb nishonlab kelmoqda. Nishonlaydi ham!

Nutqini tugatgan shoir minbardan tushib, o‘z jo­yiga borib o‘tirdi.

Rais so‘z berishga ulgurmay minbarda yana bir yosh ijodkor paydo bo‘ldi.

– O‘rtoqlar, – dedi u tantanavor ohangda. – Men shoir do‘stim Elyorning taklifini ma’qullash va qo‘l­lab-quvvatlash bilan shuni aytmoqchimanki, hu­ku­­matimizning vakili hurmatli Hurriyat Ayozovna, ochig‘i, biz yoshlarning quyidagi talablarimizni mamlakat rahbarlariga yetkazing.

  1. Davlatimiz BMT ga a’zo bo‘lsin.
  2. O‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilsin.

3.O‘zbekistonda yetishtiriladigan paxta, qazib olinayotgan oltinlar, neft mahsulotlari, yer osti boyliklari mamlakatning o‘zida qayta ishlansin…

Hurriyat Ayozovna chiday olmadi, o‘rnidan sapchib turib ketdi va vajohat bilan:

– Bu qanaqa g‘alayon! Hammang javob berasanlar! Nonko‘rlar! – deya baqira ketdi. Va shitob bilan eshik tomon yura boshladi, yerning ostidan chiqdimi yo boshqa yoqdan tushdimi, militsiya xodimlari paydo bo‘ldi. Opaga yo‘l ajratib uning chiqib ketishiga sharoit yaratishdi. Opa dadil qadamlar bilan yo‘lakdan yurib borar ekan, ro‘parasida bir yosh yigit ko‘ndalang bo‘lib turib oldi.

– Hurriyat Ayozovna, so‘zimizni oxirigacha eshitasiz, dardimizni sizga aytishga kelganmiz. Siz esa rahbarlarga yetkazasiz. Ma’qul kelmasa, hammamizni tutib qamoqqa tashlaysiz. 37-yilning sharpasi kezib yuribdi. Sizlarning qo‘lingizdan qamash, otish, yo‘q qilish keladi.

Militsiya xodimlari kelib, yigitning qo‘lini qa­yira boshladilar. Opa qo‘riqchilarga ishora qilib, qo‘yib yuboringlar, deya buyruq berdi. Shu shasht bilan opa iziga qaytdi va minbar tomon yurdi. So‘zi chala qolgan shoir raisga qarab: “Men so‘zimni tugatishim kerak”, – dedi.

Opa minbarga chiqdi. Yigitga qarab: “Fikringizni yozma ravishda topshiring”, – dedi.

Yigit ilojsiz joyiga borib o‘tirdi. Opa biroz tin olib, rus tilida gapira boshladi.

– Tovariщi!

Zaldan qiyqiriqlar eshitildi:

– O‘zbek tilida gapiring! O‘zbek tilida gapiring!– degan xitoblar eshitila boshladi. Opa ilojsiz o‘zbek tilida gapirdi.

– O‘rtoqlar! Bu nima shovqin! Men bizning ziyoli yoshlar shunchalar madaniyatsiz ekanligiga ishon­mayapman. Ustozlar nega jim o‘tiribdilar? Bu o‘z­­­boshimchalik ertaga sizlarga juda qimmatga tushadi-ku. Qudratli mamlakatimiz koinotni zabt etib turgan bir paytda, butun yer yuzining tinchligini ko‘zlab, qudratini jahonga ko‘z-ko‘z qilayotgan bir paytda, sizlar qandaydir eskilik sarqiti bo‘lgan Navro‘z haqida og‘iz ko‘pirtirayapsizlar, o‘zlaringizning ichki hayajonlaringizni bosolmay tuturiqsiz, mantiqsiz talabnoma qo‘yishdan qo‘rqmaysizlarmi?!

– BMT ga a’zo bo‘lgin emish, o‘zbek tiliga davlat tili maqomi ber emish – bu nima? Isyonmi bu? – so‘ng raisga qarab murojaat qildi:

– Kim edi familiyangiz?

Hamma jim o‘tirardi.

– Azizov, – dedi rais asta.

– Azizov! – Opaning ovozi mikrofonda gurillab chiqdi. – Hoziroq markazga borasiz. Bu o‘zboshimchalik uchun avval siz javob berasiz. Keyin so‘zga chiq­qan­larning ism-familiyasini yozib bering!

Opa shiddat bilan minbardan tushib, zalni tark etdi…”

Telefon ovozi o‘chdi. Soat to‘rt. Xayolimga bundan 24-25 yillar avvalgi voqealar o‘zining tarixiy o‘zanidan toshib, pishqirib kelardi. Afsuski, yon telefonim endi eshitmayotgan edi.

Yo‘lga chiqishim kerak. Shoir kutayapti. Xonamga obdon nazar solib, o‘rnimdan turdim. Stol ustida to‘zg‘ib yotgan gazetalarni tartibga solayotganimda eshik ochildi. Qarashga ulgurmadim. Boshimga og‘ir narsaning tekkanidan yiqildim…

 

Davomi kelgusi sonda

 Ali NIYOZ

1950 yilda G‘uzor tuma­nidagi Toshguzar qish­log‘ida tug‘ilgan. “Siz meni bilmaysiz”, “Hayotning bir parchasi”, “Vaqt zarbi”, “Tahayyul” singari kitoblar muallifi.

 

“Yoshlik” jurnali, 2014 yil 10-son

 

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.