(Hikoya)
1
Janubiy Oltoy toği yonbağirlarida turk qabilasining ön uruği ovullari joylaşgan. Yuqoridagi ovullar toğ belida – arçazor va qarağayzorlar orasidagi sayxonliklarda bir-biriga yaqin, toğ yonbağriga tutaş bepoyon daştdagi ovullar bir-biridan otda bir neça kunlik masofada joylaşgan. Toğoldi örmoni va daşt tutaşgan Qöş Oğoç mavzesidagi qabila yabğusi Böminning ördusi boşqa ovullardan farq qiladi: uning tört tarafi toş devor bilan öralgan. Har tarafdagi qöş tabaqa qopularga temir qoplanib, har tabaqasiga böri boşi çizilgan. Nayzador soqçilar örduga kirgan-çiqqanlarni nazorat qilişadi.
Toğ yonbağri va daştdagi seröt yaylovlarga qabilaning yilqi, tuya, qoramol podalari va qöy-eçki suruvlari yoyilgan. Toğ tepasidagi önlab maʼdan konlarida konçilar temir rudalarini bolğalar bilan köçirib, söngra köralarda eritib, temir olişadi. Rudadan ajratilgan temirni ot va hökiz qöşilgan aravalarda quyiroqdagi ovullar ustaxonalariga tuşirişadi. Yabğu ördusi yaqinidagi katta ustaxonalarda kun böyi taraqu turuq tinmas, çarm peşbandli temirçilar, asosan, qurol-aslaha va ot anjomlari yasaş bilan maşğul. Oltoy toği tevaragi hamda şarqu ğarbga yastangan bepoyon daştda maʼdansozlikda turklarning oldiga tuşadigan el yöq. Turfa temir buyumlar vajidan turk qabilasi ovullariga tabğaç[1], hind, tibet, söğd, fors, baʼzan ulardan ham olisroq ölkalardan kelgan savdo karvonlari qönib ötadi. Ular temirning özini yoki undan yasalgan idişlar va anjomlarni öz yurtlari mollariga ayirboşlaydilar. Binobarin, turk uruğ oqsoqollari, hatto örtahol kişilar ötovlarida ham olis-yaqin ölkalarda yasalgan buyumlar – xitoy ipagi va çinnisi, söğd taqinçoqlari, hind gazlamalari va marvarid, eron gilamlarini uçratiş ajablanarli emas. Turklar temir-jez rözğor buyumlarini sotsalar-da, qurol-yaroğ sotişga haqsiz: ular özlari yasagan barça qurol-yaroğni ölpon tarzida qudratli jujan qağaniga topşirişga majbur.
Yabğuning ovul örtasidagi ön ikki qanotli oq namat ötovining eşigi şarqqa qaragan. Tol oğoçidan yasalgan ötov keragalariga sovut, qiliç, qalqon, gurzi, qamçilar osilgan. Aylana devorga ilingan olmaxon, tulki, suvsar terilaridan tikilgan börklar tuynukdan tuşgan quyoş nurida turfa tusda tovlanadi. Yerga guldor yazim[2] töşalib, körpaçalar örniga yölbars, qoplon, silovsin, olqor terilari solingan.
Xitoyi şoyidan köylak va çarm çolvor kiygan yabğu Bömin törda yölbars terisi ustida viqor bilan ötiribdi. Issiq yoz bölgani uçun u boş yalang, uzun soçlari örilgan. Miqti gavdali, dumaloq yuzli, qalin qizğiş soqol-möylovli Böminning çakka soçlari oqarib, peşanasiga bir-yarim ajin tuşa boşlagan. Yabğuning öng tomonida öğillari Qora Issiq va Muxon, söl tomonida ukasi Istami bahodir qör tökib ötirişibdi. Otasi kabi çayir Qora Issiqning kalta kuzalgan soqoli öziga yaraşgan. Öspirinlikdan ötgan novça Muxonning miyiği endi sabza bölgan. Böydor Istami akasidan bir gaz yuqori bölib, jangga otlangandek sovut va dubulğa kiyib olgan. Kamariga çarm ğilofli sopi uzun qiliç osiğliq. Yabğuning öğillari hamda ötovda yoşiyu mavqeiga köra joy egallagan uruğ oqsoqol-beklari ham aksari qurollanişgan. Turklar jangovar anʼanaga hamişa sodiq – er kişi avvalo jangçi, uruğ va qabila himoyaçisi.
Istami yonida ötirgan keksa oqinning turklar ötmişiga oid köhna rivoyatlari barçaning diqqat-eʼtiborini jalb qilgan. Peşonasi va yuziga yillar ajin tortgan, közi içiga botgan, jussasi muştdek oqinning ovozi hamon yangroq va taʼsirçan. U quvvatsizligi tufayli ortiq dömbira çalib kuylay olmasa ham, turklar keçmişiga oid dostonu rivoyatlarni yaxşi bilgani uçun elda aziz va tabarruk. Suyanişi uçun oqinning ikki tarafiga katta çarm yostiqlar qöyilgan. Poygakda, oçiq eşikka yaqin joyda yabğuning nevaralari – Qora Issiqning çiroyli kokil qöygan ikki öğli ötirar, kelajakda munosib sardorlar bölişlari uçun, ular bunday yiğinlarni kuzatib, közi pişib ösişlari lozim.
– Böri uruğidan Aşina va töqqiz ukasi Turfon qizlariga uylanib, uvali-juvali bölişgani barçaga maʼlum, – dedi oqin. – Turk qabilasining ön uruği – şu ön aka-uka avlodlari.
– Biz ularning katta akasi Aşina avlodidanmiz, – ğurur bilan luqma taşladi barvasta Istami.
Bömin oqinning sözini bölgan ukasiga norozi qarab qöydi.
– Ha, şu tufayli qabilamiz yabğulari hamişa Aşina avlodidan bölişgan, – xotirjam davom etdi oqin. – Turklar Turfonda baʼzi qabilalar bilan döstlaşib, ayrimlari bilan yovlaşib, bir neça yuz yillar yaşaşgan. Biroq odam hayotida goh yuksaluv, goh orqaga ketuv bölgandek, qabila hayoti ham bir maromda keçavermaydur. Duşmanlar qurşovida qolgan turklar qirğinbarot qilinib, omon qolganlari janubdagi Tangritoğga şarq tarafdan tutaşgan toqqa çekinişgan.Ular ming maşaqqatlar bilan dovonlardan oşib, keng daraga tuşişadi. Bu yerda oqar suvlar, yaylovlar bölib, çakalakzorlarda ilvasin möl edi. Tangri turklarni panohiga olib, taʼqib etib kelayotgan duşmanlar yölini tösib, toğni batamom berk qilib qöyadi. Tik toğ daralarini turklar Arkanaqun, yaʼni Tikkamar, deb nomlaşadi. Bu yerda çorva tez köpayib, toğda temir konlari köp bölganidan, temir qazib, öq-yoy yasab, ohu va arxarlar ovlab, heç narsaga zoriqmay, yuz yildan oşiq faroğatda yaşaydilar. Biroq Tangri har zotni sinovlardan ötkazgandek, butun boşli qabila va xalqlarni ham turfa sinovlarga duçor qiladi. Böyiga uzayib, eniga yoyilgan turk eli uçun berk toğ içi tanglik qilib qoladi. Tor darada oş yegandan, keng daştda muşt yegan afzal. Bir paytlardagi najot maskani endi qopqonga aylangan edi göyo. Ota-bobolari taʼriflagani toğ atrofidagi keng yerlarga çiqiş uçun yöl izlaşadi-yu, topişolmaydi. Oqsoqollar va qariyalar kengaşida köp tadbirlar mulohaza qilinib, toğdan tikkasiga oşib ötişdan boşqa çora yöq, degan töxtamga kelişadi. Biroq bir keksa temirçi eʼtiroz bildiradi: “Bu tikka toğdan mol-hol bilan oşib bölmas. Odamlar oşganda ham, öndan töqqizi tubsiz uçurumlarga qulab, qor köçkilari tagida qolib, muzliklarda töngib nobud bölur. Bu maʼdan toği bölgani uçun yagona yöl maʼdanni eritib, toğni teşib yöl oçib, daradan çiqib ketişdir. Şimol tarafda toğ, nazarimda, bir qatga öxşaydur. Yölakni şu tarafdan oçmoq kerak”.
Baʼzilar temirçini aqldan ozgan hisoblaşadi. Biroq yabğu va bir neça beklar uni eʼtibor bilan tinglab: “Işni boşla, hunaringni körsat, köraylik-çi!” deyişadi. Temirçining yöriği bilan beş yuz ohu va olqor terisidan dam yasab, tepadek kömirlar uyub, butun qabila ahli hamjihat iş boşlaşadi. Yoqilgan öt dudidan osmonu falak qorayadi. Öt tafti bilan qizigaç, maʼdan erib, temir suv yangliğ dara içkarisiga oqa boşlaydi. Bir neça oy keçayu kunduz işlab, zör maşaqqatlar bilan emaklab ötiladigan teşik oçib, toğ ortidagi bepoyon olamni körib, közlariga işonişmaydi. Ğorsimon yölak yanada kengaytiriladi. Yuk ortilgan tuya ham bemalol ötadigan bölgaç, maşʼalalar yoruğida köçib, yalang daştga çiqişadi. Bu paytda toğ şimolidagi daştu sahrolarda yovuz jujanlar hukmron edi. Ularning otliq laşkari xabar topib, daşt oralab borayotgan turklarni qurşab olur. Bular temirçilikka mohir odamlar ekanliklarini körgaç, qirğin qilmasdan, hunarlaridan öz maqsadlarida foydalaniş uçun, Oltoy toğining maʼdanga boy joylari, yaʼni hozir turgan yerimizga köçirib keltirişgan. Öşandan beri salkam ikki yuz yilki, jujanlarga tobemiz. Biroq erksevarlik qonimizda borligi tufayli, erk uçun isyonlar köp bölgan. Eng yirigi bundan bir yuz qirq yil avval jujan qağani Şelunga qarşi kötarilgan isyon. Dastlab jujanlar mağlub bölib, turklar oz muddatga bölsa-da, öz erkini tiklaşgan. Afsuski, xiyonat pand bergan. Köppakday quturgan jujanlar isyonni bostirgan. Turklar qoni daryo bölib oqib, söngaklari toğdek uyulgan.
Ötovga oğir sukunat çökdi. Vodariğki, turklar keçmişida yoruğ kunlardan zulmatli yillar köp ekan.
– Arkanaqun toği içkarisida qamalib qolgan turklardan taşqari, toğ taşida qolib, boşqa ölkalarga borib örnaşgan turklar ham bölsa kerak, – dedi Qora Issiq. – Çunki Tabğaçu Söğddan kelgan sotiqçilar turli yurtlarda biznikiga öxşaş tilda söylovçi qabilalar borligidan darak berişur. Baʼzan sotiqçilar karvonida uşbu qabilalarga mansub kişilar uçraydur. Tilida biroz farq bölsa doği, sözini bemalol anglamoq mumkin.
– Bizga qon-qarindoş qabilalar köp, – tasdiqladi oqin. – Alarning oçun böylab tarqalişi ona böri ölimdan saqlab qolgan ön yaşar bolaning ajdodlari bölmiş qadimgi xunlar buyuk davlat yaratgan davrga borib taqaladi. Tuğardan Botargaça sanoqsiz ölkalar zaminiga xun tulporlarining tuyoqlari tekkan. Xunlarning turli yerlarda ajralib qolgan qabilayu uruğlari har biri özgaça nom bilan ataladi. Janubda uyğurlar, şimolda – Enasoy böyida qirğizlar, ulardan şarqda – Boyköl sohillarida quriqanlar, ğarbda teleutlar va qarluqlar, ulardan ham narida – Inju Ökuz[3] böyida qanglilar, yanada olisroqda Yoyiq[4] va Edil[5] daryolari böylaridagi bulğor va xazarlar şular jumlasidandur. Nomlari turliça esa-da, tillari birligi bizga qondoş ekanliklari tasdiğidur. Aksariyat qabilalar köçmançi, biroq şaharu qişloqlarda ötroq yaşaydiganlari ham bor. Edil sohilida bulğorlar körkam şaharlar qurişgan. Masofa olis, alarning karvoni kam keladur. Men umrim böyi bulğor karvonini atigi ikki bor körganmen. Bir marta Tabğaç sari ğarb mollarini olib borişayotganida va ikkinçi gal şu karvon Tabğaçdan ipak va çinni olib qaytayotganida. Bulğorlar bizni yaqin körib, turk ördusida uzoq töxtab qolişdi. Alar ketayotganda biz eng aziz qönoqlarni uzatayotgandek yiğlab xayrlaşdik. Bulğorlar hikoyalariga köra, ulardan şimoli ğarbdagi Tan daryosi[6] böyidagi daştlarda bijanaqlar, Xorazm va Xazar dengizlaridan ham ğarbroqdagi Qora dengizning[7] şimoliy sohillarida olis ğarbga ketgan xunlar avlodlari bölmiş uturğurlar yaşar ekan. Şu bois, Oltoydan qaysi tarafga otlanmasin, yölçi öz yölida bizga qarindoş qabilalarga, albat, ötru kelur. Alarning baʼzisi jujanlar, baʼzisi tabğaçlarga tobedurlar. Biroq erkli – öz qağani, öz tuği, öz davlatiga ega qabilalar ham oz emas.
– Agar turk tilida söylovçi qamuğ[8] qabilalar birlaşsa, jujanlardan ham qudratli el bölurmi? – söradi Muxon.
Yoş yigit barçaning könglidagi nozik torlarga tegib ketgan edi.
– Bölur, albatta, oçundagi eng buyuk va qudratli el bölur, – dedi oqin. – Biroq alarni kim birlaştirur?
Davraga yana oğir sukunat çökdi. Heç kim sözga oğiz oçmadi, qolaversa, oqin ham javob kutmayotgandi. Zero, bu savolning javobi zamon hukmida edi.
Ğarb tarafdagi çekka ovullardan çoparlar kelganini yabğuga xabar qilişdi. Bömin ular kirişi uçun ijozat berdi. Qurollangan tört yigit kirib, yabğu va beklarga taʼzim qilişdi. Ularning ust-boşlariga çangu ğubor qöngan, ötovga kirişdan oldin qöl-yuzlarini çayib olişgani körinib turardi.
– Ğarb tarafdan ming otliq jujan turk qabilasi yerlariga kirib, yabğu ördusi tarafga jadal yelib kelişmoqda. Ertaga bölmasa, indinga örduga yetib kelişur, – dedi çoparlardan yoşi uluği.
– Ne yumuş bilan kelişayotgani maʼlummi? – söradi yabğu.
– Maʼlum emas, har holda, jujanlardan biron yaxşilik kutmaymiz.
– Mayli, dam olinglar, bu xususda kengaşib olurmiz.
Çoparlar taʼzim bilan ötovni tark etişdi.
– Jujanlar ne yumuş bilan kelişayotgani maʼlum bölmasa-da, qağan ördusidan kelgan izzatli qönoqlar sifatida kutib olişga hozirlik körilsin, – amr qildi yabğu.
Heç kim eʼtiroz bildirmadi. Eng kiçik jujan amaldori ham turk ördusida nainki turk begi, hatto yabğudan özini balandroq tutadi. Ikki yuz yildan beri ahvol şu. Uruşqoq jujanlar çor tarafdagi önlab turli tilda söylovçi qabilalarni böysundirib, aholini qirğin qilib, mollarini talaşdi. Temirçilik kasbi turk qabilasini qirğin va talovdan saqlab kelar, jujanlar hatto jangda asir olinganlarning bir qismini qul sifatida konlarda işlatiş, şu tariqa yanada köproq temir qazib çiqariş uçun turklar ixtiyoriga topşirişardi. Biroq har yilgi ölpon qurol-yaroğ, ot-anjomlari va temirdan yasalgan boşqa buyumlar şaklida öta qattiq talab bilan olinardi. Jujanlar istibdodidan turklar nafratlanişar, biroq najot yölini topişolmayotgan edi.
2
Yabğu, öğillari va turk beklari otlanib, ğarbiy qopu oldida jujanlarga peşvoz çiqişdi. Ular çaqirilmagan mehmonlar yaqinlaşişini ensalari qotib kuzatişardi. Jujan suvoriylari jilovni böş qöyib, bamaylixotir kelişmoqda. Sovut va qurol-yaroğlari quyoş nurida yaltirab, közni qamaştiradi. Bömin oldinda kelayotgan nayzador soqçilar qurşovidagi badqovoq bosqoq Buruldoyni tanib, yuragi şiğ etdi. Zolim bosqoq ilk bahordayoq “qağan yurişga otlanayotir”, deb yillik ölponni undirib ketgan edi. “Yana nega keldiykin bu it?”, könglidan keçdi yabğuning. Hökiz qöşilgan baland ğildirakli aravalar turnaqator tizilib kelayotganidan bosqoqning yana ölpon uçun kelganini anglaş qiyin emas. Jujanlar qiyofasi vajohatli, tillari özgaça, yot qabila. Toğu daştda, şimoldagi örmonlarda yaşovçi barça qabilalarning binoyidek kasb-korlari bor. Aksariyati çorva boqişadi, vohalardagi unumdor yerlar aholisi dehqonçilik va boğdorçilik bilan maşğul. Örmondagi qabilalar ovçilik, katta daryo va köllar sohilida yaşovçilar baliqçilik qiladi. Faqat jujanlarning jangdan bölak işi ham, taşvişi ham yöq, Ular göyo uruş uçun yaratilganu, tinç maşğulotlardan hazar qilişadi.
Jujanlar ördu oldiga kelgaç, katta meşlarda olib çiqilgan qimiz va ayrondan zarang kosalarga quyib, çanqovbosdi uçun qönoqlarga tutişdi. Bosqoq Buruldoy ikki kosa qimizni şopdek möyloviga tökib-soçib simirgaç, yabğu va turk beklariga bepisandlik bilan boqib: “Turk yabğusi Bömin! Senga jujan qağani Anaxuan farmonini keltirdim. Barça beklarni ötovingga yiğ!” – dedi-da, otiga qamçi urib, ördu qopusi sari yurdi. Jujan jangçilari unga ergaşişdi. Hatto özga ovullardan kelgan turklar ham ijozatsiz kiritilmaydigan yabğu ördusida jujanlar özlarini xöjayin his qilib, yöl hordiğini çiqariş uçun duç kelgan ötov oldida otdan tuşişardi.
Yabğuning ötovi töriga ikkita yölbars terisi solinib, biriga Bömin, ikkinçisiga Buruldoy ötirişdi. Turk beklari va jujan yuzboşilari ham joylarini egallaşdi. Buruldoy söz boşladi:
– Uluğ qağan Anaxuan mening temirçi qullarim bölmiş turklar bu yilgi ölponni ikki baravar tölasinlar, deb buyurdi.
Turk beklarining dami içiga tuşib, nima javob berarkin, degandek köz qiri bilan yabğuga qarab qöyişardi.
– Biz bu yilgi ölponni muddatidan ilgari töla-tökis topşirganmiz, – dedi yabğu. – Bahorda özing olib ketgansen.
– Farmondagi “ikki baravar” degan söz quloğingga kirmabdi, şekilli, yabğu!
– Nega endi ikki baravar tölaşimiz kerak?
– Yovuz teleutlar isyon kötarmiş. Alar tor-mor etilmasa, nafaqat jujanlar, turklar ham osoyişta kun keçirolmas. Xullas, ölponni hozirlanglar.
– Ölpon degani, ot anjomlarini aytmaganda ham, minglab qiliç, nayza, sovut va öq uçlari. Bularni hozirlaş uçun kondan temir qazib çiqariş, ustaxonalarga keltirib, eritib, yaroğ-aslaha yasaş lozim. Barçasiga vaqt kerak.
Buruldoyning ösiq qoşlari çimirilib, burun parraklari kerilib, qovoği uça boşladi.
– Egningdagi nima? – dedi u dabdurustdan qölidagi qamçi dastasini Böminning sovutiga nuqib. – Temir sovutmi? Kamaringga osiğliq qiliç biron jujan sarkardasida yöq. Turk ördusidagi har bir ötovdan bir emas, ikki-uçtadan qiliç, sovut, nayza, qalqon topiladi. Öq-yoy esa bu yerda bolalar öyinçoği yangliğ bölib qolgan. Temirçiga yaroğ ne darkor? Bolğa bilan bosqon bölsa, böldi-da! Senga ön kun muhlat. Öz ördung va boşqa turk ovullaridagi barça yaroğ-aslahayu ot anjomlarini yiğib, yana keçayu kunduz ustaxonalarda yasattirib, bizning aravalarni tölğizasen.
Yabğu tili kalimaga kelmay, kalovlanib qoldi. Istami bahodir qizişib, Buruldoyga öşqirdi:
– Bosqoq, biz bu yil ölponini tölaganmiz. Kelasi yilgaça biron narsa talab qilişga haqqing yöq! Borib, qağaningga ham şuni ayt!
Buruldoy bahodirga zaharxanda qildi.
– It semirsa, egasini qopar! Turkka til bitibdimi? Bu itni zanjirband qiling! Qağan ördusiga eltamiz. Qağan huzurida ham şu sözini takrorlasin. Tiliga qöşib, yuragini ham itga yedirişadi!
Poygakdagi ikki jujan jangçisi bosqoq buyruğini ado etiş uçun Istami sari yurişganda, u qoplondek sapçib, qiliçini yalanğoçladi.
– Qani yaqinlaşing-çi! Turk qiliç yasaşgagina emas, ani işlatişga ham qançalik usta ekanligini körursiz. Köpdan qiliçim jujan qoniga taşna!
Kutilmagan qaltis voqeadan hamma şoşib qoldi. Bahodir qölidagi aʼlo sifatli temirdan maxsus yasatilgan uzun qiliç dami kökiş tusda jilolanar, jujan jangçilari yaqinlaşişga yuraklari dov bermasdi.
Böminning amrona ovozi yangradi:
– Istami, özingni bos, qağan irodasiga qarşi borib bölurmi? Senga buyuramen: qiliçni taşlab, taslim böl!
– Aka, jujanning iflos qoni tökilmasin, deya turk şaʼnini tuproqqa qoriştirmoqçimisen?
– Sen bir jujan qonini töksang, qağan laşkari tuman turkni qirğin qilur. Esingni yiğ, qiliçni taşla!
Istami böşaşib, qiliçini yazim ustiga taşladi. Jujan jangçilari bahodirning ikki qölidan mahkam uşlab, ötovdan olib çiqişdi. Bosqoqning oqargan yuziga qayta qon yugurdi. Böminga iljayib qaradi.
– Yabğu, sen qağanga sadoqatingni isbotlading. Köp yillar burun qağan qiziga sovçi yuborganingda “temirçiga beradigan qizim yöq”, deya rad qilgan edi. Hozir qizlari qolmasa-da, qiz nevaralari bor. Öğillaringdan birini uylantirib, qağan bilan quda bölsang, ajab emas. Qabilangdan ölponni bekamu köst undirib bersang, özim sovçi bölib, qağanni köndirib berayin.
– Qağan amri boş ustiga! Siz qönoqlar tamaddi qilib, dam olib, yöl hordiğini çiqaring. Biz keçani keça, kunduzni kunduz demay, ölponni hozirlaşga maşğul bölurmiz.
Taşqarida allaqaçon yirik sixlarda butun qöylar kabob qilinib, uç oyoqli temir öçoqlarga örnatilgan aşiçlarda[9] mol eti qaynardi. Bosqoq va jujan yuzboşilari yabğu ötovida mehmon qilindi. Jujan jangçilarining bir qismi örduda, qolgani yaqin atrofdagi ovullarda qönoq edi. Teri aşlaqlar[10] yozilib, avranda[11] yopilgan dasta-dasta issiq non, yoğoç tovoqlarda qaynoq şörva, laganlarda hil-hil pişgan göşt, izidan qöy va ilvasin kaboblari kiritildi. Buruldoy va mingboşilar oldiga alohida izzat sifatida qöy kallalari qöyildi. Qimiz daryo bölib oqar, böşagan meşlar qayta töldirib keltirilardi. Olis-yaqindagi barça ovullarga qönoqlar uçun qimiz yetkaziş xabar qilingan. Yuzboşi va önboşilargina emas, oddiy jujan jangçilari ham qahqaha urib, beklar ötovida oyoqlarini uzatib yonboşlab, göşt çaynab, qimiz sipqorişardi. Sozandayu qöşiqçilar qönoqlar xizmatida edi. Buruldoy soqçilikka qöygan jujanlarni ham mezbonlar göştu qimizdan benasib qoldirişmadi.
3
Yabğu ördusi va ovullarda burnidan çiqqunça yeb-içgan jujanlar tun yarmidan oşgaç, çodiru ötovlarda çözilib, dong qotib uxlab, nayzasiga suyangan posbonlar ham mudrayotgan bölsa-da, birgina jujan huşyor edi. Bu yuzboşi Inal bölib, uning onasi turk edi. Suluvligi tufayli qizligida jujan mingboşisi öğirlab ketib uylangan. Onasi öğliga turkça ism qöyib, turk tilida alla aytib katta qildi. Şu tarzda bolaligidan yuragiga turk qabilasi va yurtiga mehru muhabbat singdirdi. Yigit yetilganda onasi vafot etdi, biroq u Inalning qalbiga “mening elim turk” degan işonçni joylaşga ulgurgan edi. U jangçi bölgaç, turklar yurti bilan boğliq xizmatlarga jon deb borar, turk tili va urf-odatlarini yaxşi bilgani uçun bosqoq Buruldoy uni öz bölukiga olgan edi. Turk yurtida Inal ona tarafidan qarindoşlari bilan topişib, turklarda ona uruğiga ehtirom kuçli bölgandan, qabilaning öz odamidek, heç kim undan yotsiramas, falakning gardişi bilan jujanlar orasida yurgan turk, deb bilişardi. Turk yabğusi baʼzi maxfiy maʼlumotlarni söraganda Inal heç narsani yaşirmay javob berar, keyingi gal kelganingda, qağan ördusidagi ahvol, uning rejalari haqida imkon qadar bilib kel, deyişganda, topşiriqlarni bekamu köst bajarib, yabğuning işonçini qozongan edi. Turk qiziga uylanib, turk qabilasiga butkul qaytib keliş uning yagona orzusi.
Inal mehmondorçilikda köp ötirmay, qarindoşlari bilan körişiş bahonasida yabğu ötovini tark etdi. Mezbon sifatida bosqoq yonida ötirgan Bömin ham “ölpon masalasini nazorat qilib, beklarga topşiriq berayin”, deb mast Buruldoydan ijozat söradi. Köp ötmay, ördu çekkasidagi qora kigiz çodirlardan birida nim qoronğida yabğu va yuzboşi past ovozda suhbatlaşib ötirişardi.
– Xöş, Inal, qağanga nega yana qurol kerak bölib qoldi? Tabğaçga yuriş qilmoqçi emasmi?
– Bunga uning holi yöq. Irtiş daryosi sohillarida köçib yuruvçi, arava yasaşga mohir teleut qabilasi jujanlarga qarşi isyon kötarmiş. Qağan Anaxuan alarni bostiriş uçun yuborgan qöşin tor-mor etilgan. Ğazabnok qağan özi butun qöşinga boş bölib, isyonçilarni jazolaş uçun otlanmoqçi. Şu bois, buyuk daştning uzoq çekkalarigaça çoparlar yuborib, katta laşkar yiğmoqda. Laşkarni bekamu köst qurollantiriş uçun juda köp qurol-yaroğ zarur. Buni faqat temirçi turklar yetkazib bera olurlar.
– Qağan ördusi hozir qayerda?
– Teleutlar va turklar yurtining qoq örtasida.
– Teleut qabilasi ahvoli haqida senga biron narsa maʼlummi? Qağan qöşin yiğayotganidan çöçib, taslim bölişmasmikin?
– Teleutlar ğalabadan ruhlanib, kuraşni davom ettirib, jujan istibdodidan xalos bölişga jazm etmişlar. Qağan alarni faqat turklar yetkazib beradigan yaroğ bilan böysundira oladi.
Yabğu yasovulni çaqirib, unga oşiğiç kengaşda hozir bölişi zarur beş-olti kişi nomini aytdi. Ular yirik uruğlar oqsoqollari va şomon Alp Bögu edi. Oqsoqollar birin-sirin közga taşlanmaydigan oddiy liboslarda çodirga kirib, kigizga çökkaladilar. Sersoqol şomonning böyniga qat-qat marjonlar osilib, kiyimiga ayiq va böri tişlari taqilgan edi. Yabğuning işorasi bilan Inal qağan ördusi va teleutlar yurtidagi vaziyat haqidagi sözlarini takrorladi.
– Mana kördingizmi! – dedi yabğu. – Turfondan ğalla va matoni, teleutlar va boşqa qabilalardan yilqi, çorva, namat, aravalar, ötovu çodirlarni jujanlar qiliç kuçiga tayanib olişadi. Qöyingki, yegan oşi va kiygan libosi: etigidan börkigaça özgalarniki. Alar özga ellarni talab kun keçirmoği uçun biz turklar qiliç yetkazib bermoğimiz şart.
– Bu köhna oçunda qiliçni yasaganlar emas, balki işlatganlar hukmrondur, – dedi oqsoqollardan biri.
– Ğoyat töğri! Aravasoz teleutlar qiliç işlata olişlarini isbot etişdi. Alar bizga yaqin tilda söylovçi qondoş el. Menga qolsa, qurol-yaroğni jujanlarga emas, balki teleutlarga yetkazib berib, qağanga qarşi harbiy ittifoq tuzardim.
Oqsoqollar oğizlariga talqon solgandek jim bölib qolişdi. Öz ukasini jujan bosqoğiga zanjirband qilib bergan Bömindan bunday jasorat kutişmagan edi. Yabğu ularning ham qağanga sadoqatini sinamoqçimi? Yoxud u ukasini muqarrar halokatdan qutqariş uçun jujanlarga qarşi kuraş rejasini tuzmoqçimi?
Bömin oqsoqollar könglidagi ikkilaniş va hadikni sezganday qatʼiyat bilan davom etdi:
– Fursat keldi, turk beklari! Qaçongaça jujanlar jabr-zulmini çekamiz! Biz – buyuk xunlar avlodi nega endi zoti past jujanlarga abadiy qaram bölişimiz kerak?! Biz sohibi hunarmiz, jujanlar – talonçi. Bizning yozuvimiz bor, jujanlar savodsiz. Hatto sanoq sanaşda qöy qumaloğidan foydalanişur. Jujanlar jangovar qabila bölsa, biz ham çavandozlik, yoyandozlikda alardan kam emas, qiliçbozlikda esa ustunmiz. Qolaversa, Köktangriga siğinadigan turk eli butparast jujanlarga tobe bölişi isnod!
– Jujanlar bilan savaşib bölurmi? Qağanning laşkari sanoqsiz, – dedi uruğ oqsoqoli ehtiyotkor Turumtoy. – Jujanlar heç qaçon isyonçilarni ayaşmagan.
– Qağan laşkari bilan savaşiş oson emas, – dedi unga javoban Bömin. – Sizlarni şu bois kengaşga çaqirdim. Hozir oldimizda ikki yöl turibdi: yo qağanga yaroğ-aslaha yetkazib, teleutlarni bostirişga yordamlaşib, öz qölimiz bilan jujan istibdodini yanada mustahkamlaş yoki teleutlar va boşqa tobe qabilalar bilan qağanga qarşi ittifoq tuzib, manfur istibdod kişanlarini parçalab taşlaş. Qaysi maʼqul sizlarga, turk beklari?!
Beklar dafʼatan bir qarorga kelolmay, özaro piçirlaşa boşladilar. Ular jujanlar va turklar kuçini çamalab, bir-birlariga qarab boş çayqaşardi.
– Bömin yabğu, qudratli ittifoqçilar bölmasa, öz kuçimiz bilan jujanlarni mahv etiş amrimahol, – dedi keksa uruğ oqsoqoli Bekpölat. – Beş yil oldin Tabğaç hukmdori asli söğdiyonalik bölib, turklar tili va urf-odatini yaxşi biluvçi Nahband buxorolini bizning ördumizga elçi qilib yuborgan edi[12]. Bunday uluğ davlatdan elçi kelişi turk eli uçun katta obrö böldi. Öşanda ham sen uç-tört uruğ oqsoqolini yaşirin kengaşga çorlading. Tabğaç hukmdori öz maktubida turklar jujanlarga qarşi kötarilsa, ittifoqçi bölişga, qağan Anaxuan ördusidan sovçilari behurmat qilib qaytarilgan turk yabğusi Chanʼanga[13] sovçi yuborsa, qizini-da berişga roziligini bildirgan ekan. Nega öşanda bu takliflarni qabul qilmading? Öşa paytda teleutlardan köra ança qudratli ittifoqçi bilan jujanlarga qarşi kuraş boşlaş mumkin edi-ku!
Bömin bosiqlik bilan izoh berdi:
– Ha, Tabğaç elçisini izzat-hurmat bilan kutib olib, sovğa-salomlar bilan kuzatsak-da, uning hukmdori takliflari haqida, mayli, kengaşib köramiz, degan edim. Çunki Tabğaç hukmdori hamişa daştdagi qabilalarni bir-biriga gij-gijlab, nizo olovini yoqib, özi bu olovda isinişga usta. Jujanlar va turklar qirpiçoq bölsa, unga bundan zör tomoşa yöq. Teleutlar esa bizga qondoş va qismatdoş ittifoqçi. Alar bilan jang maydonida umumiy yovga qarşi yelkama-yelka tura olamiz. Albatta, Chanʼanga – Tabğaç hukmdori saroyiga ham elçi yöllaymiz. Çunki jujanlar bilan uruş natijasini yolğiz jangovar mahorat hal qilmaydi. Bu borada qudratli ittifoqçilar suv va havodek zarur.
– Şunday, bilga yabğu! Chanʼanga faqat elçi emas, sovçi ham yubormoq darkor. Tabğaç malikasi turk ördusiga kelin bölib tuşsa, qabilamizning maqei çandon oşadur.
– Sen aytgança bölsin. Öğlim Muxonni uylantiriş fursati keldi. Özing Chanʼanga elçi va sovçi bölib borursen.
– Boş ustiga!
Beklar qiyofasini taraddud va ikkilaniş alomatlari tark eta boşladi. Mulohazalarini dangal aytişmasa-da, asta-sekin yabğuning rejasiga hamohang xulosaga kela boşladilar.
– Teleutlar ham özlarini böri avlodidan hisoblaşur.
– Farqi şuki, biz xun şahzodasi va ona böri avlodidanmiz, alar esa xun malikasi va erkak böri avlodidur.
– Binobarin, har ikkala qabila böri bayroği ostida jangga kira oladur.
– Şomon Alp Bögu bu xususda ne der? Ajdodlar ruhlari va Köktangri kuraşimizga xayrixohmi? – söradi Bömin.
Yabğuning şomonga maşvarat oxirida murojaat etişi bejiz emas. Avvalo, beklar yakuniy qarorga kelib olişi zarur. Ular kuraşga jazm etsagina, ajdodlar ruhini bezovta qilib, imdod söraş mumkin.
Qizğin munozaraga befarq boş solintirib ötirgan şomon qaddini tikladi. Oqarinqiragan yuzidan, manqaldagi öt yoruğida yaltillayotgan közlaridan hozirgina ruhlar bilan muloqot qilgani bilinib turardi.
– Ajdodlar ruhi bezovta va qasosga taşna, – dedi vajohat bilan şomon. – Alar taskin topmoği uçun jujanlar qoni oqizilmoği kerak. Bu kuraşda Köktangri bizni qöllayur.
Öz rejasi darhol yakdillik bilan qöllab-quvvatlanmasa-da, beklar birin-ketin unga moyil bölayotganidan, ayniqsa, köpçilikka taʼsiri zör şomon uni qöllaganidan yabğuning yuzi yorişib, nutqi tantanavor tus oldi:
– Ajdodlarimiz erk istagida toğ biqinidan darça oçib, yöl yasaşgan. Jujanlar qudrati toğdan ham mustahkammi? Mana, bosqoqlar barçasi qimizga töyib, ayiqdek uxlaşmoqda. Kim biladi, bunday qulay fursat, ehtimol, yuz yilda bir marotaba kelar. Ani qöldan çiqarmoqqa haqqimiz yöq! Hozir har kim öz uruğiga borib, qurol kötarişga qodir yigitlarni oyoqqa turğazsin! Osmonga yonar öq otilganda, har uruğning yigitlari soqçilarni gumdon qilib, çaqirilmagan qönoqlar yotgan bir ötovga bostirib kirib, alarning boşini tanidan judo qilişur. Bir-yarimtasi qoçib qutulmasin uçun, ördu atrofi otliq jangçilar halqasi bilan öralsin. Qaysi uruğ pand bersa, uruğ oqsoqoli bölgan bek boşi bilan javob beradur!
4
Tonggi ğira-şirada turk yabğusi ördusida dahşatli talotöp boşlandi. Atrof ovullardan ham qurolli yigitlar töplanib, örduda oyoq bosgudek joy qolmagandi. Jujan soqçilaridan baʼzilari huşyor tortib, şeriklarini uyğotişga şoşildilar. Biroq vaqt boy berilgan edi. Turklar soqçilarga qoplondek taşlanib, paydar-pay zarbalar bilan mahv etib, har bir uruğ yigitlari belgilangan ötovga bostirib kirişdi. Tiş-tirnoğigaça qurollangan turklar jujanlarni qiliç va bolta bilan çopar, duç kelgan yeriga nayza sançar, temirçilar bolğa bilan boşini majaqlardi. Töplardan biriga kişandan xalos bölgan Istami boşçilik qilardi. Dastlabki qurbonlar qatorida Buruldoyning boşini kesib, yabğu oldiga keltirişdi. Baʼzi jujan yuzboşi va önboşilari baqirib-çaqirib jangçilarni töplab, qarşilik körsatişga urinişdi. Biroq otlariga yetolmay, piyoda qolişgani uçun tez mağlub bölişdi. Sanoqli jujanlar talotöpda epçillik qilib, turk askarlari yelkasiga oyoq qöyib çopib ötgan kabi örovdan çiqib, duç kelgan otga minib, qoçişga intilsalar-da, yabğu buyruğiga köra hosil qilingan otliqlar halqasiga duç kelib, barçasi halok bölişdi. Ördudagi qirğin zarraça rahm-şafqatsiz keçardi. Qarşilik befoydaligini anglab, omon qoliş umidida qurol-yaroğini taşlab, tiz çökib şafqat söragan jujanlarning ham kallasini uzib taşladilar.
Tong otganda jujanlardan omon qolgan bir guruh pahlavon jangçilar olişa-olişa özlariga yöl oçib, himoyalanişga qulay toşloq joyda davra bölib, yaradorlarni örtaga olib, qalqoni borlar oldingi safga ötib, qalqonlarini bir-biriga jips qilib turişdi. Turklar ularni aylana şaklida örab olişdi. Jujan yuzboşisi qiçqirdi:
– Biz osonlikça jon bermaymiz! Önlab jangçilaringizdan ajralasiz. Yaxşisi, bizga yöl bering, bola-çaqamiz yoniga omon qaytaylik.
U yana gapirayotgan edi, Istamining guldurakdek qaxqahasi ovozini bosib ketdi.
– Obbo, tasqara jujan-ey, öliming oldidan bola-çaqang közingga körindimi? Köngling töq bölsin, biz tezda jujan ördusiga yetib, bola-çaqangizni ham ortingizdan jönaturmiz. Ruhlar dunyosida uçraşasiz. Olğa, yigitlar! Taşna qiliçlarimizni jujan qoni bilan suğoraylik!
Jujanlar öz jonlarini qimmatga sotiş uçun mardona olişdilar. Hatto yaradorlar qurolini taşlamas, zarba yeganlar yiqilayotib ham sönggi joni bilan qarşi zarba berişga intilardi. Önlab turk yigiti qurbon bölib, undan-da köproği yaralandi. Istamining çap bilagini jujan yuzboşisi qiliçi tilib ötdi. Jujan va turk qonidan toşlar alvon tusga kirdi. Quyoş kötarilganda bosqoq bilan kelgan ming jujandan yolğiz Inal tirik qolgan edi.
Turklar tomoqlari yirtilgudek suron kötarişar, asriy istibdod zanjirida saqlab kelgan manfur duşman ustidan qozongan ilk ğalabalarini nişonlardilar. Halok bölgan yigitlarni qahramonlar sifatida dafn etişdi. Köktangriga qurbonlik uçun qöy va otlar söyildi.
Uruğ oqsoqollari yana yabğu ötoviga yiğilişdi. Barçaning qiyofasi masrur ham jiddiy. Çunki jujan qağani bilan qonli uruş boşlangan bölib, oqibati tangridan özgaga maʼlum emas. Liboslariga qon saçragan Istami törda ötirgan akasiga qayta-qayta yukinardi.
– Aka, naqadar bilgasen! Bilagi zör birni yiqar, bilimi zör mingni, deganlari çin ekan.
Turk beklari, nihoyat, biz öz davlatimizni quramiz! Böminni oq namatga solib qağanimiz, deb kötaraylik, butun qabila qarşisida tiz çökib, unga qasamyod qilsin!
Boşqalar ham Istamining sözini maʼqullab, beklar birin-ketin naʼra tortdilar:
– Bömin qağan bölsin!
– Anaxuanni tan olmaymiz!
– Turkning qağani turk bölsin, jujan emas!
Böminning qiyofasi özgarişsiz edi. Şovqin-suron bosilgaç, u xotirjam ohangda dedi:
– Beklar, turk eli qaçonki davlatga erişsa, qağanli bölur. Tangri qut bergan kişigina qağan böla olur. Kişi eliga qut keltirolsa, bu anga Tangri qut bergani dalilidur. Turk eli yana uluğ sinovga duç keldi. Neça yuz yildan beri oçunga dahşat solib kelayotgan jujanlarga qarşi hayot-mamot kuraşi boşlandi. Biz Köktangri madadi bilan yovni yengib, egamen davlatimizni qurolsak, anda qağanli el bölurmiz.
– Bizlarni jangga boşla!
– Qiliçimiz jujan qoniga töymadi hali!
– Qağan Anaxuan boşini ham bosqoğiniki kabi uzib, keltirib oyoğing tagiga taşlaymiz!
Beklarning kuraşga iştiyoqidan mamnun Bömin davom etdi:
– Har ğalaba ham bugungidek yengil qölga kiritilmas. Jujan laşkari köp va sarkardalarining harbiy tajribasi yuqori. Jujanlar istibdodidan zada barça qabilalar, avvalo, teleutlarga elçi yuboramiz. Alar ğarb tarafdan jujan ördusiga yuriş qilsinlar. Biz şarqdan zarba berib, jujan qağanini iskanjaga olurmiz. Teleut qabilasi yabğusi bizning ahdimiz qatʼiyligiga işonç hosil qilmoği uçun men aning ördusiga kenja öğlim Muxonni elçi qilib yuboramen. Inal va ikki jangçi anga hamroh bölurlar.
– Qöriqçilar kam emasmi?
– Alar jujanlar yeridan yaşirinça ötişlari darkor. Bundan katta guruh közga taşlanib, özini foş qilib qöyadur.
– Otasi jujan kimsani yöl boşlovçi qiliş ehtiyotsizlik emasmi? – dedi Turumtoy.
– Inalning onasi – turk! U aravasoz teleutlar ğalabasi, jujanlar oğir vaziyatda qolgani haqidagi çin xabarni aytmaganda, biz bosqoqlarga hujum qilişga jurʼat etarmidik?! Inal jujan laşkarida yuzboşi bölsa, elçilikdan qaytib kelgaç, turk laşkarida mingboşilik mansabini berurmen.
– Muxon teleut qabilasiga elçi bölib borsa, meni qaysi qabilaga jönatasiz? – söradi Qora Issiq.
– Tönğiç öğlim yonimda bölişi kerak, – dedi Bömin. – Sen Istami amaking bilan qöşinni jangga hozirlab, jujanlarga qarşi boşlab borişda menga kömak berursen. Sen öng, Istami söl qanot boşliği bölursiz. Bobomeros muqaddas turk bayroğini keltiring!
Yasovul köhna çarm ğilofni keltirib, undan bayroqni suğurib, ohista yoydi. Bayroq matosi asrlar davomida öngib, rangini ajratib bölmasa-da, örtasiga zar iplar bilan tikilgan böri boşi yaqqol körinardi.
Qadimiy bayroqni körib, beklar köksidan “oh” degan nido otilib çiqdi. Baʼzilar köz yoşlarini tiya olmay, soqol-möylovlarigaça höl böldi. Yabğu ham taʼsirlanib, hayajondan biroz böğilgan ovozda dedi:
– Bu muqaddas bayroqni Aşina avlodlari otadan bolaga eng qimmatli meros sifatida qoldirib, duşman qöliga tuşmasligi uçun köz qoraçiğidek avaylab kelişdi. Nihoyat, bu yalov qutluğ ozodlik kuraşiga boşlab, qadimda uning ostida jangga kirgan ajdodlarimiz jasoratini eslatib, bir kuçimizga ön kuç qöşadur.
Bayroqni ördu taşiga çiqarib, yuksak kötaring! Qöliga yaroğ olgan har bir jangçi tuğ ostida turib, agar erk kuraşiga xiyonat qilsam, el qarğişiga qolay, kök kirib, qizil çiqsin, deya ont içsin!
5
Örduning şarqiy qopusi taşqarisidagi qabila yiğinlari va şodiyonalari maydonida izdihom gavjum. Örtada yabğu uçun yasalgan keng sahnli baland supaga katta guldor yazim töşalgan. Bömin va xotini Elbilga supaga çiqib, namat ustiga ötirdilar. Qomatdor, keng yuzli, qirra burun Elbilga ipak köylagi ustidan zardözi kamzul kiygan, jiğasiga taqilgan yoqutu gavharlar, böynidagi duru marjonlar va quloğidagi oltin sirğa bahosi bir suruv yilqidan qimmat edi.
Böydor jangçi supa oldida bayroqni baland kötarib turibdi. Yalanglikning tört tarafiga ördu va atrof ovullar odami yiğilgan. Erkaklar qurollanib olişgan. Qariyalar, ayollar, ayniqsa bolalar bayramona kayfiyatda.
Supaga yaqinroq joyda olis ölkalardan kelgan turfa libosdagi savdogarlar ham turişibdi. Ular isyondan tahlikaga tuşişsa-da, yasovul yabğuning: “Sizning molu joningizga kimsa daxl etmas” vaʼdasini yetkazgandan söng xotirjam bölişdi. Turklarning jujan istibdodiga qarşi kuraş va öz davlatlarini qurişga jazm etişganini savdogarlar körişlari, bu xabarni yaqin-olis ölkalarga yoyişlari darkor.
Qasamyod marosimidan oldin, şomon Alp Bögu talabiga köra, odatdagidek maydonda katta gulxan yoqildi. Şomon çildirma çalib, irğişlab munçoqlarini şaldiratib, gulxan atrofida aylanib afsunlar öqib, yovuz ruhlarni haydab, qasamyodgohni pokladi.
Olağovurga qaramay, maydonning quyi tarafidan eşitilgan tahdidli ovozlar barçaning diqqatini tortdi. Bir neça jangçi qöli orqasiga boylangan yupun kiyimli çol va boş yalang kampirni oldlariga solib, nayza dastasi bilan turtib kelişar, ular qoqilib yiqilsa, baqirib-tepinib joyidan turğazişardi. Ikki kişi bir yarador kimsani kötarib kelişardi. Supa oldiga yetgaç, çolu kampirni tiz çöktirib, yaradorni yerga yotqizişdi. U yoş jujan bölib, közlari olazarak boqardi. Bömin qöli boylangan keksa podaçini tanidi. Ayol uning xotini edi. Yasovulning sörovidan söng jangçilardan biri izoh berdi:
– Bul xoinlar jujan jangçisini öz çodirida yaşirmiş. Öt-ölanga tomgan qon izidan borsak, töğri çodirga olib kirdi. Jujan töşak ustida yalpayib yotibdi. Bular esa yarasini boylab, issiq sut içirib, öz bolasiday boqib ötirişibdi. Yabğu qilmişlariga yaraşa jazo bersin, deya olib keldik.
Izdihom orasidan podaçi va xotiniga taʼnali xitoblar yoğildi:
– Past odamdan şunday past işlar sodir böladi!
– Özingdan çiqqan baloga, qayga borasan davoga?!
– Otning dumiga boylab sudraş kerak bularni!
Soçlari tözğigan kampir tahdidlarga zarra parvo qilmas, göyo butun olamni unutib, yarador jujan tepasida parvona edi. U eski jun kamzulini yeçib, dumaloqlab, jujanning boşi tagiga yostiq qilib qöyganda, turklar safidan nafratga yöğrilgan guldurak çopib ötdi:
– Obbo, yalmoğiz-ey, bilmagan odam jujanni özi tuqqan, deb öylaydur!
– Şunaqalar elni buzadi-da!
– Bularning jazosini Bömin yabğu beradur. Şunday jazoki, butun elga saboq bölur!
Olağovur biroz tingaç, Bömin podaçiga dedi:
– Sen esli-huşli eding-ku! Nega uruğingni isnodga qoldirding? Jujan hozir bemajol yotibdi. Ani boqib, davolab, oyoqqa turğizsang, eng avval seni va xotiningni öldirib, xonumoningga öt qöyadur-ku!
– Ey, bilga yabğu! Men umr böyi avval otangning, söngra sening podangni boqdim. Xotinim qölini kosov, soçini supurgi qilib, xonadoningda çöri böldi. Tangri bizga farzand bermaganidan xabaring bor. Tong payti şu jujan yigit zörğa sudralib, çodirimizga kirib ingrab: “Meni yaşiringlar, ölgim kelmayapti”, deya yalinib-yolvordi. Er-xotin uni tangri yuborgan farzanddek körib, yarasini boylab, parvariş qila boşladik. Gunohimizga iqrormiz. Bizni ölutçi[14] qöliga topşir! Biroq, Tangri haqqi, bu bolaga şafqat qil! U oyoqqa turgaç, öz yurtiga jönasin. Axir, ota-onasi aning yöliga köz tutayotgandir.
Barça nafasini içiga yutib, yabğu hukmini kutardi. Böminning boşi sal egilib, peşonasi tirişdi. U faqat xotini eşitadigan tarzda piçirladi:
– Boşim qotdi, Elbilga xotun, maslahat ber, ne jazo berayin alarga?
– Bömin yabğu, şuni bilki, ajdodlar bayroği ostidagi sening ilk farmoning qon tökiş bölmoği durust emas. El ravnaqi uçun davlat yaratmoqçi ekansen, faqat qattiqqöllik va zulm qilmasdan, jabrdiyda elga şafqat ham körguza bil!
Yabğu boşini tiklab, xitob qildi:
– Turk eli, daʼvatimni eşit! Bugun – ajdodlar bayroği yana boşimiz uzra hilpiragan, Tangri erkdan mujda bergan qutluğ kun! Bunday kunda har xil gina-kuduratlarni unutib, zabardast muşt kabi birlaşaylik! Bayramga jazo hukmi emas, şafqat va afv yaraşur! Men podaçi va xotini gunohidan ötib, jujanning qonidan ham keçdim. Barça ovullarga jar soling! Yana kimki bir-yarim jujanni yaşirgan bölsa, bu afv ularga ham tegişli. Bundan söng turklar yov qonini faqat jang maydonida tökadur. Kuçimizga tan berib taslim bölganlarni afv etib, şafqat qilurmiz. Zero, zulmga tayangan davlat ham öz eli, ham oçun ahlida nafrat uyğotur!
Bas, qutluğ bayroq ostida ont içişni boşlang!
Dastlab yabğu xonadoni aʼzolari – öğillari, ukalari, voyaga yetgan jiyanlari bayroq oldida tiz çökib, yabğu va xotunga taʼzim qilib, ont içişdi. Söngra beklar har biri öz uruği erkaklarini qasamyodga boşlab kelişdi. Aşina uruğidan söng Elbilga xotun mansub bölgan Aşida uruği beklari va jangçilari ont içişdi. Bu turk qabilasida mavqei jihatidan ikkinçi uruğ bölib, qabila yabğulari mazkur uruğ ayollariga uylanişi qadimdan odat tusiga kirgan edi.
Keçgaça ördu va atrof ovullardagi jangçilar ont içib bölişdi. Olis ovullar jangçilari ham bu amalni ado etmoqlari uçun navbati bilan kunlar tayin etildi.
6
Örduni yana qoronğulik qopladi. Osmonda yulduzlar jimirlaydi. Toğ çöqqisi ortidan oy balqidi. Örduning toğ tomondagi tepa qismidan Çuya daryosining kiçik irmoği oqib ötardi. Soy böyida unda-bunda terak va tollar ösar, ular orasida mavzega nom bergan qöş qarağay yuksalib turardi. Qarağay yonidagi xarsangtoş ustida Inal ötiribdi. Sovuti va qurol-yaroği oy nurida yiltiraydi. Uning qarşisida turgan örta böyli, kulça yuz, bodomqovoq qiz – yabğu Böminning qizi Suluvsoçning butun diqqat eʼtibori yigit sovğa qilgan oltin taroqda. Uni goh oy yoruğiga solib köradi, goh bandidagi öyma naqşlarni qöli bilan siypalaydi. Sovğasi yoqqanidan xursand yigit qizga termuladi. Ördu pastda, ötovu çodirlar oldida yonayotgan gulxanlar yulduzlar aksidek, ular atrofida yurgan odamlar hamon kundalik taşvişlarga band bölişsa, bular zamindan yuksak fazoga kötarilgan kabi edi.
Qiz, nihoyat, eʼtiborini taroqdan yigitga qaratdi.
– Inal, jujan qabilasi bilan seni boğlab turgan barça iplar uzildi. Yuzboşilik mansabidan ham judo bölding. Dilingda heç afsus yöqmi?
– Yöq, aksinça, oğir yukdan xalos bölib, nihoyat, munofiqona hayotdan qutulib, özligimga qaytgandaymen. Jujan laşkarida yuzboşi bölgandan oddiy turk jangçisi bölganim afzal.
– Onang beqiyos ayol ekan! Turk yurtidan yiroqda, yotlar orasida seni asl turk öğloni qilib ulğaytiribdur.
– Axir, onam mansub el beqiyos! Turk uyiga kirganda oldin onasiga, söngra otasiga yukinadi. Oçunda ayolni bu qadar eʼzozlaydigan boşqa xalq yöq!
– Albatta-da! Mana şu soy borib qöşiladigan Çuya daryosi quyiladigan katta daryoni turklar Xotun deb ataşadi. Şimoldagi undan-da katta daryoni qirğizlar Enasoy deyişadi. Bu ham ayollarni eʼzozlaşganidan. Sen ham meni eʼzozlaysenmi, Inal?
– Har tola zulfingni eʼzozlaymen! Hamişa boşimda kötarib yuramen!
Şunday deya, yigit qizni quçib, boşi uzra kötardi va aylantira boşladi. Qiz qiqirlab kuldi.
– Böldi, qöling toldi, yerga qöy!
– Jangçining qöli tolmas, bilʼaks, mağlub bölur.
– Unda kuçingni jangga asra. Aytişlariça, jujanlar bilan katta savaş bölarmiş. Qiziq, jang maydonida ota qarindoşlaringga röpara kelsang, ne qilasen?
– Bilmadim, Suluvsoç. Şunday bölişini heç istamasdim. Mabodo, bölib qolsa, alarni öldirmasdan, asir olişga urinardim, – dedi Inal qizni ohista yerga qöyarkan.
– Baʼzi turk beklari: “Jujanlarni beşikdagi bolasigaça bitta qöymay qiramiz!”, deyişmoqda.
– Bunçalikka borişmas! Barça yovlaşgan el-elat bir-birini batamom qirişga kirişsa, yer yuzida odam zoti qolmaydi-ku! Bilsang, bosqoq Buruldoy bilan kelgan ming jujanning ölimi uçun ham özimni aybdor his qilib, yuragim qon. Ayniqsa, öz qöl ostimdagi yuz yigitning ruhlari çirqillab, meni qarğaşayotgandek. Garçand, hayot-mamot kuraşida boşqa iloj yöqligini anglasang-da, gunohkorlik tuyğusidan xalos böliş muşkul.
Qarağay tepasida ukki sayradi. Öz savollari yigitda mahzun öylar uyğotganidan qiz xijil bölib, yana taroqni qölida aylantirib tomoşa qila boşladi.
– Qaysi elning buyumi ekan? Tabğaç taroqlarining köpini körganmen. Bunaqasi heç uçramagan.
– Bu olis, uç dengiz, önlab daryo ortidagi Bizons[15] mamlakatida yasalgan.
– Nahotki! Unda barça turk qizlari orasida bunaqasi faqat menda böladi, – dedi qiz quvonç bilan va jiğasini kötarib, taroqni ikki örim qilib yelkasiga taşlangan soçi tepasiga qistirib qöydi.
– Quvonçing men uçun har nedan ortiq, Suluvsoç. Har gal turk yurti sari kelayotganimda yuragim gurs-gurs ura boşlaydi. Onam tuğilgan va yoşligi ötgan makonga borayotganimdangina emas, seni köriş saodatidan ham yuragim hapqiradi.
– Sen jujanlardan butunlay uzilib, çinakam turk bölding. Turk yurtida bemalol yaşab qola olursen.
– Uruş ğalaba bilan tugagandan söng, albatta, – deya Inal xörsinib qöydi. Biroq uruş kulfatidan bexabar sevgilisining köngliga ğaşlik solmaslik uçun, könglidagi taşvişlardan gap oçmadi.
7
Tuni bilan otda yöl bosgan Muxon va hamrohlari tongga yaqin yalang daştda pana-pastqam joy izlay boşlaşdi. Kunduzi yaşirinib, dam olişmoqçi edi. Çunki turklar yurtidan ança uzoqlaşişgan, bepoyon daştda jujan ovullari yoki otliq guruhlariga duç kelib qolişlari mumkin. Boz ustiga, bu yöl töğri qağan ördusiga olib boradi. Tunda örduni çetlab ötib, teleutlar yurti sari yölda davom etişmoqçi edi.
Imkon qadar vaqtdan yutib, qurol-aslaha yasaş va laşkarni qurollantiriş uçun Bömin barça çoralarni körmoqda. Isyon asnosida yabğu ördusida bölgan savdo karvonlariga vaqtinça yölga tuşmay, kutib turiş buyurilgan. Biroq, baribir, isyon xabari şamoldek öziga yöl topib, bugun bölmasa, ertaga qağan ördusiga yetişi tayin.
Otliqlar yöldan çetlaşib, kiçik jarlik böyida töxtaşdi. Pastda buloq suvidan hosil bölgan jilğa oqar, uning böyida jiyda, töranği va butalar ösardi. Turklar otdan tuşişdi. Ular etagi boldirlarigaça tuşgan kaftan ustidan temir lavhalardan tikilgan zirhli köylak kiyişgan, yengi bilaklarigaça bekitib turardi. Bellaridagi kamarning çap tomoniga qiliç, öng tomoniga öq töla sadoq, yelkalariga kamon osiğliq. Egarning ikki tarafiga boşi temir tişlar bilan qoplangan çöqmor va uzun nayza mahkamlab qöyilgan. Boşlaridagi temir dubulğa qattiq botmasligi uçun iç tarafiga yumşoq teri qoplangan. Jangçilar yengil namat çoriq kiyib olişgan.
Ingiçka oyoqli, boşi katta, sağrisi keng, yollari qirqilib, dumi tugilgan otlarni jilovidan yetaklab, jarlikka tuşirib, jilğadan suğorib, ötlaş uçun butalar orasiga qöyib yuborişdi. Otlar yaxşi örgatilgani uçun tuşovlaş yoki boylaşga hojat yöq, egalaridan uzoqlab ketmas, çaqirilgan zahoti çopib kelardi.
Jangçilar egarni yostiq qilib, maysa ustiga çözilişdi. Navbati bilan bir kişi tepada qorovul edi. Yölda yölovçilar qorasi körinsa, qorovul şeriklarini uyğotar, barçasi qurol-yaroğlarini şaylab, yölovçilarni kuzatişardi. Bir neça guruh otliq jujanlar u taraf – bu tarafga yelib ötişdi. Ğarbdan qönğiroqlarini daranglatib yuzdan oşiq tuyadan iborat söğd sotiqçilari karvoni ötdi. Tuyalarga yuklangan toy-toy ğaroyib mollar har qanday sahroyining közini öynatsa-da, soqçilar himoyasidagi karvonni talaşga kimsa jurʼat etmas, katta boj tölaşgani uçun savdogarlar jujan qağani himoyasida edi.
Yöldan ötganlar kaftdagidek körinsa-da, özlarini heç kim payqamaganidan, turklar qulay joy topişganiga amin bölişdi. Tuş payti tamaddi qilib, jilğa suvidan qonib içişdi. Törsiqlarini suvga töldirib olişdi. Yölga tuşiş hamon xavfli bölgani uçun yana uyquga yotişdi. Peşin payti qorovulda turgan Inal şeriklarini uyğotdi.
– Şarqdan ikki otliq kelayotir.
– Jujanlarmi?
– Kiyimi alarnikiga öxşamaydur. Yörğalariga köra, turklardir, deb öylaymen.
– Qiziq, balki boşqa qabilalarga ittifoq tuziş uçun yuborilganlardir.
– Yaqinlaşsin-çi, bilamiz.
– Otlanib, şay bölib turing! – buyurdi Muxon.
Otliqlar yaqinlaşganda, çindan turklar bölib, Turumtoyning uruğidan ekanliklari ayonlaşdi. Muxon buyruğiga köra, jangçilardan biri jardan çiqib, yöldan ötib borayotgan otliqlarni çaqirdi. Otliqlar biroz töxtab, sin solib qaraşdi, biroq çaqiriqqa javob bermay, otlarini ayovsiz qamçilab, olğa yelişdi.
– Töxtang, biz jujanlar emas, turklarmiz! – degan xitob ham ularga kor qilmadi.
Köngli nimanidir sezgan Muxon ularni taʼqib etişni buyurdi. Tört otliq quvib kelayotganini körgan qoçoqlar, otda yelib borayotib, ortga burilib kamondan öq uza boşladilar. Jangçilardan biri yelkasidan öq yeb ortda qoldi. Inal otgan öq qoçoqlardan birining böyniga sançilib, otdan qulatdi.
– Bunisini tirik uşlaymiz, – dedi çopqir arğumoqda boşqalardan özib borayotgan Muxon arqon sirtmoqni otişga şaylar ekan.
Zum ötmay, sirtmoq havoda şuvillab, yolğiz qolganidan esankiragan qoçoqning boşiga tuşdi. U öq-yoyini taşlab yuborib, gursillab yerga quladi. Körişdiki, u yer-bu yeri tirnalib, başarasi tuproqqa belansa-da, oğir jarohat olmagan ekan. Sirtmoqni böşatişganda, u tizzasida turib, hansirab nafas ola boşladi. Sirtmoq qiygan böyni qontalaş edi.
– Ha, Jangar, turk bölaturib, turkdan qoçasen, – dedi Muxon uni tanib.
– Biz sizni jujanlar, deb öylabmiz.
– Bekorlarni vaysama! Töğrisini aytmasang, hoziroq şeriging yoniga yöl olasen!
– Keçiring, yabğuning öğli. Bizning aybimiz yöq. Turumtoy bizni öz buyruğini ado etiş uçun yubordi.
– Qanday buyruq?
– Isyon xabarini jujan qağani Anaxuanga yetkaziş.
– Xiyonat-ku bu! Axir, oldingi barça isyonlar ayni xiyonat tufayli mağlubiyatga uçragani Turumtoyga ayon edi-ku!
– Bu xabarni qağanga yetkazib, evaziga turklarga yabğu bölmoqçi u.
– Qaram elning yabğusi bölgunça, erkli elning podaçi yo temirçisi bölgani yaxşi emasmidi?!
– Bizning gunohimiz yöq. Turumtoy uruğimiz oqsoqoli bölgani uçun aning amrini bajarişga majbur edik.
– Meni, avraymen, deb ovora bölma! Sen ham tuğ ostida turib ont içgansen. Şeriging ontni buzgani uçun, Tangri jazosini berdi. – Muxon qiliçini qinidan suğurdi. – Mana şu kök temir badaningga kirib, qizil bölib çiqar!
Qiliçni zarb bilan Jangarning köksiga sançdi.
Bu orada yarador jangçi ham yetib keldi. Öqning temir uçi yupqa zirhni teşib ötgan bölsa-da, çuqur botmagan ekan. Uning yarasini boylab, darhol otlanişdi.
– Uzoq kengaşişga vaqt yöq, qoş qoraymoqda va tez yölga tuşişimiz zarur, – dedi Muxon. – Men bilan Inal teleutlar yurti tomon yölda davom etamiz. Ikkalangiz ortga qaytib, otam Bömin yabğuni Turumtoyning xiyonatidan ogoh eting. Ördudagi ilon boşini tez yançsin. Erk kuraşida içingdagi xoin duşmandan ham xatarli!
Suvoriylar juft-juft bölib, ikki qarama-qarşi tarafga ot solişdi.
Ğulom KARIMIY
“Yoşlik” jurnali, 2011-yil 10-son
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


