23 daqiqada öqiladi

391 marta körilgan

Köragon

(Hikoya)

 

Yaratqonkim tan içra jon yaratti,

Seni körkliklar uzra xon yaratti.

Xorazmiy

Balx viloyatiga bahor keldi. Jilğa va soylar yana köklam qöşiğini kuylay boşladi. Dalalaru yaylovlar rang-barang öt-ölanlar gilami bilan qoplandi. Samoda turnalar arğimçoq yasab, şimolga – Movarounnahr tomonga uçişsa, ulardan pastroqda qaldirğoçlar havoni öqday kesib çarx urişardi.

Kuzda Balxni zabt etgan Temurbek qöşini viloyatda qişladi. Ilk bahorda Hirot maliki Ğiyosiddin Kurt, Sabzavordagi sarbadorlar hukumati boşliği amir Muayyad, Seyston maliki Faxriddin, Moxon amiri Alibek Joniqurboniy, xorazmşoh Husayn Söfi, Oq Örda xoni Örusxon, Kobuliston şohi Qutbiddindan elçilar kelib, barçasi şohligu ğalaba bilan muborakbod etişdi. Temurbekning katta ötovi ham sovğa-salomlarga torlik qilib qoldi. Faqat Möğulistondan elçi kelmadi. Çunki möğullar Husaynni ham, Temurbekni ham özlariga tobe Movarounnahrda özboşimçalik bilan vaqtinçalik hokimiyat örnatgan isyonkor kimsalar, deb bilişardi.

Amir Husayn ustidan ğalaba qozonganidan söng, aksariyat yon-atrof ölkalar tojdorlari öttiz tört yoşli Temurbekni Movarounnahr hukmdori, deb eʼtirof etiş barobarida, yangi hukmdorning kelgusi rejalari, qöşni saltanatlar bilan qanday munosabatlar örnatiş niyatidan voqif bölişni möljallar edilar. Toju taxtga yöl oçgan ğalabasidan ilgariyoq Temurbek xon kötargani – Çingizxon avlodi Suyurğatmişxon nomi allaqaçon xutbada öqilib, tangalarga zarb qilina boşlasa-da, uning qöğirçoq xon ekani sir emasdi.

Amir Husayn Movarounnahr hukmdori ekanida betayin xulq-atvori va oçközligi tufayli eʼtiborli beklarning könglini qoldirganidan ogoh qöşni yurtlar sultonlari Movarounnahr tarafdan xavfsiramay, aksinça, Jayhun va Sayhun oraliğidagi tuproği zar ölkaning biron viloyati yo tumanini yulib oliş payida bölsalar, bu diyorda ğayratu şijoati vujudiga siğmaydigan, Olloh yuksak aql va benazir sarkardalik isteʼdodi bilan siylagan bahodir bek taxtga ötirgaç, barçasining köngliga xavotir oraladi.

Navrözdan söng Temurbek aʼyonlaru xos soqçilari hamrohligida Balx yaqinidagi payğambar sallallohu alayhi vasallam sahobalaridan biri dafn etilgan Xoja Ukkoşa qabristoniga otlandi. Qarğa tusli qorabayir ustida mardonavor ötirgan, qora kimxob çopon kiygan Temurbekning simobiy sallasi köklam quyoşi nurida nuqradek tovlanadi. Sallaga qadalgan yirik yoqut tong yulduziday porlaydi. Soqol-möylovi kalta kuzalgan bek odatiça olislarga nazar solar, bahor şabadasi xuş yoqqanidan çoponi oldini oçib yuborgan, guldor navröziy köylagi va otining zardöziy yopinçiği bilan boşqa suvoriylardan ajralib turardi.

Navrözgaça u aksar harbiy kiyimda yurganidan, hozirgi libosida özini quşdek yengil sezar, kamariga oğir qiliç örniga, ğilofiga qimmatbaho toşlar qadalgan dandon sopli dudama xanjar qistirilgan. Xoja Ukkoşaga yetgaç, pölat sovut va dubulğa kiygan, nayza kötargan soqçilar ot ustida turişdi. Temurbek va aʼyonlar yayov yurib mozor oralaşdi. Amir Husayn qabri ustida çeçaklar unib-ösibdi. Yoşlikdagi dösti, qaynoğasi, ittifoqçisi, söngra esa toju taxt uçun kuraşdagi asosiy raqibi – Movarounnahrning sobiq hukmdori Husayn uruşlar, fitna, aldov, hasad, şuhratparastlik töla hayoti bilan vidolaşgaç, nihoyat osuda uyquda yotardi. Nariroqdagi çingiziy Odilxon – köp jihatdan özini qöğirçoq xon qilib kötargan Husaynga öxşaydigan kimsaning qabriga bir qur nazar taşlagan Temurbek Qurʼon suralaridan öqidi. Qaynoğasi Husaynning bilib-bilmay qilgan gunohlarini keçirişini Ollohdan ötindi.

Husaynning bobosi amir Qazağon oq-qorani erta taniy boşlagan ösmir Temurda hayratu ehtirom uyğotardi. Qazağon – zolim çingiziy xon Qozonxonni taxtdan ağdarib, Movarounnahr mustaqilligini tiklaş uçun kuraşgan birinçi turk amiri. Uning davri davronida aholi nisbatan tinç-osuda hayot keçirdi. Dini islom ravnaq topib, tolibi ilm va ulamolar köpaya boşladi. Biroq hokimiyatini mustahkamlay olmagan Qazağon, ön ikki yillik hukmronlikdan söng, fitna qurboni böldi. Movarounnahrliklar uning davrini hamon dorilamon kunlar sifatida armon bilan eslaşadi. Temurbek otasi Tarağay bahodir va piri şayx Şamsiddin Kulol özaro suhbatda amir Qazağon ölimidan afsuslanib, uning avlodidan munosib voris hokimiyat jilovini qöliga olib, Qazağonning ezgu tadbirlarini davom ettirişini orzu qilişganini yaxşi eslaydi. Biroq avlodi amir Qazağonga munosib böla olmadi. Amirzoda Abdulla taxtga çiqqaç, otasi örnatgan risoladagidek tartiblarni buzdi. Oqibatda nizolar boşlanib, yaxlit ölka çok-çokidan sökilib, tarqoqlikka yuz tutdi. Abdulla Movarounnahrni tark etib, sargardonlikda zavol topdi. Amir Qazağonning tayançi, Movarounnahrdagi eng kuçli jangovar qavm – qoraunoslar ham ukparday tözib, qolgan-qutgani Qazağonning boşqa öğlidan nabirasi amirzoda Husayn bilan olis Qandahor viloyatini qora tortib ketdi. Tarqoqlikdan ustamonlik bilan foydalanib, Movarounnahrni qayta böysundirgan, azaliy duşman möğullardan heç qaçon yoruğlik çiqmasligini anglagan Temurbek tuğilgan yurti Keşni tark etib, qaynoğasi amir Husayn köragon huzuriga yöl oldi. U amir Husayn bobosi Qazağon kabi Movarounnahrga saodat olib kelişini umid qilardi…

Yuz-közlariyu ust-boşlari çangga belanib, özlari va otlari holdan toygan Temurbek va yuz yigiti Qandahorning Garmsir tumanidagi ölangda joylaşgan amir Husayn qarorgohiga yaqinlaşişganda, özlarining taşrifi qarorgohda talotöp uyğotadi, deb öylaşmagan edi. Möğullar taʼqibidan yurak oldirgan Husaynning kiçik qöşini qalin çang-tözonni körib, hatto çodiru ötovlarni yiğiştirmay, tartibsiz qoçişga yuz tutdi. Kimsasiz qarorgohga kirgan Temurbek bir zum hayron bölib, söngra gap nimadaligini angladi-da, şoşilinçda haydab ketilmagan bir töp yilqidan bir neça çavandoz yigitning otini almaştirib, yana bittadan ehtiyot ot berib, darhol amir Husayn izidan jönatdi. Çoparlar unga yetib olib, ğanim emas, balki madad sifatida kuyovi Temurbek kelganini, singlisi Öljoy Turkon oğo ham unga hamrohligini aytişdi. Badgumon Husayn şunda ham hadiksirab, balki möğullar Temurbekni tuzoq sifatida jönatişgandir, degan xayolga borib: “Navkarlarini qoldirib, Temur yolğiz qoşimga kelsin”, dedi. Temurbek yigitlariga qarorgohdan siljimaslikni buyurib, xotini bilan birga qaynoğasiga yuzlandi. Samimiy niyatlar bilan kelganiga zörğa işontirib, birga qarorgohga qaytişdi. Çodirdagi yakkama-yakka suhbatda amir Husaynni möğullarga qarşi birgalikda kuraşga çaqirdi. Öziga eʼtiborsizlikdan soqol-möylovlari ösib, maşaqqat va iztiroblardan çakka soçlari erta oqara boşlagan qaynoğasiga Temurning jon kuydirib aytayotgan mulohazalari yoş bolaning valdiraşiday tuyulardi.

– Senda yuz yigit, menda ikki yuzta, jami uç yuz navkar bilan möğulga yoğiy bölmoqçimusen? – dedi u istehzo bilan Temurga bepisand boqib.

– Agar uç yuz navkar bilan ğanimning biron töpini yakson qilib dovruq solsak, bir kunda kuçimiz ön barobar oşadur, – dedi Temurbek qatʼiy işonç bilan. – Çunki kuraşga taşna yigitlar Movarounnahrda bisyor. Bizga  qöşilmoqçi bölgan talay yigitlarga men: “To darak bergunimça, imkon qadar qurol-yaroğ topib, maşq qilib turing”, deb harb işiga mohir navkarlardan ustozlar qoldirdim. Çunki dovtalablarning barçasini Qandahorga boşlab kelmoqdan maʼni yöq.

Boşini quyi solib ötirgan Husayn birdan qaddini rostlab, ölja hidini payqagan qirğiydek qisiq közlari yaltilladi.

– Savaşga iştiyoqing şunçalik ekan, avval Seystonga yuriş qilamiz!

– Ne uçun? Axir, duşman şimolda, kuraşdan maqsad Movarounnahrni möğullardan ozod etiş-ku!

– Arzimagan kuç bilan möğulga bas kelib bölmas. Seyston maliki Faxriddin viloyatidagi isyonçilarni bostiriş uçun meni madadga çorlamiş. Katta molu mulk hamda jami öljani vaʼda qilgan. Alarni qölga kiritsak, söngra, ehtimol, Movarounnahr safariga otlanarmiz.

Temurbek oğir öyga toldi. Bu tadbir möğullarga qarşi kuraş boşlaşni muayyan muddatga keçiktirsa-da, biroq busiz Husayn bilan murosaga kelib bölmasligini sezib, rozilik berdi.

Öljoy Turkon oğo amir Husaynning harami joylaşgan çodirda edi. Haramda ham vahima bosilgan, madad kelganidan barça şodu xurram. Öljoy Turkon oğoning taşrifi munosabati bilan bazm boşlanib, çolğu sadolari, şöx taronalar taralardi. Musiqa tinganda ayollar çaqçaqlaşib, şodon kulişardi. Amir Husayn çodirini tark etgan bek qarorgoh çekkasidan joy olgan öz navkarlari tomon otlanarkan, haram çodiridan yangrayotgan çinni jarangi yangliğ kulgu quloğiga çalinib, yuragi hapriqib ketdi. Bu ovoz egasi Temurbek uçun ğoyat aziz xilqat edi…

Seystondagi muhorabalar movarounnahrliklar harb işiga neçoğlik mohir ekanliklarini körsatdi. Malik Faxriddin katta laşkari bilan oylab qamal qilib ololmagan qalʼalarni Husayn va Temur tadbir bilan bir neça kunda işğol etişardi. Butun Seyston böylab “öq ötmas, ötda yonmas, suvda çökmas” bahodirlar haqida ovozalar tarqalib, malikning aksariyat raqiblari tor-mor etilib, qolganlari pisib qolişdi. Malik Faxriddin ğolib movarounnahrliklar qarorgohiga ziyofat uçun poda-poda qoramol, qöy-eçkilar, katta meşlarda Şerozu Isfahondan keltirilgan arğuvoniy şaroblar jönatdi. Bularni keltirgan seystonliklar, ittifoqçilarni qutlaş hamda vaʼda etilgan oltinlarni topşiriş uçun ertaga malikning özi arkoni davlat bilan taşrif buyurişini xabar qilişdi.

Qarorgohda bazm qizigandan qizir, barça qatori Temur ham masrur edi. Malik beradigan oltinlar bilan yirik laşkarni bemalol qurollantiriş mumkin. U şarobdan tiyilsa-da, öziga erk berib, Seystonga kelganlaridan beri ilk bor sovutini yeçib, çolvor va köylakda xotirjam uxlaşga yotdi. Lekin            tongga yaqin hayqiriqlar, otlarning kişnaşi va şovqin-surondan uyğonib ketdi.  Sapçib turganida, çodirga yugurib kirgan yaroqbardori baqirdi: “Yoğiy bosdi, begim, yoğiy!”. “Qanaqa yoğiy?!” – öqdek ötdi bekning xayolidan. Biroq öylaşga fursat yöq. U şoşa-pişa qiliç osiğliq kamarini beliga taqib, dubulğa va tönini kiydi-yu, çodirdan otilib çiqib, oti tomon yugurdi. Yaroqbardor mayda sim halqaçalardan töqilgan oğir pölat sovutni kötarib, uning izidan çopdi. “Sovutni kiyib oling, begim! Yoğiy yomğir bikin öq yoğdirmoqda!” Bu paytda Temurbek otga mingan, vaziyatni baholaş uçun har tomonga nazar solardi. Qarorgohning narigi çekkasida çodirlar yonar, amir Husayn va haram çodirlari joylaşgan markazdan qiliçlar jarangi, ayollar faryodi quloqqa çalinardi. Qarorgoh böylab otliqlar betartib çopar, nafaqat navkarlar, önboşiyu yuzboşilar ham sarosimaga tuşişgani uçun, jangovar safga tizilişmas edilar. Jang natijasini baʼzan bir neça daqiqa hal etişiga köp bora guvoh bölgan Temurbek sovutni kiyişdan boş tortib, buyurdi: “Tuğni kötar! Hukmdorimiz va aning harami xavf ostida. Jangga, yigitlar!”

Tuğ ostida zumda sovutli-sovutsiz jangçilar yiğildilar. Temurbek zirhli libosdagilarga oldinga ötişni buyurib, jangga otlanişganda, yölda Husayn xos navkarlari bilan körindi.

– Temurbek, çekinmoq zarur, – dedi u hansirab. – Haqimizni bergisi kelmagan malik Faxriddin xiyonatkorona bosqin qilmiş!

– Ayollar-çi, xojam?! Haram omonmi?

– Ayollarni öylaydigan vaqt emas hozir. Hatto Çingizxon, döppi tor kelganda, xotini Burtaçinni duşmani markitlar qöliga taşlab qoçmiş. Oqil kimsa ayolni deb, öz boşini xatarga qöymas.

– Çingiz menga ibrat bölolmaydur! Öz tanmahramim va xojam haramini yoğiy ilkiga taşlab qoçgandan köra, ölim afzal!

Husayn zaharli işşaydi va “nodon” degan kabi boşini çayqab, otiga qamçi urib ötib ketdi.

Sovutsiz bölişiga qaramay, şijoati ön çandon oşgan Temurbek jangda ehtiyotkorlikni ham unutib, oldingi safda turib savaşdi. Uning keskir qiliçi quyoşning ilk nurlarida yalt-yult qilar, öngu sölga ajal soçardi. Seystonliklar hujumdan mudofaaga ötişga majbur böldilar. Temurbek atrofida jipslaşgan movarounnahrliklar yoğiy ustiga jonli qoyadek surilib borardi. Ular birpasda haram ayollarini sudrab ketayotgan yoğiy jangçilariga yetişdi. Bir neçasi mahv etilgaç, qolganlari tumtaraqay bölişdi. Çekinayotgan seystonliklar ortiq qöl jangiga jurʼat qilolmay, yoyandozlikka zör berişardi. Temurbekning öng bilagiga kamon öqi zarb bilan sançilganda qiliçi qölidan uçib ketişiga sal qoldi. Bek darhol qiliçni çap qöliga oldi va boşi uzra kötardi. Jangçilarni olğa boşlayotganida yana bir öq öng oyoğiga sançildi. Xos navkar uni orqadan suyadi.

– Begim, siz yaralandingiz! Hukmdor harami qutqarildi, inçunin, janggohni tark etsak ham böladur!

– Jang oxiriga yetmasdan çekiniş naqd ğalabani qöldan berişdur. Yoğiy saflari tözğitilsin!

Sarkarda buyruğiga köra jangçilar olğa bosişdi. Qutqarilgan ayollar orasidan Öljoy Turkon oğo faryod urib yugurib kelib, çakillab qon tomayotgan uzangiga yopişdi.

– Xojam, xaloskorimiz, tez otdan tuşing, tabiblar iloj qilsinlar. Aks holda, Xudo körsatmasin, nogiron bölib qolursiz!

Rangi oppoq oqargan Temurbek, uning sözlarini eşitmayotgandek, közlarini janggohdan uzmasdi. Haram ayollaridan yana biri yaqinlaşganda, u hijobda bölsa-da, Temurbek savqi tabiiy bilan tanidi. Uçinçi kamon öqi yuragini möljallagan kabi egar ustida  bilinar-bilinmas qalqidi.

– Temurbek, men – malika Saroymulkxonim! Siz burçingizni şaraf bilan ado etdingiz.  Yoğiy mağlub etildi. Amir Husayn nomidan buyuramen: otdan tuşing, toki tabiblar muolaja etgaylar!

Malikaning ovozi Temurbekning quloğiga jangçilarning “yoğiy qoçdi, yoğiy qoçdi!” degan hayqiriqlaridan ham köproq xuş yoqib, sönggi kuçini töplab: “Amringiz boş ustiga, malikam!” dedi-yu, köp qon yöqotganligi tufayli şu zahoti huşidan ketdi.

Şu tariqa,            Temurbek gullagan yigitlik davrini amir Husaynga sadoqat bilan xizmat qilib, makkor möğullarga qarşi matonat bilan kuraşib, yoş boşini doimiy xatarda qöyib keçirdi. Deyarli barça jangu jadallarda öz böluki bilan janggohning eng oğir qismida bölib, Movarounnahrni qadamba-qadam möğullardan tozalab, Husaynni toju taxt sohibi qildi. Movarounnahrning özi kötargan yangi hukmdorini çin dildan muborakbod etar ekan, ön minglab yigitlar qoni evaziga qölga kiritilgan istiqlolni mustahkamlaş lozimligini aytib, bobosi Qazağondan ham köra oqilona siyosat yurgizib, uning xatolarini takrorlamaslikka çaqirdi. Movarounnahr sarhadlari bexatarligini taʼminlaş uçun möğullarni öz uyasi Möğulistonda yakson qiliş zarurligini, qöşinga özi boş bölib borişga tayyorligini aytdi. Biroq, afsuski, Husaynda bobosi Qazağon darajasidagi hukmdor böliş salohiyati yöqligi tezda oydinlaşdi. Uning amirlarni jipslaştiriş örniga, bir-biriga qarşi  gijgijlab, möğullarga qarşi kuraşda jasorat körsatgan sarkardalarga oğir soliqlar solib, nafaqat amirlar, balki butun elu yurtning umidu işonçini oqlamaganidan Temurbek çekkan iztiroblar Seystondagi jangda öng qöli va öng oyoğiga kamon öqi sançilgandagi jismoniy oğriqdan ham kuçliroq edi.

Nafs quli bölgan Husayn buyuk Turon davlatini yaratiş yölida möğullar yangliğ töğanoq ekanligini anglagan Temurbek, qaynoğasining bir neça  suiqasdlaridan omon qolgaç, fitnakor Husaynga qarşi isyon kötarib, uni poytaxti Balxda zabun qildi…

Nihoyat, u ğolib, ona diyori Movarounnahrda oqilona tartiblarni örnatmoqqa kirişmoği mumkin. Laşkarga safarga hozirlaniş uçun farmon berilgan. Erta-indin Jayhunni keçib ötib, ğolibu muzaffar holda Movarounnahr zaminiga qadam qöyişadi. Biroq butun qarorgohda yolğiz Temurbek hali amir Husayn ustidan qozongan ğalabasini tugal deb hisoblamaydi. “Saroymulkxonim meniki bölgaçgina mutlaq ğolib bölurmen”, deya neçançi bora könglidan ötkazdi u. Aslida amir Husayn halokatidan söng köp ötmay, uning haramidagi tört ayolni öz ördusiga joylaştirişni buyurgan. Boşqalarini dongdor amirlarga ulaşdi. Mana, idda muddati ham ötdi. Ğoliblik huquqiga köra, u Saroymulkxonimga bemalol uylana oladi. Qadimdan odat şunday. Çingizxonning “Dunyoning oliy lazzati mağlub duşmanning ölja tuşgan tulpor otlarini miniş, asira xotinlari bilan işrat qiliş”, degan sözlari bu odatni qonuniylaştirgandek edi.

Temurbek Xoja Ukkoşadan qaytib, çodiriga kirmasdan, qarorgoh çekkasidagi xuşmanzara joyga tikilgan Saroymulkxonim ötovi tomon otlanarkan, yuragida jang oldidagidan kam bölmagan hayajon tuydi. Bek Saroymulkxonim jismangina emas, qalban ham öziniki bölişini xohlardi. Biroq çingiziy Qozonxonning mağrur qizi qalbini zabt etiş Möğuliston xoni Ilyosxoja yoinki amir Husayn laşkarini yakson etişdan-da oğirroq tuyulardi…

Saroymulkxonimni Temur ilk bor qizaloqligida körgan. Öşanda u otasi Tarağay bahodirga hamroh bölib, Jayhun böyidagi Solisaroy şahriga – amir Qazağonning ördusiga borgan edi. Otasi Qozonxon ölimidan söng amir Qazağon ördusida tarbiyalanayotgan, hali ön yoşga tölmagan Saroymulkxonim boşidagi ukpar qadalgan jiğasi bilan boşqa qizlardan ajralib turar, noyob husni, şaddodligi, öktamligi tilga tuşgan edi. Qozonxon bir neça yil burun öldirilgan bölsa-da, Çingizxon avlodlariga hurmat-ehtirom butunlay yöqolmagan edi. Temur Qazağonning nabirasi Husayn va boşqa  amirzodalar bilan döstlaşdi. Turli viloyatlarda ulğaygan amirzodalar, otalari hali-hanuz köproq köçmançilik odatlariga rioya qiladigan amir Qazağon çodiridagi maşvaratda iştirok etişayotganda,  atkalar nazoratida çavandozlik, tirandozlik, qiliçbozlik maşqlari bilan maşğul edilar. Maşvaratdan söng serhaşam ipak saropardadan taşqari çiqqan amirlar ösmirlar maşqlarini kuzatişganda, Temur dadilligi, çapdastligi, sardorlikka intilişi bilan bir közi kör, lekin nazari ötkir amir Qazağonning nazariga tuşgan.

– Keyingi yillarda Qaroçor nöyon avlodi bölgan Tarağay bahodir harbiy safarlaru jangu jadallardan şayxlar suhbatini afzal körib, şayx Şamsiddin Kulolga qöl berib, laşkargohga emas, xonaqohga serqatnovligidan taajjubda edim, – dedi Mavorounnahr amiri yagona közini maşq maydonidan uzmasdan. – Bugun öğli Temurbekning şijoatidan kördimki, Qoçuvli bahodir va Qaroçor nöyon kabi uluğ sarkardalar isteʼdodi Tarağay bahodirda bir oz dam olib, Temurbekda bor böy-bastini körsatişga çoğlanibdur.

Amirlar bu gapni yarim hazil, yarim çin qabul qilib, kulib qöyişdi. Tarağay bahodir öğli şaʼniga bildirilgan maqtovlar uçun Qazağonga qulluq qildi…

Amir Husayn va voyaga yetgan Saroymulkxonimning töyi ham Solisaroyda bölib ötgan. Oşiq Temurbek taqdir taqozosi bilan kuyovjöralar safida edi. Kelinlik libosidagi Saroymulkxonim yanada oçilgan, göyo osmondagi tölin oy yerga tuşganu, barça atrofida yulduzlar kabi parvona.

“Oy tugul, zaminda hatto Quyoşga ham hojat yöq kabi”, deya könglidan ötkazdi öşanda Temurbek va beixtiyor şoir baytini piçirladi:

Agar kun tuğmasa ham yoqtu qilğay,

Yuzing nuri bu dunyoning saroyin.

Kelin salom payti amir Qazağon Saroymulkxonimning peşonasidan öpib, yoş kelin-kuyovlarga zar ötov inʼom etgan, uning içidagi anjomlar bari asl matolardan edi. Saroy oldidagi gulzor örtasida tikilgan olovday ötovning töriga zarrin çimildiq tikişdi. Mamnun Movarounnahr hukmdori özini nevara kelin bilan muborakbod qilayotgan aʼyonu amirlarga dedi:

– Maʼlumingizkim, Qozonxon bilan jangda bir közimdan ayrilgan edim. Bugun Qozonxonning nuridiydasi, Çingizxonning zuryodi nevara kelin bölib xonadonimga qadam qöyganida, öşa yöqotgan qözimni qayta toptaganday böldim.

– Qozonxon ruhi ham amirzoda Husayn kabi bahodir kuyov bilan faxrlanib, sapçadek uzilgan boşiga ortiq açinmasa kerak, – hazil qildi mast amirlardan biri.

Quvonçdan yal-yal yonib turgan kelini çehrasiga birdan mahzunlik soya taşlaganini sezgan Qazağon surbet amirga öqrayib qaradi-yu, töy buzilmasligi uçun ğazabini tiydi.

Kelin-kuyov çimildiqqa kirib ketişgaç, çodir oldida tik turgan amiru amirzodalar qöllaridagi jomlarga soqiylar közalardan may tölatişdi. Mayni soqol-möylovlariga tomizib sipqorgan mast-alast amirlar “Amir Husayn Köragon, amir Husayn Köragon”, deya baqira boşlagaç, Temurbek ortiq çidayolmadi. Qölidagi jomga lab ham tekkizmasdan, amirlarning içişini tamşanib kuzatib turgan bir navkarga tutqazdi va töyxonani tark qilib,  saroy otxonasidagi otini egarladi-da, suvor bölib, Solisaroydan taşqari çiqdi. Şahar devor bilan öralmagani sababli, uni birov payqamadi. Temurbek ot çoptirib, Jayhun sohiliga çiqdi. Yaydoq joyda ot jilovini tortib, irğib yerga tuşdi. Daryo oy yoruğida jimirlab oqardi. Yigit özini daryoga otgisi, muzdek suv bağrida yuragini örtayotgan hovurini bosgisi kelardi. Içki bir ovoz özini qölga olişga daʼvat qildi: “Temur, özingni bos! Saroymulkxonimga uylanib, köragon bölamen, degan xomxayoldan nihoyat qutulganingga şukr qil. Axir u xon qizi. Amirzoda Husayn balki kelajakda Movarounnahr hukmdori bölar. Binobarin, alar bir-biriga munosib. Bu nikohdan çin döstlar faqat şodlanmoği zarur. Sening muhabbating … agar muhabbating çin bölsa, Saroymulkxonimning xojasi amirzoda Husaynga avvalgidan ham köproq sadoqat bilan xizmat qilib, aning döstlariga döst, duşmanlariga duşman bölğaysen, Muhabbat bikin oliy tuyğu faqat ezgulikka yöllamoği zarur. Axir, bejiz şoir Xorazmiy “Muhabbatnoma” otliğ doston yaratmagan va sen Olloh kalomi Qurʼoni karimni yod olganing kabi, bu dostonni ham bejiz yodlamading”.

Solisaroydan Keşga qaytişayotganda Temurbek maʼyus edi. Bu hol otasi nazaridan çetda qolmadi. Bekzodani yaxşiroq kuzatişga tayinlangan mulozim Temurbek hud-behud “Muhabbat nori jondin ketmadi heç, Qölum sim olmangizga yetmadi heç”, deya piçirlayotganini, göyo köz yoşisiz yiğlayotganini aytganida, donişmand Tarağay bahodir gap nimadaligini angladi. Biroq öğlining yarasini tirnamaslik uçun bu haqda heç kimga, hatto xotini Tegina begimga ham indamadi.

Uyga yetganlaridan söng bir neça oy ötgaç, Tarağay bahodir Solisaroyga sovçilar jönatib, amir Qazağonning nevarasi, amirzoda Husaynning singlisi Öljoy Turkon oğoni öğli Temurbek uçun sörattirdi. Sovçilar şodu xurram qaytib, katta suyunçilar olişdi.

– Tarağay bahodirning şunday niyati bor ekan, oldinroq bildirganida Husaynning töyiga Temurbeknikini ham qöşib, qöşaloq töy ötkazardik, – debdi amir Qazağon. – Nevaram Öljoy uçun Temurbekday munosib kuyovni nafaqat Çiğatoy ulusi, bori tört ulusni kezib çiqqanda ham topişimiz dargumon.

Yangasi Saroymulkxonim bilan husn talaşadigan Öljoy Turkon oğo Temurbekning köngil yarasiga malham böldi. Temurga, ayniqsa, uning Saroymulkxonimni ğoyatda ehtirom qilişi, har jihatdan unga öxşaşga intilişi yoqardi. Xotini oğzidan bol tomib yangasini maqtaganida Temurbek uni quçib, dast kötarib: “Xon emas, amir qizi bölsang doği, sen ham xonzodalardan kam emassen. Turkona qalbimni ölja olding-ku, Öljoy Turkonim”, deb erkalardi…

Saroymulkxonimga özi sovğa qilgan oq ötov röparasida Temurbek otdan tuşdi. Tuya junidan töqilgan oq namatdan tikilgan ötov yam-yaşil ölangda göyo lojuvard osmonda suzib borayotgan bir töp oq bulut kabi yarqirab turardi. “Töyida amir Qazağon sovğa qilgan zar ötovdan ötsa ötadiki, lekin qolişmaydi”, – közi quvonib, köngli tölib, ötovni nazardan keçirdi bek.

Qazağon hadyasi zar ötov eskirgaç, malika yangisini körgani dargumon. Çunki amir Husaynning haramida boş xotini Tarmaşirinxonning qizi Suyunç Qutluğ oğoning mavqei yuqori edi. Xasisligi yetti iqlimga doston amir Husayn ot egariga işqalanib yirtilgan çolvoriga yamoq qöydirib kiyar, inçunin, xotinlari töy kuni olganidan boşqa sovğani umid qilişmasa ham bölardi.

Malika uning kelişidan voqif, ehtimol, içkaridan kuzatib ham turganini bilgan Temurbek imkon qadar öng oyoğining oqsoqligini bildirmaslikka tirişib, şaxdam qadamlar bilan ötov tomon yurdi. U içkari kirgaç, kanizaklari bilan ötov örtasida turgan harir libosli Saroymulkxonim taqinçoqlarini jaranglatib taʼzim qildi. Yigirma yetti yoşli malikaning oqi oq, qizili qizilga ajrab, latofat va malohati köngilni orziqtirar edi.

– Xuş kelibsiz, uluğ hukmdor, marhamat qiling. – Saroymulkxonimning ovozi Temurbekni ösmirligida öziga maftun qilgan qizaloqning qönğiroqdek jarangdor kulgusini eslatdi.

Ötov törida çiroyli dasturxon tuzalgan, baxmal körpaçalar yozilib, parqu bolişlar qöyilgan. Temurbekning ovozi şiddat va qatʼiyat bilan yangradi:

– Siz birla bir neça daqiqa xoli suhbatlaşmoqçi edim, xonim!

Saroymulkxonim işorasi bilan kanizaklar ikki bukilib ötovni tark etişdi. Malika Temurga savol nazari bilan qaradi. “Mağrurlikni qöldan bergisi yöq, – suq bilan tikildi bek. – Biroq, ayni xislati unga ğoyat yaraşadur”.

– Idda muddati tugadi, xonim. Qölingizni sörab keldim. Kaminaning nikohiga kirsangiz!

– Qölingizda asiramen-ku! Asiraning roziligini söraşingiz ajab.

– Biroq siz bikin oliynasab xonzoda uyimga öz roziligi bilan qadam qöymoğini istardim.

– Rozi bölmasam-çi?!

Temurbek jang boşidayoq yoğiy laşkarining qaqşatğiç zarbasiga ötru kelib esankiragan sarkarda yangliğ qalqib tuşdi. Bir dam tili kalimaga kelmadi. Bu malika nazaridan çetda qolmadi. Yigitga içida açindi, biroq tomirlarida ajdodlari qoni jöş urib, xotirjam javobni kutdi.

– Nega axir, xonim? Siz bir umr amir Husaynga sadoqat saqlab, beva ötmoqçimisiz? – dedi bek böğiq ovozda. Uning keng peşonasida marjon-marjon ter donalari yaltiradi. Lablari qimtilib, qirra burni parraklari kerildi. – Öylab köring, u bunga arziydimi? Husayn haramini, bolalarini, undan himoya kutgan barçani öz holiga taşlab, jonini qutqariş uçun qoçdi-ku! U köragon yangliğ şarafli unvonni oqlamadi. Uning zavoli uşbu nomardligining haqli jazosidur.

– Sizga köragon unvoni kerak ekan, Suyunç Qutluğ oğoni nega Bahrom jaloyirga berdingiz?

– Xonim, sizga faqat unvon uçun uylaniş niyatida emasmen. – Temurbekning ovozi yana şiddat kasb etdi. – Çingiziylar xonadonidan qayliq topiş muşkul emas. Menga maslahatgöy oqila yor darkor. Rahmatli rafiqam Öljoy Turkon oğo örnini faqat siz bosa olasiz. Agar amir Husayn maslahatlaringizga quloq solganda qismati maşʼum xotima topmas edi. Men ham unga raqib emas, balki samimiy döst va sadoqatli sarkarda bölib qolardim.

– Siz amir Husaynga bergan maslahatlarimdan voqif edingizmu?

– Ha, qisman, albatta. Öljoy Turkon oğo siz  birla suhbatlaridan baʼzilarini menga naql qilardi. Maslahatlaringizda lutf yuzasidan baʼzan kaminaning nomini ham zikr etişingiz, amir Husaynni menga suyanişga undaganingizni eşitib, iftixor hissidan boşim kökka yetardi. Şu bois, hatto amir Husayn bir neça bor xiyonatkorona suiqasd uyuştirganida ham, uni qöllaşdan voz keçmadim. Insofu adolat yöliga kirar, deb umid qildim. Biroq Öljoy Turkon oğo vafotidan söng Husayn bilan meni boğlab turgan sönggi rişta ham uzildi.

– Ha, beçora Öljoy mening ham yagona ittifoqçim edi, – dedi Saroymulkxonim çehrasi va ovoziga mahzunlik inib. – Ikkalamiz siz bilan amir Husaynni murosaga keltirişga urinar, nainki özimiz, balki elu yurt saodatini ham şunda deb bilar edik. Öljoy vafotidan söng men yakkalanib, amir Husayn maslahatlarimga mutlaqo quloq solmay qöydi.

– Gapni gapir uqqanga, jonni jonga suqqanga! – Temurbek janggohdagi oğir vaziyatni önglagan sarkarda kabi ustunlikni öz qöliga oliş uçun qarşi hujumga ötdi. – Bilsangiz, xonim, siz kabi oqila maslahatgöyga har qaçongidan muhtojmen. Illo, neça yillardan beri könglim tubida ardoqlab yurgan uluğ rejalarim bor. Töğri, sadoqatli beklarim, egaçim Qutluğ Turkon oğo madadu maslahatlarini ayaşmaydur. Biroq mening yorim, yostiqdoşim ham bunyodkorlik rejalarimni qöllaydigan, jöyali maslahatlar berib, amirlar aytolmaydigan xatoyu nuqsonlarimni körsatsa, qaniydi!

– Qay rejalar xayolingizni band etmiş?

– Buyuk Turon davlatini tiklaş! Bir yuz ellik yil avval jahongir bobongiz poymol qilgan Turonni bor böyi-basti bilan tiklaşda menga madadkor bölsangiz! Bu uluğ tadbir yölida burun ham baʼzi harakatlar qilinsa-da, köngildagidek natija bölmadi. Çiğatoy ulusining çingiziy xonlaridan baʼzilari ham Movarounnahrda kuçli davlat yaratişga urindilar. Kepakxon Qarşini, Tarmaşirinxon Buxoroni poytaxt qildi. Bobongiz Qozonxon Zanjirsaroyni qurdirdi. Turk amiri Qazağon va avlodlari ham baholi qudrat bunga intilişdi. Biroq birontasi bu şarafli işni uddalayolmadi. Fikri ojizimça, özini Turonzaminning sodiq farzandi va turkiy xalqning fidoyi yölboşçisi, deb bilgan şaxsgina bu qutluğ vazifaga qodirdir. Turonning qadimiy poytaxti Samarqand bir yarim asrdan beri yarim vayronadur. Men Turonni tiklaşni diyorimiz qalbi Samarqandni tiklaşdan boşlamoqçimen!

Temurbekdagi jöşqinlik malikaga ham ötdi, çehrasida hayrat va fusunkorlik jilvalandi.

– Çingizxon buzgan yurtni tuziş uçun undan-da buyukroq xoqon bölmoq lozim. Siz çindan uluğ işlarga qodirsiz, Temurbek, – dedi Saroymulkxonim tölqinlanib. – Qand kabi xuş yoqadigan bu rejangiz ajoyib samarlar keltirişiga aminmen!

Malikaning söz öyinidan zavqlangan Temurbek, ğanim tuğini egallagan sarkarda yangliğ dadil olğa yurib, uning xipça belidan quçdi. Ötli nigoh bilan xonzodaning tölin oy misoli oraziga, qiyğos közlariga boqarkan, xitob qildi:

Latofat mulkining sohibqironi,

Muvofiq surating birla  maoniy!

– Şoir Xorazmiy mubolağa qilmiş, aşʼor sehri sizni-da adaştirmiş, – dedi Saroymulkxonim quvlik bilan. – Çunki bu olamda sohibqiron yagonadur!

– U holda sohibqiron qalbining sohibasi ham yagona, – dedi Temurbek malikaning ipak durrasi ostidan möralagan gajakdor zulfini mehr bilan silarkan.

Saroymulkxonim mehrga javoban mayin tabassum hadya qilsa-da, yigitning quçoğida erib, özini yöqotib qöymadi.

– Samarqandni tiklaşni mudofaa devori bunyod etmoqdan boşlamoq zarur. – Malikaning issiq nafasi va momiq badani taʼsirida mast bölayozgan Temurbek bu sözlardan darhol öziga keldi. – Muhtaşam saroylar, masjidu madrasalar söngroq qurilsa ham böladur. Çunki jahonga hukmron bölib örgangan çingiziylar öz iddaolaridan oson voz keçişmaydur. Özim çingiziyzoda bölganim uçun alarning  sajiyasini yaxşi bilurmen. Siz qurganni möğullar, albatta, buziş payida bölişadi. Çunki muhtaşam imoratlar, madrasalarda öqitiladigan kitoblar tufayli xalq xotirasi uyğonişi, ğururi va şijoati qad rostlaşini bilişadi, inçunin, bunga yöl qöyişni aslo istaşmaydur.

– Ilk maslahatingizoq könglimdagi rejalarga uyğunligidan baxtiyormen, xonim, – dedi Temurbek. – Biz göyo ikki tandagi yagona jonmiz. Bundan buyon nainki möğullar, balki yaʼjuj-maʼjujlarni ham Iskandar kabi daf etişim şubhasiz.

– Yaʼjuj-maʼjujlar bir soridan bosib kelmiş. Siz öngu söldan, olddan va ortdan hamla qiladigan ğanimlar zarbasiga hozir böling.

– Gapingiz rost. Çor atrofimni öragan ğanimlarga bas keliş uçun mudofaa devori va laşkarning özi kamlik qiladur. Biroq men Movarounnahr raiyatining işonçi va ixlosini qozonmoqçimen. Alarni zulmu sitamdan ozod qilib, erkinlik baxş etamen. Xalq qudratu salohiyatini namoyon etişi uçun ozod bölmoği zarur. Xorazmşoh Sulton Muhammad ham Samarqandni mustahkam devor bilan örattirgan edi. Biroq nega himoyaçilar oxirigaça kuraşmay, darvozalarni yoğiyga oçib berişdi? Nazarimda, xorazmşoh raiyatning işonçi va ixlosini qozonolmagan. Agar raiyat menga işonsa va sadoqat saqlasa, Samarqandni heç qanday yov ololmaydur.

Saroymulkxonim jon quloği bilan eşitar, Temurbekning mulohazalari unga yoqayotgani dam-badam tabassum qilişidan bilinardi.

– Samarqand Afrosiyob, Iskandar va Çingizxonlar qadami yetgan şahar, – dedi malika öyçan holda. – Turon xoqoni Afrosiyob davrida u qöş iqlim poytaxti edi. Iskandar va Çingizxon uni jahongirlik yölida zabt etişdi. Sizni, xojam, ötmiş turk xoqonlaridan tanho Afrosiyobga mengzaş mumkin. Inşoolloh, Turonning Afrosiyob davridagi jahoniy mavqeini tiklagaysiz!

Aşʼor devonlari mutolaasi taʼsirida Temurbek baʼzan badihatan baytlar aytar, biroq özini şoir hisoblamagani uçun qoğozga tuşirmas, birovga öqimas ham edi. Bugun muhabbat tuğyonida bir badiha baytni qöynidagi mahliqoga ilindi:

Ayo, lolayuzligim, Saroymulkxonim,

Ne dersiz, Samarqandda töy qilsak, jonim?!

Malika nozik qöllarini bekning yelkasiga taşlab, böynidan ohista quçib, javob bayt öqidi:

Samarqand jannat esa, men bölğum malak,

Hukmingiz boşimga toj, sohibqironim!

Söngra yigit kökragiga boş qöyib, davom etdi:

– Agar mumkin bölsa, Konigil yaylovida töy qilaylik! Uluğ bobom Çingizxon çodirini tikkan joyda orzularimiz kabi oppoq ötov tikaylik. Yuz ellik yil avval Turonning eng maşʼum kunlaridan biri yuz bergan bölsa, nihoyat, uning iqbol tongi Samarqandda otsin!

Baxtdan masrur Temurbek yorini bağriga tortib, aqiq labiga labini bosdi.

Ğulom KARIMIY

“Yoşlik” jurnali 2010/12

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (375)