Birov yelkasidagi yukni ustalik bilan yerga qöyadi, birov noşudlik qilib taşlab yuboradi-yu, lat yeydi. Meliqulov ham Jannatxondan qutuliş yölini köp öyladi. Oxiri tavakkal qilmoqçi böldi. Lekin qoş qöyaman deb, köz çiqarişiga sal qoldi.
Ular Qizilqumdan jumada qaytişdi. Duşanba kuni Urol Mardiyeviç işga çiqdi. Kabinetiga kirdiyu hurpayib ötirib oldi. Ikki kundan beri çakkasi löqillaydi, yuragini jeztirnoqli bir kimsa ayovsiz timdalaydi. Bu jeztirnoqlar Jannatxonga tegişli ekanini eslab, Meliqulovnnng köngli battar ğaş böldi. Ustma-ustma qönğiroq tugmasini bosdi. Sekretarning qorasi körinmadi. «Haliyam noz uyquda şekilli, — ğijindi Meliqulov, — soat öndan oşdi. Daragi yöq. Juda öligini taşlab oldi menga. Asli ayb özimda. Erkalatib yubordim. Qiziq, nega şunaqa böldi, a? Ilgari bir işoramga yuz dumalab ketardi. Keyingi paytda kimga aytyapsan demaydi. Xohlasa aytganingni qiladi, xohlamasa yöq. Nima böldi?»
Meliqulovning köz oldiga çöl, Jannatxonni mindirib lökillab ketayotgan tuya keldi. Bir soniyada boşiga quloqçin kiygan, körimsizgina, qotma-qoraça tuyakaş örnida Salmonov paydo böldn. U hadeb Jannatxonga muqom qilar, Meliqulov ötirgan ötovni körsatib, piq-piq kulardi… Urol Mardiyeviç yomon tuş körib uyğongandek, boşini sarak-sarak qildi. «Haydayman! Ikkalangni haydab yuboraman!» deb ödağayladi öziça. Xuddi şuni poylab turgandek eşik ohista oçildi. Jannatxonning şodon çehrasi körindi. Egnida jinsi şim, qizil kofta, oppoq böynida bodroqdek yirik şoda marvarid. «Aka, menga bir qarang!» degandek, eşikka suyanib turibdi.
Meliqulov uni yoniga çaqirdi, oldiga bir varaq qoğoz taşladi.
— Mang, yozing!
Qiz qalam olib, boşliğining oğziga tikildi.
— Nega lallayib ötiribsiz, bölmaysizmi?
— Ayting-da axir, nima deb yozay?
— Işdan böşaş haqida ariza yozing!
Jannatxoyi qoğozni jahl bilan nari surdi.
— Boring-ye! Nega böşar ekanman? Menga şu yer yoqadi. Ulsam ham böşamayman!
— Sizga bu yer yoqişi mumkin, — dedi Meliqulov stolni çertib, — ammo siz bu yerga yoqmayapsiz. Yaxşilikça böşamasangiz majbur qilamiz. Bilib qöying.
Jannatxon irğib turdi. Kurka tovuqdek kekirdaginn çözib şanğnlladi:
— Bekor-orlarni aytibsiz! Men zakonni sizdan ham yaxşi bilaman! Kodeksni suv qilib içib yuborganman! Majbur qilarmiş-a? Avval özingga boq — söngra noğora qoq!
— Mening tilim qisiq joyi yöq, — dedi esnab Meliqulov,— bilganingizdan qolmang. Qörqmayman.
Jannatxon stolni aylanib ötib, Meliqulovga yaqinlaşdi.
— Ho-o, şunaqa deng? Mana, kattakon ndoraning boşliğisiz. Vijdonni örtaga qöyib ayting-çi, meni neça marta öpgansiz?
— Bir marta, — dedi Meliqulov özini bosib,— tuğilgan kuningizda peşonangizdan öpganman. Hamma guvoh edi.
— Töğri, — tasdiqladi qiz, — hamma guvoh edi. Ammo… heç kim yöğida ham öpganlar, desam-çi, nima böladi? Xudoga şukr, emansipatsiya degan protsess boşlangandan beri ayollarning gapi qiliç kesadigan bölib qoldi? Aytaymi?
— Aytavering. Foydasi yöq. Qayttangga özingiz şarmanda bölasiz. Ğunajin közini suzmasa va hokazo… Yaxşisi, savdolaşmay ariza yozing. Siz ötirgan örningizga munosib emassiz. Xulq-atvoringiz noçor. Sizdaqa kimsalar kerak emas bizga.
Jannatxon bildiki, xöjaynn uni böşatmay qöymaydi. Şuning uçun yotib qolgunça otib qol, qabilida hujumga ötdi:
— Xulqim noçor bölib haligaça birovga ziyonim tekkani yöq. Mabodo öynatib kelganingizni minnat qilayotgan bölsangiz — xuş kördik! Endi Qizilqum tugul Oltinqumingizga ham bormayman! Men sizni bunçalik baçkana deb öylamovdim. Xöş, nomunosib kadrlarga kelsak, idorangizdagi odamlarning teng yarmi öz örnida emas. Janoblari boşçilik qilayotgan mana bu dargohda qamalib çiqqan öğri ham, xotinbozu piyonista ham, arpa bilan buğdoyning farqiga bormaydigan çalasavod agronom ham bor! Tilimni qiçitib nima qilasiz? Çoy-çilimingizga qaraydigan yugurdaklaringiz neçta? Beştami? Öntami? Siz ja-a haqiqatgöy ekansiz, avvalo öşalarni böşating edi!
— Xöv, oğzingizga qarab gapiring! Özingizdan-özingiz nima deb valdirayapsiz?!
— Men körgan-bilganimni aytayapman. U yoğini sörasangiz, özlarining orqa-boşi ham toza emas. Qizingizni qanday qilib institutga kiritganingizni… Salmonovning yiliga neça marta uyingizga kelib-ketişini… Dadaşev degan yöq odamga oyma-oy mukofot yozib berişingizni, hammasini bilaman. Hatto otangizning öligini ham işxonadagilar kömib berişdi-ku? yolğon deng-çi? — Jannatxon bir narsadan qörqqandek yoqasini uşladi, — tovba qildim, yettisini ham, yigirmasini ham sovxoz direktorlariga yukladingiz-a? Uyaling-ye!
Jannatxon jinsi şimining kissasidan tört buklangan qoğoz olib Meliqulovning başarasiga otdi:
— Mana, hammasini ipga tizib qöyibman! Öqing! Mendan sizga esdalik!
Qiz çört burilib eşikka qarab yurdi. Örol Mardiyeviçning yapaloq beti avval kökardi, keyin qizardi. Qalin lablari pir-pir uçdi.
— Yaramas! Xoin! — deb baqirdi u, — ölmasam, seni turmada çiritaman! Mana körasan!
Jannatxon ögirildi, darrov «salom»ga «alik» oldi:
— Faqat bitta şartim bor. Turmaga birga boramiz. Özim kallangizni massaj qilib ötiraman. Axir, davleniyengiz bor, aka…
— Yöqol közimdan!!!
Eşik qarsillab yopildi. Örol Mardiyeviç şapaloq yeganday böldi. Boşi aylanib, badani qizidi. Yuragi gupillab urdi.
U tortmadan dori olib içdi. Ança vaqtgaça muştini jağiga tiragança şiftga tikilib ötirdi. Keyin eşik oğzidagi qorovul orqali şofyorini çaqirtirib uyiga jönadi.
Meliqulov ikki kun körpa-töşak qilib yotdi. Qon bosimi kötarilibdi. Har safar dori içmoqçi bölib stakan çangallaganida suvdan surati fariştadek, siyrati çayondek bir qizning aksi körinaveradi. Bu qizning jon olğuçi… yöq közlarini emas, sözlarini eslasa, yonib ketay deydi. «Dadaşev meniki emas, boş injenerniki. Özi topgan, öliktirigiga ham özi javob beradi. Xöş, idoradagi dumbulsavodlarga kelsak… bunaqa odamlar hamma yerda bor. Agar har kim öz örnida ötirsa, öz işini özi eplasa, allaqaçon kommunizm bölardi. Ammo, Salmonovga öxşaganlarning sonini sal kamaytirsam bölarkan. Haligi sabilni ham (pora deyişga uning tili bormadi) ozroq olsam tuzuk ekan. Salmonov ham ğirt axmoq. Birovga tugmaday yaxşilik qilsa, tuyaday qilib körsatadi. Oğzining tanobi böş».
Meliqulov otasining taʼziyasini xotirladi. «Töğri, boboyning öligini kömişga sovxoz direktorlari qaraşvorişdi. Buning nimasi uyat? Özim ham bir amallab kömardimu, aka, otaxonni bizga bering, biz ham savobtalabmiz, deb turişgaç… nima qilay?»
Dunyoda odamning yolğiz özi qiladigan yumuş bor, birovga yuklasa ham böladigani bor. Masalan, birov uçun tuş köriş, suvda suziş yoki yiğlaş mumkinmi? Meliqulovning nazdida mumkin edi. Şuning uçun u, marhumga kimning kömgani baribir emasmi, işqilib kömilsa böldi-da, deb öylardi.
Xullas, ikki kun yotib, Örol Mardiyeviçning topgan aqli şu böldi: «Jannatxonni, albatta böşatiş kerak. Lekin uning qitiq patiga tegmay, aldab yölga solgan maʼqul. Muşukning belini silasang dumini likillatadi».
Uçinçi kuni Meliqulov dadil yurib qabulxonaga kirdi. Jannatxon tumtayibroq bölsa-da, örnidan turib salom berdi. Örol Mardiyeviç jilmayib, boşini liqillatdi.
Saldan keyin u qadrdon kreslosiga joylaşib ötirdiyu qönğiroq tugmasini bosdi. Jannatxon kirdi. Odatdagidek eşikni yopib, suyanib turdi.
— Beri keling, — dedi Meliqulov oçiq yuz bilan. Qiz stulga kelib ötirdi. Boşliq iljayib jinjaloğini çözdi;
— Yaraş. Öraga siçqon tuşdi.
Jannatxon tilla tişlarini yarqiratib ğamgin kuldi, indamay barmoqçasini uzatdi.
Meliqulov yoqimli, kuyunçak tovuşda göyo sirini oçgan böldi:
— Gap bunday, Jannatoy. Men boşqa işga ötyapman. Joylaşyb olsam, keyin sizni ham obketaman. Harqalay, sinaştamiz, bir-birimizga tuşunamiz. Şuning uçun mendan oldin böşab, taxt bölib turing.
Jannatxon kinoda boş rol tekkan aktrisaday öynoqladi:
— Ha, yolğonçi! — dedi barmoğini silkib,— pi-ip etkazib aldab ketmoqçisiz-a? Bilaman sizni…
Meliqulov ajablanib yelka qisdi.
— Yolğon aytsam, ana, tepamda çiroq!
— Be-ye! Hozirgi odamlarga işonib bölarmidi? Ular chiroqni öçirib xudoniyam aldab ketyapti-ku.
— Men ketsam, bu yerdagilar sizga kun bermaydi. Xöp deng. Sizning foydangizni öylayapman, Jannatxon.
Jannatxon ham ikki kun öy öylab, bir qarorga kelgan edi: «Bu qovoqboş baribir böşatadi. Dod deganim bilan foydasi yöq. Boringki, haligi qoğozni kötarib ministrlikka çiqdim, dey. Nima qilardi u yerdagilar. Nari borsa, Meliqulovga vigovor beradi. Işdan böşatişsa, yana boşqa yerga qöyişadi. Baliqni dengizdan olib kölga taşlaganday gap. Baribir baliqning nasibasi butun. Meliqulovga öxşaganlar yomonlikka olsa, har balo qilişi mumkin. Özim bir sağir bölsam. Orqamda «Bizning Jannatxon qalay, yaxşi işlab yuribdimi?» deb turadigan işongan kişim bölmasa. Iyib turganda beradiganini olay-da, idorasiga burnimni qoqay».
— Mayli, men böşayman, — dedi qiz jiddiylaşib, — lekin haqqimni tölaysiz. Bekor yuradigan kunlarim uçun.
Meliqulov avvaliga suyunib ketdi. Ammo «haq»ni eşitib, aftini buriştirdi.
— Qança tölay, e, pulni qayoqdan olaman?
— Bilmasam. Topasiz-da. Mukofotingizni bering. Qarz kötaring. Men rozi böldim-ku? Ketmayman desam nima qilardingiz?
— Töğri. Yaşang, Jannatxon! — deb yubordi Örol Mardiyeviç şoşganidan. Söng kalovlanib, stol tortmasini ikki marta oçib yopdi. Çöntaklarini paypasladi. Beixtiyor seyfga qaradi.
— Oçing seyfni! — Amr qildi qiz. Meliqulov kalit olib örnidan turganini bilmay qoldi. Jannatxon lip etib uning yoniga bordi.
Seyf şaraqlab oçildi. Meliqulov qora tuynukka qöl yuborib, bir dasta pul oldi. Tişini suğurib berayotgandek, ming azobda qizga çözdi:
— Mang. Ikki yuz söm. Birovning omonati edi.
— Piça qöşing, — dedi qiz hansirab, — siz bilan boşqa körişmaymiz endi. Odam yetti yot begona otarçiga ham qistiradi ikki yuzni. Tört yil qatiq yalaşdik.
Meliqulov ikkilandi. Nimanidir öylab turdi-yu, yana bir çangal pul olib, Jannatxonning qöliga taşladi.
— Mana. Tört yuz böldi. Har yilingizga yuz sömdan.
U jahl bilan seyfni yopdi. Joyiga kelib ötirdi. Jannatxon pulni darrov qoğozga örab oldi. Kresloga yaqinlaşib, öng betini tutdi:
— Öping!
Meliqulov çöçib, kallasini tortdi.
— Iye, iye, jinni bölmang, Jannatxon…
Qiz göyo hadiksirab şivirladi:
— Tezroq bölaqoling. Birov kirib qoladi.
Meliqulov, «Şu balodan qutulay», deb öyladi, nomiga qizning betiga labini tekkizib qöydi. Qiz ikkinçi yuzini ögirdi.
— Endi bu yoğidan.
Meliqulov darrov öpdi-yu, «Bas, jönang!» degandek qöl siltadi. Qiz xoxolab kuldi.
— Qölga tuşdingizmi, Meliqulov! Guvoh yöğida ham öpar ekansizu? Endi nima deysiz?
Örol Mardiyeviç özini yöqotib qöydi. «Böşamasa-ya? — qörqdi u, — pulini oldi, öpiçini berdi. Ketmayman, deb oyoğini tirab tursa-ya?»
— Qörqmasinlar, sobiq xöjayin, — dedi qiz kulgidan töxtab, — men gapidan qaytadigan nomardlardan emasman. Idorangiz özingizga buyursin. Jannatoy omon bölsa hali gul kesadi. Çao!
U ğolibona yuriş bilan Çiqib ketdi.
…Hamma narsaning ibtidosi, intihosi bor. Umri tugasa, çinor ham yiqiladi, buloq quriydi, anvoyi gulçambar xor-xasga aylanib, supurindiga tuşadi. Zamonning zayli bilan Meliqulov ham otdan tuşib, piyoda bölib qoldi. Keç kuz. Yomğir şivalab yoğyapti. Örol Mardiyeviç plaşining yoqasini kötarib, avtobus bekatida turibdi. Ilhaq bölib yölga qaraydi. Şu payt yonginasiga ğizillab qizil «Jiguli» kelib töxtadi. Rulda soçini çambarak qilgan suluv bir qiz ötiribdi. Qiz öng yonboşiga engaşib Meliqulovni çaqirdi:
— Höv, örtoq piyoda, ötirsinlar, taşlab ketaman!
Örol Mardiyeviç maşinaga qarab yurdi. Şaxt bilan eşikni oçdi. Rulda iljayib ötirgan Jannatxonni kördi-yu, bir zum öylanib qoldi. Söng eşikni qarsillatib yopdi.
Jannatxon qattiq gaz berdi. Maşina kuç bilan oldinga sapçidi. Söljayib turgan Meliqulovning başarasiga, usti-boşiga loy saçratib ketdi.
TAMOM
Quvnoq Qitmir hangomalari
“Yoşlmk” 1982/10
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


