Janubiy vokzalga yetib borganimda “Şarq” poyezdi yurişiga 10 daqiqa qolgandi. Bir amallab vokzal nazoratidan ötdimu, joyidan jilayotgan poyezdga yugurdim. Lokomotivni aylanib ötib, birinçi vagonga osilib çiqib oldim. “Şarq” nomli tezyurar poyezd şarq sayqali tomon yörğalay boşladi. Nafasimni rostlab vagon derazasidan vokzalga qaragandim, yuklari bilan yugurib kelayotgan Usmon Azimga közim tuşdi. Keyin bilişimça, uning ortida Xurşid Davron ham bor ekan. Endi ularsiz anjuman qanday ötadi? Bu insonlar bor davralar özi tansiq. Lekin şeʼriyatimizning ikki çinori yoşlar taşkillaştirayotgan anjumanda qatnaşişi bizni juda quvontirdi. Xullas, özbekning ikki uluğ ijodkori maşinada boradigan bölişibdi.
Manzilgaça qirğiz birodarlarimiz bilan birga ketdik. Men Qirğiziston deganda, eng avval Çingiz Aytmatovni, Öş va Şavkat Rahmonni eslayman, ularga bergan dastlabki savolim ham şu haqda böldi. Biroq javobdan köngil tölmadi. Nadomatki, turkiy dunyoning katta qismi özining Şavkat Rahmon degan bağri kuyugi borligini yaxşi bilmac ekan. Mana, biz ham qirğizlardan faqat Çingiz Aytmatovni bilamiz-ku. Bunda kimni ham ayblay olardik?
Dunyoni gözallik qutqaradi, degandi Dostoyevskiy bobo özining “Telba”sida. Biz esa “Dunyoni adabiyot birlaştiradi” deymiz. Özbekda “Navoiy – ğazal mulkining sultoni” degan gap yursa, qirğizlar “Aytmatov – qirğizning Çingizxoni” derkan. Yöl böyi ikki jonday elning farzandlari şeʼrlaşib ketdik. Biz ustozlarning şeʼrlarini jör bölib aytamiz, ular öz ölanlarini dömbirada ijro etişadi…
Biz xalq oğzaki ijodidan uzoqlab ketganmiz. Umuman, baxşilarni adabiyot vakili desak, hayron bölguvçilar talaygina. Ammo turkiy xalqlarning adabiy xazinasi uzoq asrlar oğizdan oğizga ötib kelgan. Zero, asosiy yumuşi çorvaçilik bölgan, köçmançi elatlar adabiy yodgorliklari uçun katta kutubxonalar qurib, qölyozmalarni saqlay olmasdi.
Qirğiz birodarimiz aytişiça, ularda adabiyot tarixi ikkiga bölib örganilar ekan: folklor va yozma adabiyot. Aytmatovdek dahoning paydo bölişi tasodif emas. Xalqning tildan tilga ötib yaşab kelayotgan asriy dardlari, orzulari, ruhiy qudrati qondan qonga köçaverib Çingiz degan vorisining tomirlarida jöş urdi. Aslini olganda, biz baxşiçilik deb bilganimiz ularda mumtoz şeʼriyat darajasida. Biz şeʼriyat haqida sözlaganda, Navoiy, Bobur, Maşrab, Ogahiyni eslaymiz-u, lekin xalq degan BUYUK ŞOIRning “Alpomiş” degan uluğ ŞEʼRini unutib qöyamiz… Qirğiz qardoşlarimizdan biri Aziz Esenaliyev keyinçalik bir neça davrada “Manas”dan parçalar aytdi, xayolga tolganlar huşyor böldi, uxlaganlar sergak tortdi…
Qardoşlar bilan bölgan gurunglarda ikki elning bolalari bir-birini yaxşi bilmasligi ayon böldi. Bir muddat adabiy aloqalarning sustlşganini öylab köngil öksiydi. “Samarqand şeʼr oqşomlari” turkiy tilli yoşlar anjumani bu ellarning yoşlari bir-birini tanib olişi uçun taşkil etilgan. Buning uçun Samarqandning tanlanişi bejiz emas. Ming yillar ilgari barça turkiy elatlarni ilk bor bir bayroq ostiga birlaştirgan Turon davlati asosçisi Alp Er Tönga bunyod etgan şaharda öşa afsonaviy hukmdorning vorislari jam bölgani gözal va unutilmas hodisa böldi.
Şeʼr oqşomlarida özbeklar nomidan qatnaşiş uçun beş yuzdan ortiq nomzodlar orasidan saralab olingan yigirmadan ziyod qalamkaş maslahat uçun yiğilganimizda, taşkilotçilar umumiy muloqot uçun xalqaro til bölgan rus tili olinişi maʼqulligini aytişdi. Yo Xudo, bir tilda sözlaşuvçi ellarning yoşlari özaro suhbat uçun boşqa tilga ehtiyoj sezsa-ya!? Yöq, dedik, hamma öz tilida gapiradi! Şunday böldi ham.
Ona tilim, men ruhimning qanoti,
Abut turk nafasi, Oltoy çeçagi,
Xun davridan omon kelodi Ğiroting,
Qutluğ Enasoyning ezgu ertagi…
* * *
Röyi zaminning sayqali Samarqand bölsa, Samarqandning sayqali Registon maydonidir. Anjumanning rasmiy oçilişi Registondagi Mirzo Uluğbek madrasasida ötdi. Ha, bir paytlar bu ilmgoh Şarqda bugungi Oksford universiteti darajasida edi. Abdurahmon Jomiy, Alişer Navoiylarning qadami yetgan, Qozizoda Rumiy, Mirzo Uluğbek, Ali Quşçi kabi buyuklar saboq bergan bu dargohda Turonning bolalari birlaşdi. Turkiyadan Ali Öktay Özbayrak, Ozarbayjondan Tural Turon va Intiqom Yaşar, qozoqlardan Жулдыз Namazova, Meldir Bekeyeva, Userov Batirxan, qirğizlardan Aziz Esanaliyev, Marlen Matnazarov, Жакшылык Duyşonbek ulu, Izatova Рыскул, Seseyeva Didana hamda turkman qardoşlarimizdan Umidjan Durdiyev, Otabek Safar, Muhayyo Rajabova kabi ijodkorlar iştirokida ötgan marosimga ustozlarimiz Usmon Azim va Xurşid Davronlar fayz kiritdi. Ali Öktay oğa Özbekistonga eng avval yetib kelgan turkiyalik yagona iştirokçi edi. U bilan körişişdan oldin internet orqali yozişmalarimizda: “Men ham hayajondaman. Bu uçraşuvlar gözal işlarga boşlaydi. Barçasi könglimizdan ötyapti. Şu qisqa uçraşuvlarda uzun-uzun suhbat quramiz”, degan sözlarni aytgandi. Demak, bizning könglimizda keçayotgan hayajon boşqa tengdoşlarimizda ham keçayotgan ekan. Bu uçraşuvlar çoğida qonimizning birligini, barçamiz uluğ bir millatning vakillari ekanimizni his etib turardik.
* * *
Erta tongdan borarimiz Imom Buxoriy ziyoratgohi böldi. Samarqand şahridan ziyoratgoh majmuasi joylaşgan Xartang qişloğigaça bir soatdan köproq yuriladi. Bir soat jim borişni istamay, şeʼru qöşiq aytib ketdik. Qirğizu qozoq, turkmanu özbek, ozar va usmonli turk tilida yangrayotgan şeʼru qöşiqlar ulovimizga oğirlik qildi, şekilli, avtobus buzilib qoldi. Katta şaharlarda kiçik köngilsizliklar bölib turganidek, köhna şaharlarda ham zamonaviy köngilsizliklar bölib turarkan. Ortimizdan yetib kelgan avtobusga ötdigu, zavqu şavqni kelgan joyidan davom ettirdik. Ustoz şoirlarimizning maşhur şeʼrlarini jör bölib aytayotganimizda özbek şeʼriyati qudratining nafasi dimoğlarimizga tölib ketgandek böldi. Goh Şavkat Rahmonning “Turkiylar”ini aytamiz, goh kimdir Ergaş Juman bulbuldan “Assalomu alaykum, doring oğoçi” deb söz boşlaydi, qizlardan biri Abduvali Qutbiddinning “Osima”sini aytib qoladi. Usmon Azimning:
Hali butun röyi jahon şeʼr bölajak,
Faqat bekor bilib orom quçoğini.
Bu dunyoni sirga kömib yaşaş kerak,
Qalbga sançib şeʼriyatning piçoğini,
satrlarini butun avtobus jör ovozda hayqirib aytganimizda, qardoşlar közida hayrat uçqunlaganini sezdim. Şunday qilib ularga özbek nazmining sara gullarini hidlatişga intilardik…
Ziyoratdan söng Samarqand davlat universiteti tomon yöl oldik. U yoqda Yoş ijodkorlar kengaşi tavsiyasi bilan çop etilgan bir neça qalamkaşning kitoblari va “Jilğalar qöşiği” nomli yoşlar bayozining taqdimoti bölib ötdi. Taqdimot davomida Aziz Said, Abduvali Qutbiddin, Zebo Mirzo, Nodir Jonuzoq, Xosiyat Rustamova singari şoirlar bilan dilkaş suhbatlar keçdi.
Tuşlikdan söng köhna kent obidalarini ziyorat qiladigan böldik. Sohibqiron Amir Temur qabri oldida jam bölgan turkiy elning farzandlariga qarab turganingizda, jahongirning “Bizkim, mulki Turon, amiri Turkistonmiz. Bizkim, millatlarning eng qadimi va uluği, turkning boş böğinimiz” degan sözlari xayolda ğalayon kötaradi. Bir çetda parişon öltirgan dilbar şoiramiz Zebo Mirzoga közim tuşdi. Zebo opa közlarini yumib nimanidir öylardi. Ehtimol, bu öylarimiz uning ham xayolidan ötgandir? Maqbaradan çiqaverişda Sohibqiron barpo etgan Turon davlatining xaritasi bor ekan. Movarounnahr va Xuroson yerlaridan taşqari, Hindistonning bir qismi, Kavkazorti hududlari, Ozarbayjon, Turkiya va Eronning katta qismi, hatto Misr yerlarigaça şu davlat tasarrufida bölgan. Bu yerda yiğilgan barça şoirlar şu qadim saltanatning fuqarolari edi!
Kun peşindan oğganda biz ötirgan avtobuslar Samarqand madaniyat saroyi tomon yöl oldi. Bu yerda anjumanning asosiy tabdiri va taqdirlaş marosimi bölib ötişi rejalaştirilgan edi. Unda turkiy tilli yoşlar muşoirasi, turkiy xalqlar madaniyati namoyişi kutilayotgandi. Mingdan ortiq tomoşabin qarşisida şeʼr öqişni heç kim tasavvur ham qilmagan bölsa kerak. Mana, endi boşga tuşar böldi. Barça qatnaşçilar hayajonda. Hamma öz tilida şeʼr öqidi. “Manas”dan parçalar tingladik. Qozoğu qirğizning yoş oqinlaridan ölanlar eşitdik. Isteʼdodli şoira Nozima Habibullayeva “Oppoq royal va muhtaşam zal…” deb boşlanuvçi pianinoçi qiz haqidagi şeʼrini öqişga taraddud körayotgan edi. Taşkilotçilardan biri kelib, unga hammasi tayyorligi, çiqişi oldidan royal sahnaga olib kirilişi, bemalol şeʼr aytib kelib, royalga ötirib musiqa jörligida davom etişi mumkinligini uqtirardi. “Faqat bir muammo bor… Royal oppoq emas, qop-qora!” Sahnaga çiqib kelayotgan Nozimaning qarşisida qora royal turardi va u şeʼr boşladi:
Qora royal va muhtaşam zal.
Hayajonning bezaklari jam.
Titroq öynar sahnani öpgan
Köylagimning etaklarida.
Ming köznayza nişonida – men,
Nafaslarim borar siqilib
Va çalişni boşlayman
Betxovenning
Ön törtinçi sonatasini…
Bu çiqiş vaziyatga mos aytilgan şeʼr va jonli musiqa hamohangligi sabab köpçilikning yodida qoldi. Sahnada yangragan har bir şeʼr öz muallifining kaşf etilişiga sababçi böldi. Şuytib, şeʼriyat oqşomlarining asosiy qismi yakunlandi.
Ikki kun oldin bir-biridan iymanib turgan qardoşlar keçki ovqat vaqtida birga raqs tuşişdi, öynab-kulişdi. Turkiylar qayerda yaşamasin, vatanparvarlik ularning ruhini kötarib turadi. Yoşlik baribir yoşlik-da. Qonimizdagi jöşqinlik şöx qöşiqlarni eşitgaç battar jöş urdi. “Andijon polkasi”, “Lazgi”ga öynayotgan ozariyu qirğizning, turkmanu özbekning raqslarini kuzatib turgan ustozimiz Usmon Azim hazil-çin aralaş: “Nega bular öynaydi-ya, bular qayğurişi kerak”, derdi. Bir-biridan uzoqlaşgan uluğ elning bolalari maʼnaviy birdamlikni taʼminlaş endi ularning gardaniga tuşuşini, bobolarning asriy armonlari ijobati ularga boğliqligini, bu esa oğir vazifa ekanini anglaşini istayotgan edi azim şoirimiz.
Yarim tungaça ijodiy gurunglar töxtamaydi. Turkmanlardan vakil bölib kelgan ijodkor Otabek Safarning xonasida qardoşlar ijodini muhokama qilamiz. Turk va ozar tengdoşlarimizda ijodiy öktamlik, Ğarbga yaqinlik şeʼriyatda ham aks etganini aytamiz. Alişer Navoiy, Maxtumquli, Yunus Emro, Fuzuliy, Abay, A.Qodiriy, Çölpon, Çingiz Aytmatov umumturk adabiyotiga mansub şaxslar deb hisoblanişi kerakligini eʼtirof etamiz. Tarqaliş fursati yetganini öylagan sari savollarim ortib boraverdi. Bu oqşomlar erta tong uçun nimalar berdi? Javob şu: qondoşlar bir-birlarini yana qayta topa boşlaşlariga umid berdi.
* * *
Bir uluğ iş böldi: özbekning farzandlari qardoşlarini yöqladi. Bir-birimizni bildik. Bu boşlanişi bölsin. Turkiy tilli yoş ijodkorlar deya olti mustaqil davlat farzandlari-ku bir joyda jam böldi. Endi kelasi anjumanlarga uyğurlar, tatarlar, boşqirdlar, xakasu çuvaş kabi elatlar, afğonistonlik özbeklar – qariyb butun Osiyodan Turon farzandlari yiğilişi kerak edi. Har narsaning imkoni bölganida olam guliston bölardi, naçora! Boriga baraka, deymiz! Kamçiliklar köp, ammo ulkan yutuqqa soya solgulik emas. Biz söz olamida iç-içimizdan Turon bölgimiz keldi. Aynan yoşlar bu işga boş bölişdi. Bu juda muhim. Hali qança armonlarni, iztiroblarni bosib ötmoq zarur Turon degan sözga qadar! “Turon adabiyoti” degan istiloh kerak sözşunoslik ilmiga. Buning uçun avval öşa adabiyot qayta yaralmoği lozim. Jadid bobolarimiz şu maqsad uçun kuraşgan edilar. Bizning yelkamizda ularnikidan kam yuk turgani yöq. Xayolimda esa Usmon Azimning yoşlarga aytgan sözlari: “Nega bular öynaydi, bular qayğurişi kerak!”
Toşkent – Samarqand – Toşkent.
Suhrob ZIYO
1996-yili tuğilgan.
Özbekiston davlat jahon tillari universitetining xalqaro jurnalistika fakulteti talabasi.
Respublika yoş ijodkorlarining Zomin seminarida
iştirokçisi.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

