Qalbi olov şoirning uşbu satrlari xayolimga tuşsa, yuragim hapqirib ketadi:
Bu diyorning ayvonlari nurga taloş…
Qişloq, uy, ayvon… Bolalik yillarim nigohimda gavdalanadi. Ayniqsa, momomning uyi, hovlisi öşa kezlar murğak qalbimda ulkan taassurotlarni muhrlagan. Tongdan şomga qadar quyoş nurlari bilan siylab turadigan uzun ayvon, böyi yetib qolgan nabiralari uçun çopon qavib ötirgan momom… U damlardagi odatiy manzarani bugun hayot hikmati, tanti el va yurt haqidagi saboq ekanini anglab boryapman.
Ayvon. Ne-ne suhbatlarga guvoh arslon ustunlar – jasorat tiynati. Suv sepilgan tuproqdan kötariladigan ajib ifor ona yurtga bölgan muhabbatni yuksaltiradi.
Baʼzan qişning qirovli kunlarida odam eti uvuşib, quyoşni soğinadi. Vujudingning oftob taftiga taşnaligini sezasan. Qiş kunidagi uç-tört kunlik qordan söng bulutlarni surib quyoş bastini körsatadi. Zarrin nurlarini zaminga hadya etadi. Ayvon çaroğon nurga çulğanadi. Quyoşni soğinganlarni yana bağriga oladi.
Ayvonda körpa qavib ötirgan enamga aytaman:
– Issiqdan terga botibsiz, uyga kirib qaving şu körpangizni…
– Nega, bolam, xamirturuş xamirni köpçitganday, quyoş nuri ham körpaga solingan paxtani şişiradi, işimning unumi oşadi…
Aytsam hikmatlar bisyor: ayvondagi sörida momom bilan yonma-yon yotardim. Qança-qança rivoyat-u matallarni, doston-u ertaklarni şu ayvonda goh uzala tuşib, goh çökkalab eşitganman.
Kunduz quyoş nuri bilan siylagan ayvonni tunda oy şuʼlasi yoritadi:
Bu diyorning kayvonisi oy-u quyoş….
Keksalar bir xazina. Qari bilganni pari bilmaydi, deganlari ham şundan. Qumğonda çoy qaynatib kelsam, sut qöygunça savatni kötarib tursam, yo oftobani keltirib bersam, xullas, arzimagan yumuşlarimdan söng, momom albatta bir sözni takrorlardi:
– Baraka top, savob iş qilding, bolam.
Momomning uyi qişloqqa kiraverişda birinçi xonadon. Hovlisi ekinzorga tutaşib ketgan. Butun qişloqni suv bilan taʼminlaydigan birgina ariq hovlini daladan ajratib turadi. Ariq böyining özi ajib bir manzara. Taxtaköprikda çökkalab, suv tebratayotgan öt-ölanlarga ninaçining qönolmay halak bölayotganini körib miyiğida samimiy jilmayasan. Ilk bahorda, ayniqsa, yalpizlar anvoyi hid taratib, bodroqdek soçilib yotadi.
Ayvondan ekinzor, qişloqqa eltuvçi yöl közga taşlanib turadi.
Qişloqda hamma odamlar bir-birini yaqindan biladi. Olisdan kelayotganni yuriş-turişidan taniydi. Momomda bu fazilat ikki hissa ortiqroq. Qölini peşonasiga tirab, oftobning nuridan tösib, böynini çözib uzoq nazar soladi-yu ilğaydi:
– Hamsoya-ku, yugur, bolam, yuki oğirga öxşaydi, yengillatib kel, savob böladi…
Bolalarça quvnoqlik bilan şataloq otib yuguramiz. Momomning oxirgi sözi oğzida qoladi:
– Ul-bul narsa bersa, olib yurmanglar, uyat böladi…
Ilk hayot saboqlarini şu ayvonda olganmiz. “Suvga tupurma”, “nonni uvol qilma”, “daraxtning şoxini sindirma, joni oğriydi”, “quşlarga ozor berma”, “körpaga oyoğingni yuvib kir”, “mehmonning yonida dasturxonga hadeb qöl çözma” va hokazo. Bir körinişida oddiy nasihat, tanbeh bölib tuyuladi. Bu oddiy gaplar zamiriga fikran razm solsangiz, ulkan maʼno mujassam ekanini ilğaysiz.
Momomning uzundan uzun, faqat öziga xos ohangdagi duolarini ham şu ayvonda eşitganmiz. “Rizqli, izli, qutli böl! El koriga yara…”.
Ayvon – özbekning ostonasi. Mehmonni ham şu manzilda kutib oladi, şu manzildan kuzatadi. Ayniqsa, onalar uçun bu ostona qadrli. Ayvonda turib jigarporalarini uzoq safarlarga kuzatadi. Söngra arslon ustunlarga suyanib yiğlaydi. Yana közda yoş bilan şu ayvonda, quçoq oçib kutib oladi. Xalqimiz, Vatan ostonadan boşlanadi, degan naqlni, şu bois bot-bot takrorlasa kerak. Zero, şu ayvon –“darsxona”da olingan saboqlar yuksalib, yurtga ravnaq böladi:
Vatan, desam közimda yoş, yuzimda yoş…
Soğinaman. Bolaligimni, menga Vatanni anglatgan momomning ayvonini, rayhonli hovlilar, tuproq köçalarni soğinaman…. beixtiyor soğinçim qaroğimda aks etadi. Yuzimga yoş dumalaydi.
Momom 3-sinfgaça tahsil olgan. Keyin Ikkinçi Jahon uruşi, boşqa taşvişlar, alam va ajralişlar… goh şirin, goh aççiq köz yoşlar… Ammo men momomning közida yoşini heç körmaganman. Bolalarça qiziqiş meni savol berişga undaydi:
– Momo, nega siz heç yiğlamaysiz?
U kişi ajabtovur savolimni eşitib kuladi:
– Yiğlayverib, közimda yoş qolmagan-da…
Eti qoçib, sölğin tortib qolgan terisiga boqib, işonaman…
Biroq, momomning yiğlaganini keyinroq kördim. Bobom olamdan ötganda, ayvonda çökkalab, köylagining uzun yenglarini yuziga bosib, uzoq yiğlagan. Vatanini menga taşlab ketdimi, deb köz yoş qilgan. Momomning nazdida hovli-joy, boğ-roğ bobom barpo qilgan Vatan, hozir ham şunday tuşunamiz.
Feʼli köylagining etagidan keng momomning. Qaldirğoçlar eng köp in qurgan ayvoni, nazarimda. Quşlar yerga xas-çöp tuşirsa, notoza qilsa ham momom ulardan ranjimagan. “Voy, şu quşga ham Vatan kerak, mitti joniga…”, deb qöyardi tumşuğida loy taşib in qurayotgan qaldirğoçlarga mehr bilan qarab…
Oşxonada esa tandirdan endi uzilgan nonning isi ufuradi:
Közga surtay nonlaringni, nonlaringni…
(S.Sayyid)
Faxriddin Hayit
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


