1
…Qahhor baxşi bilan ilk bora yuzma-yuz turib, soz va sözning sehrli olamiga sayr qilganida kaminani nimalar kutayotgani, ahvoli-ruhiyasida qanday özgarişlar sodir bölişi mutlaqo noayon edi.
Tomoşagoh örtasiga örnatilgan ovozkuçaytirgiç yonidagi örindiqqa joylaşib ötirgan baxşi mayingina harakatlar bilan sozini ğilofdan böşatdi. Hayajondan titrayotgan barmoqlari bilan dömbirani mehr-la bir sidra silab-siypaladi, söngra yuzida qatʼiyat ifodalari uyğonib, sozning qirşlarini ayovsiz tortdi. Uning aft-angorida hal qiluvçi dastga tayyorgarlik körayotgan polvonga xos belgilar balqdi. Sozni quloqlari ostiga keltirgan baxşining lablari unsiz piçirlar, buning şohidi bölgan kişi esa u mangu hamrohi bilan suhbat quryapti degan fikrga kelişi şubhasiz edi. Xayolan baxşining lablaridan uçayotgan söz marjonlarini şodaga tizişga urindim: “Otamdan qolgan yodgorim, özing mening yöğ-u borim, çertmasam bölmas qarorim, özingni sinovga şayla, dilimni şodumon ayla…”
U muhim savaşga çoğlanayotganday yuzlab qora közlarning bosimi ostida peşonasiga qalqigan terni römolçasiga artib, özidan va sozidan mislsiz möjiza kutayotgan nigohlarni sönggi bor birma-bir nazardan ötkazdi. Yengilgina titrayotgan barmoqlar, sovuq simlar ustidan bir aylanib ötdi. Ilk çertim sukunat çökkan tomoşagohga taraldi:
“Diring-diring”.
Keyin baxşining möjizakor barmoqlari ostida zir qaqşayotgan dömbira nolalari avjiga çiqa boşladi.
Yo qudratingdan!
Bu ne sinoat?
Nahot bir parça qurigan yoğoçning dardlari şu qadar teran bölsa?
Dömbira sayrayaptimi yoki oşyonidan ayrilgan bandi bulbulning dod-u faryodimi bu?
Töplanganlar misoli bir vujudga döngan.
Közlarda, qaroqlarda hayrat mujdalari jilvalangan.
Jununvaş qarsaklar yangragan.
Bu soz, bu ovoz moziyning qaʼridan çiqib kelayotgandek edi.
U azal va abad singari qadimiy edi.
Hay, yor-a-a-y, sayragan tillaringdan aylaniblar ketay, dömbira!
Voy, yoraa-a-y, möjizakor barmoqlaringdan örgiliblar ketay, baxşi!..
2
Moziyning bağri turfa sir-sinoatlarga boy.
Biriga işonsangiz, ikkinçisini röyo deb qabul qilgingiz kelmaydi. Öquvçilik yillarimda eşitgan uşbu rivoyatmonand voqeani keksa adabiyot fani öqituvçimiz göyo özining navbatdagi ijrosiga tayyorgarlik körayotgan aktyor misol ovozi turlanib aytib bergandi. Neça yildirki, soz va söz qudrati, uning azaliy va abadiyligi haqida qançalik urinmayin, bundan ortiq taʼrif topolmay halakman:
Olis ötmişda bir kun Buxoro amirligi raʼiyati osmonini qoronğilik çölğab, Ollohning möjizakor ehsoni bölmiş qöşçiroq – şams va moh baravar tutilibdi.
Aholi sarosimada, çor tarafga zir yugurib, najot izlayotgan kim, qöliga ilingan çelakmi, tosmi gumburlatib çertib, oy va quyoşni asir olgan Ahriman devlarni qörqitişga, qöş yoritqiçni şu yöl bilan tutqundan xalos etişga urinayotgan kim.
Odamlarning tahlikasi öz-özidan ğalayonga aylanib ketişidan taşvişga tuşgan vazir-u vuzarolar amirning huzuriga kirib, yer öpişibdi:
– Amirim, bir qoşiq qonimizdan keçing, şams va moh tutilişidan hamma xavotirda, biz ne qilaylik?
Amir farmoni oliy eʼlon qildiribdi:
– Buxoro saltanatida uluğ xon sözim, munajjimlar yulduzlar harakatini kuzatsin, qurandozlar qurʼa taşlasin, folbinlar fol oçsin. Bu maşʼum ahvolot sabablari aniqlansin. Aks holda barçasining moli talon-toroj etilib, boşi tanasidan judo qilinur.
Hamma ayançli yozğitdan omon qoliş uçun işga kirişibdi. Munajjimlar yulduzlarning joylaşişini kuzatgan, qurandozlar qurʼa taşlagan, folbinlar jazavaga tuşib fol oçgan. Ammo heç kim jöyali fikr aytolmabdi, şunda vazirlardan biri:
– Amirga “yurtimizda baxşi-şoirlar köpaydi, bundan yaratgan egam ğazabga tuşibdur” desak, ham boşimiz omon qolur, ham ularning bizni masxara qilguvçi qöşiqlaridan qutulurmiz, – debdi.
Maslahat bir joyga qöyilib, amirga şu xabar yetkazilibdi.
Amir amr qilibdi:
– Yurtdagi jamiki baxşi, şoirlar ark maydoniga töplansin va dorga osilsin.
Amir amri vojib, qisqa fursatda ark maydoniga dor oğoçlari tikilib, soz va söz ustalari hamma joydan haydab kelinibdi. Töplanganlarga farmoni oliy öqib eşittirilibdi. Bir zumda maydonni oh-faryodlar qoplabdi, kimdir zor qaqşab yiğlasa, kimdir yaqin-yiroqlari bilan vidolaşişga tuşibdi. Yeng şimargan jallodlar endi işga kirişaman deganda töda içidan ikki közi söqir bir baxşi-şoir turtinib-surinib örtaga çiqib kelibdi.
Hamma hayron, uning nima deyarini heç kim bilmaydi, vazir-u vuzarolar farmoni oliy ijrosini tezlatişni söragan. Şunda amir söqir baxşiga qarab:
– Istagingni ayt, ey junun bandasi, – debdi.
Söqir baxşi-şoir dömbirasini jaranglatibdi, ovozida tob beribdi, maydonda sohir ovoz yangrabdi:
Soz bilan suhbatni yomon demanglar,
Odam Ato bino bölgandan bordir.
Hobil bilan Qobil ena qorninda,
Ular ham dunyoga engandan bordir…
Amir uning aytganini eşitib bir oh uribdi-da:
– Barçasi jazodan ozod etilsin, – deb yuboribdi.
Soz va söz qudratini “Kelganda bordir” radifli ğazali bilan ayon etib, maşʼum xunrezlikning oldini olgan bu inson qoraköllik maşhur şoir-baxşi Mulla Mahmud Ğoyibiy ekan…
Dunyoda izohtalab röyolar köp bölarkan.
Inson zoti özi körgan, eşitgan voqeliklarning har birini butun sir-asrori bilan anglasam derkan, ammo bu ğaroyib hikoya taʼrif-tafsirsiz ham qölning beş barmoğidek ayon, soz va sözning qudrati muz qotgan yuraklarni ham eritişga, söqir qalblarga ham ezgulik nurini olib kirişga qodir ekanligidan nişona edi…
3
Xalq oğzaki ijodi jonkuyari, hozirjavob qalamkaş, zullisonayn şoir va olim Abduolim Ergaşni viloyat “Jurnalistlar uyi” binosi oldida uçratdim.
– Biron soat böş vaqtingiz bormi? – salom-alikdan söng tomdan taraşa taşlagandek savol berdi u kişi.
– Siz uçun bir soat emas, butun tun va kunni ajratsam ham kam.
– Qahhor kelyapti, bir suhbatini olaylik.
– Qaysi Qahhor? – ajablanib söradim.
Abduolim aka yuzimga ğalati qaradi. Bu nazarda “Nahotki el tanigan Qahhorni sen tanimasang” degan taʼna bor edi:
– Marhum döstim Qodir baxşining öğli, Özbekiston xalq baxşisi Qahhor Rahimovni aytyapman.
Domlaning işlari ğalati, yurtimizdagi baxşi-oqinman deganning barini taniydi, Qahhor baxşini esa yörgakdalik paytidan kötarib katta qilgan desak ötrik bölmas. Domla boşlagan baxşi-oqinlar yiğinining doimiy sarkori u.
Uyatdan yuzim duv qizardi, yuragim hapriqib ketdi. Men Qahhor baxşi Rahimovni “oynayi jahon”, matbuot naşrlari orqali ğoyibona tanir, maşhur Qodir baxşi Rahimovning örnini bosişga urinayotgan zurriyoti ekanligini bilar, ammo şaxsan tanişiş, suhbatini oliş istagi neça yillardirki yuragimning bir çekkasida armon bölib yaşardi.
Qahhor baxşi bilan gözal şahrimizdagi sokin göşalarning birida dildan suhbat qurdik. Birodarlar, kim nima demasin, kuraş haqida polvondan, ot taʼrifida çavandozdan, dömbira vasfida baxşidan ötkazib söz aytiş oddiy bandayi möminga xos iş emas ekan. Baxşi öz nomi bilan baxşi bölarkan, hozirjavoblik uning naqşi bölarkan, dömbira haqidagi maşhur qöşiq satrlarini aytişim baxşining dard-dunyosini yanada kengroq oçib yubordi:
Kel-ey, sozim, sözlaşaylik,
Sening asling yoğoçdandir.
Yoğoç desam qahring kelar,
Xurmo pişgan yoğoçdandir…
– Yaşang-ey, şoir, siz ham özimizdan ekansiz-da. Iloho, dömbirani suyib, ardoqlagan tillaringiz sayraşdan tolmasin. Mayli, uni birovlar yoğoç bölagi deb öylasa, öylayversin, ammo men uçun u eng yaqin sirdoş, sadoqatli dardkaş. Köpinça yolğizlik domiga botganimda, boşimga taşviş tuşganda dömbira bilan suhbatlaşib ovunaman. Dard-hasratlar, quvonç-u şodliklarimni u bilan baham köraman. A-a-a-y, oğaynijonlar, bu dunyosida dömbiraga teng qiyos bormi, aslida?..
4
Baxşining onasi, Moporxol momoning hikoyalaridan: – Dömbira Qahhorning egizagi desam xato bölmaydi. Rahmatli erim yörgakdagi Qahhorni bir suysa, sozini ikki suyardi. Qahhor bir parça et çoğida öçoq boşida kuymalanib, tandirga olov qalab yurganimda yiğlab qolsa, otasi rahmatli soz çalib ovutardi. Sizga yolğon, menga çin, dömbira sadosi yangraşi bilan yiğlab turgan çaqaloq tinib, ohangga quloq tutgança bir zumda pişillab uyquga ketar, söngra otasi:
– Onasi, yiğloqi öğling uxladi, – deyardilar.
Şu-şu Qahhor dömbiradan bir qadam ham uzoqlaşmadi. Oyoq çiqarganidan söng otasi maktabga (u kişi qişloq maktabida öqituvçi bölib işlardilar) ketganda dömbiraning popugidan sudrab yurardi.
– Buning bir kuni dömbiramni sindirib qöyadi, – deb koyinardilar otasi.
Tört yoşga kirganida böyiga moslab, qoşiqdan sal katta dömbira olib berib qutuldilar.
Qahhor baxşi xotiralaridan: – Uyimizda tez-tez baxşilar gurungi, gap-gaştak bölib turar. Heç bölmaganida otamning beş-olti jöralari kelib:
– Qodir, yangilaridan aytib ber, – deyişar, otam onamga qozonga öt qalatib, ovqat tadorigini kördirar, söngra dömbira çertib, doston aytişga tuşardilar.
Mehmonxonamizga ayvondan ötib kirilardi. Köpinça menga xonadan joy yetmasa, şu yerda ötirib olardim.
Hali soz, sözning unçalik fahmiga yetmasam-da, davra tarqamagunça joyimni tark etmasdim. Şunday gaştaklarning birida mehmonxona tölib ketdi, köpçilik içkarida joy yetişmaganidan ayvonda çordona qurib ötirişdi. Men ham ularning safiga qöşilib oldim. Otam şu kuni har kungidan ham jöşiblar aytdi, dömbira sayradi desam kam bölar, bir parça yoğoç nolalar qildi. Otam barmoqlarini boşi ustidan aylablar çaldi, qirşi tortilgan dömbira siniblar ketay dedi. Ötiribman, vujudim zir qaqşab, kuy-qöşiqning oxiri körinmas, odamlar tarqalişni xayollariga ham keltirmasdi. Olti yoşli gödak, turib ketay desam, davrani közim qiymaydi, tun yarmidan oqqanda murgilab qolibman. Onam sekingina kötarib, joyimga keltirib yotqizibdilar. Köp ötmay uyğonib ketibman, dömbira ovozi balandlagandan balandlab borardi, sakrab örnimdan turib:
– Doston eşitmoqçi edim, meni kim bu yerga keltirdi, – deb xarxaşa qilgança tağin davraga borib qöşilibman.
Otam maydonlab kelay deb çiqqanlarida yana közim ilingan ekan.
– Bolangga qarasang bölmaydimi, – deb onamni koyibdilar.
– Nima qilay, boya joyiga kötarib kelgandim, uyğonib ketib, toza ğingşidi, oxiri “bor-ey, uyqudan qolsang, özingga”, deb çiqarib yubordim.
Otam:
– Buningning quloği dömbiradan boşqa narsani eşitmaydi. Mayli, sen damingni olaver, Qahhorni yonimga olib kiraman, yotsa, içkarida yotar, – debdilar-da, meni mehmonxonaga olib kiribdilar…
5
Qamaşilik ijodkor Tursunboy Boymirov xotiralaridan:
– Asli Dehqonobod tumanining toğ oldi Çuqurli qişloğidanmiz. Taqdir taqozosi bilan 1971-yil Qamaşining Odombormas daştiga köçib kelgandik. Ötgan asrning saksoninçi yillari, Qodir baxşining dovruği toğ oşgan davrlar edi. Yangi tarkib topgan qişloğimizdagi töylarning biriga maşhur baxşi taşrif buyurişi haqida ovoza tarqadi. Öşanda Qodir baxşini yuzma-yuz turib eşitişni kim ham orzu qilmasdi deysiz. Qişloq ahli töyxonaga oqib borardi. Ammo töy yarimlay deganda ham baxşi davraga çiqavermadi. Odamlar bezovtalana boşlaşdi:
– Biz töyga qorin töydiriş uçun emas, Qodir baxşini tinglaş uçun kelganmiz
– Qani Qodir baxşi?..
…Öşa yillar töyga katta sanʼatkor taşrif buyursa, böyni yöğon kattalar alohida davra qurib ötirişi odat tusiga kirgandi. Bilsak, Qodir baxşi ham şunday alohida mehmonlarga xizmat körsatayotgan ekan. Taşqaridagi ğala-ğovurni eşitgan baxşi gap nimada ekanligini sörabdi, töy egalari haqiqatni aytişga majbur bölişibdi, şunda baxşi:
– Men elga xizmat qiliş uçun kelgandim, quloqning qorni yöq, sizlar bilan xayrlaşişga majburman, – deb sozini kötarib, çiqib keldi.
Böldi qarsak, böldi olqiş.
Baxşi olti soat tinimsiz kuyladi.
Közyoşi sel bölmagan odam qolmadi.
Qodir baxşi çinakamiga daryo edi, unga öxşaş sanʼatkorni keyin körmadim desam, işonavering…
6
…Tomoşagohda suv sepgandek sokinlik hukmron, doston qöşiqlari termaga ulanib ketar, baxşi har avjiga çiqqanda u yer, bu yerdan: “Yaşang baxşi!”, “Umringiz ziyoda bölsin”, degan xitoblar yangrar, men esa goh ğamgin, goh öynoqi ohanglar oğuşida xayolot dunyosiga şönğib, soz va söz qudratini ayon etuvçi yana bir rivoyatni eslardim:
“Bir kuni Somoniylar davlati hukmdori Ismoil Somoniy mamlakat böylab safarga çiqibdi. U şeriklari bilan toğoldi Möliyon qişloğiga kelgaç, hayratdan dong qotibdi. Bu maskanda boğ-roğlar yaşnagan, çaman içra bulbullar nola qilgan, odamlar bir-biriga xuşmuomala, köngilni oğritguvçi biron narsa yöq emiş, şunda şoh:
– Raʼiyatimda bunday gözal maskan borligini bilmagan ekanmen, endi menga toj ham, taxt ham kerak emas, umrim poyonigaça şu yerda oddiygina umr keçirişni ixtiyor etdim, – debdi.
Saroy ahli qança yalinib-yolvorişmasin, hukmdor fikrini özgartirmabdi. Ular noiloj şohsiz saroyga qaytişga majbur bölişibdi. Yölboşçisiz qolgan mamlakatda boşboşdoqlik boşlanibdi. Ne-ne vazir-u vuzarolar, pir va şayxlar Möliyonga kelib şohni davlatni boşqarişga rozi etişolmabdi. Şunda kimdir:
– Abu Abdullo Rudakiydan kömak sörasak-çi, balki ul zoti mukarram hukmdorning yuragiga yöl topib bilar, – degan taklifni örtaga taşlabdi.
Öşanda buyuk şoir saroy nazm ahliga yetakçilik qilibgina qolmay, özi yozgan ğazallarga özi musiqa bastalab, şiringina ovozda qöşiq ham kuylar ekan.
Köpçilikning xohişiga köra maşhur şoir va baxşi qöliga sozini olib, bir özi “qaydasan Möliyon” deb yölga çiqibdi. U şoh qarorgohiga yaqinlaşgaç, otdan tuşib, soziga ovozini jörlab quyidagi ğazalni baralla ayta boşlabdi:
Böyi jöyi Möliyon oyad hame,
Yodi yori mehrubon oyad hame.
Mir moh astu Buxoro osmon,
Moh söyi osmon oyad hame…
(Maʼnosi: ana Möliyon anhorining kişini sarmast qilguvçi ifori kelmoqda, bu ifor mehribon yorning nafasi, yodini olib kelmoqda. Agar podşoh oy bölsa, Buxoro osmondir, oy osmon tomon kelmoqda).
Uşbu ğazalni eşitgan şohning yodi-xayoliga yurt, yor-u birodar vasli tuşib, yurakdan çuqur oh urib, bir oyoğiga çoriğini tortib, ikkinçisi yalang holda otga minib, Buxoro sari yöl olgan ekan…
…Baxşi yurt ozodligi va obodligi uçun kuraşgan Alpomiş, Kuntuğmişdek mardlarni taʼrifladi. Kuylaganda ham xöb va köp kuyladi, söngra…
…Söngra esa ovozini baralla qöyib, istiqlol, yurt istiqboli, unga jonfido kişilarni madh etişga tuşdi…
7
…Yillar karvoni iz solib ötaverdi. Kunlardan bir kun Qahhor qismatiga baxşilikning noni yozilganini dildan his qildi.
Qahhor baxşi xotiralaridan: – Otam haqida gapirmay qöyaqolay, onamning allasini bir eşitsangiz edi. Bu ovozda onalarga mos mehr-muhabbat, ayollarga xos mung, dillarni örtaguvçi ohang bor edi. Onam alla aytganlarida qöni-qöşnilar ham, şu yaqindan ötib borayotganlar ham eşikdan sezdirmay qarab turişar ekan. Özimizning qişloq-ku, mayli, hatto qöşni qişloqlardan ham onalar yiğloqi bolalarini olib kelib, enamga alla ayttirişardi. Maktabga borib, savodim çiqqanidan söng men “öğri”ga aylandim. Yöq, bu birovlarning moli-holini ömariş maʼnosidagi öğrilik emas edi, otam işga ketişlari bilan astagina, hatto onamga ham sezdirmasdan u kişining xonalariga kirib olar, tun böyi qilgan ijodlarini öqir, davomini yozişlarini sabrsizlik bilan kutardim. Ayni öşa kezlarda men öqiganlarim taʼsirida dömbira çertib, xirgoyi etişni odatga aylantirdim. Gapning sirasi, quloğim otam çertgan dömbira ohanglari bilan oçildi, ğazalxonligim onamning allasidagi nolalarni eşitib şakllandi, baxşiligim “Alpomiş”ni tinglab yuz körsatdi. Ay-y, birodar, işonsangiz “Alpomiş” katta maktab ekan, mukammal maktab ekan. Baxşi bölaman degani uni tinglab, misralarini yod olib, ohanglariga jör bölib şu yölga tetapoya qilar ekan. Men ham “Alpomiş” bilan davralarga kirib keldim. Otamning yetovida, u kişi aytgan dostonlarni, u kişi ijod qilgan termalarni kuylab asta-sekin el dilidan joy topib bordim:
Qiziq ekan bu dunyoning işlari,
Kuzda ketib, bahor qaytar quşlari,
Navbat kutmas ekan qari-yoşlari,
Qari yoşga, yoş qariga mehmondir…
…Baxşi-şoirlar başoratgöy böladi deyişadi, ehtimol, bu gapda jon bordir, balki dovruği olamga taralgan Qodir baxşi uşbu misralarni sadafdek tizganida özining ham bu köhna dunyoga mehmon ekanligini, umr ötkinçiligini muxlislariga ayon etgandir. Ammo bu vido onlari şu qadar yaqin ekanligini, Qodir baxşi ellik yoşga ham tölib-tölmay bu köhna dunyoni tark etişini na uning tönğiç zurriyoti – Qahhor va uning uka-singillari, na baxşining döst-birodarlari, na olis-yaqindagi ming-minglarça şinavandalari bilişardi. Maşhur baxşi 1986-yil 29-avgust kuni avtohalokat tufayli yoruğ dunyoni bevaqt tark etganida, ellik yoşni töldirişiga bor-yöği sakkiz oy, sakkiz oygina vaqt qolgandi…
8
Qahhor baxşi hayotida qayğuli iz qoldirgan öşa maşʼum kunlarni şunday eslaydi:
– Otam bilan elning töy-haşamlari, xalq sayllariga qatnaşa boşlaganimga endigina ikki-uç yil bölgandi. Bilmadim, el körib közi qotsin, davra körib çiniqsin deyarmidilar, meni heç yonlaridan qöymasdilar. Bir kuni u kişi onamga:
– Qahhor ikkimiz bugun Şerobod tomonlarga yuriş qilamiz, bir yaxşi inson töyiga taklif qilgan, şuni ötkazib, zudlik bilan izga qaytamiz, ertaga Nişon çölidagi eldoşlarimizdan birining maʼrakasida xizmat qilişim kerak, – dedi.
Ota-öğil qayerdasan Boyçiborning izi qolgan Surxon eli, deya yölga tuşdik. Bizni otamning suyukli şogirdlaridan Boborahim baxşi kutib oldi. Töyam töyjon böldi, beş-ön kundirki qişloqda “Töyga Qodir baxşi kelyapti” degan xabar yurganidan söng, taklif qilingan ham, qilinmagan ham davrani töldirgan. Onda-sonda otam bir piyola çoy içib olgunlariça Boborahim baxşi ikkovimizga navbat yetar, şunda ham xaloyiq:
– Qodir baxşi aytsin;
– Biz Qodir baxşini deb kelganmiz, – deb guvillar, otam qayta-qayta davraga çiqişga majbur bölardi.
Otam ohang bilan, ovoz bilan elni boylagan, kimsan Qodir baxşi bölib tanilgan damlar emasmi, bilmadim, bu vido ohanglari ekanligini u kişi içki bir sezim bilan his qilganmidilar, bu yoği menga qoronği, dömbira çertib, dostondan termaga, termadan dostonga ötar, ora-sira talablarga muvofiq badihagöylikka ham örin berar, sira çarçaşni bilmas, göyo dömbira oh çekar, sohir ovoz nola qilar, bu dunyoyi dunda şu ikkilikdan boşqa heç narsa yöqdek edi. Töy tugamasidan bir neça nafar kişi şu yerning özida otamga:
– Baxşi bobo, bizga ham bir kuningizni ajrating, töyimiz bor, – deb taklif bildirişdi.
Ayniqsa, birisi öjarlik bilan oyoq tirab oldi:
– Siz uçun töy kunini ertaga köçiraman, iltimos, yöq demang.
Otam lafzining ustidan çiqadigan odam edi, lafzsizlikni benomuslik deb bilardi:
– Keçirasizlar, oğajonlar, men çöldagi bir xonadonga vaʼda berib qöygandim, lafzimni çayqay olmayman, hurmatlaringiz uçun rahmat, agar rozi bölsangizlar töyni öğlim bilan şogirdim ötkazib beradi, – dedilar.
Şunday qilib, otam yurtga qaytdi, men izlaridan munğayiblar qoldim. Yuragimni “Katta davrani ötkazişga kuçim yetarmikin, bu oqşom Qodir baxşi ohanglari maftuniga aylangan el ertaga bizni qabul qilarmikin” degan hadik-xavotirlar çulğab olgandi.
Har holda töy yomon ötmadi, Boborahim aka qöyib men, men qöyib Boborahim aka otamning yöqligini bildirmaslikka urindik. Çiqişimiz xalqning diliga jo böldi, şekilli, ertasigayam xonadonlarning birida töy ötkaziladigan böldi. Yana davradamiz, kuy-qöşiq, doston-terma izma-iz davom etyapti. Töy ayni avjiga çiqqan palla davraning bir çekkasida biroz sarosimalik böldi, ahamiyat berib ötirmadim, menga birov bir narsa demadi. Ertasi kuni tongda Boborahim aka:
– Qahhor, ustozning Rahim ismli şogirdi avtohalokatga uçrabdi, bormasak bölmaydi, – dedilar.
Qança urinmayin otamning Rahim otliq şogirdini eslay olmadim, şunday bölsa-da Boborahim akaning moşinasida azonlab yölga çiqdik. Yuragim taka-puka, Boborahim aka moşina rölini qişloğimiz tomon burganini ham anglamay qolibman. Kelsak, uyimiz oldi tumonat olomon, yiği-siği avjiga olgan, dilim zirqirablar ketdi: “Kim vafot etgan ekan?”, onamning:
– Şunqorimdan ayrildim, soğ ketib, omon qaytmagan begimdan ayriliblar qoldim, – degan ovozi, nolalarini eşitib, nafasim böğzimga tiqildi.
Keyin bilsam, ustozim ham padarim, otaginam, köz qiymas döstining moşinasida halokatga uçragan, öşa biz töyda xizmat qilayotgan oqşom u kişining jiyani Abduğaffor meni izlab töyxonaga borgan, töyxonadagilar esa:
– Qahhor baxşi bu yerda yöq, – deb eşikdan qaytarişgan, Boborahim baxşiga:
– Töyni, Qahhorning qöşiqlarini közimiz qiymadi, – deb bahona qilişgan ekan.
Haligaça şu dahşatli ayriliqqa bağişlagan termamni közda yoşlar bilan aytib yuribman:
Çölda karvon kelyapti, oldida nor körinmas,
Osmonda bulutlar köp, toğlarda qor qörinmas,
Davom etar yiğinlar, atrofga zor qarayman,
Kelbatli, salobatli, ustoz – otam körinmas…
9
Oila boşiga tuşgan öşa musibatli kunlar ustoz adib Şukur Xolmirzayevning şoir Azim Suyun haqidagi “Körgan boşqa, bilgan boşqa ekan” essesida şunday tasvirlanadi:
“…bundan bir neça yillar burun Qaşqadaryoning Dehqonobodidan eng maşhur, eng savodli hamda eng odamiy baxşi-ziyoli Qodir aka Rahimov Toşkentga nima uçundir kelgan edi. Biz – uning bir neça muxlislari telestudiyadan çiqişini kutdik. Aniq esimda: mana şu dölvor şoir bilan Eşqobil Şukur ham bor edi. Çoğimda, Usmon Azimning uyiga ketdik. Keyin tong otgunça doston, terma, ölan eşitdik u oğamizdan… Dumalab-dumalab eşitdik. Yiğlab-kulib eşitdik. Içdik ham keyin. Dodladik ham… Şu qadar soğingan ekanmiz dömbira sasini ham..
– Işondim-işondim, Azimjon, – dedim. – He, Qodir aka bilan ötirişimiz.
– O, falak! – deb yubordi u. – Şunday odam ham ötdi, a?! Şukur aka, uning oldiga tuşadigan baxşi yöq edi!
– Rost aytasiz, – dedim munglanib. Xayolimda esa har gal Dehqonoboddan Surxondaryo tomon ötib ketayotganimda, Qodir akaning darvozasi qoşida maşinamni bir töxtatişim, baxşining lömbillab uyidan çiqişi, quçoqlaşib körişganlarimiz… Şunda Azimjonga bergan savolimning javobini saldan keyin olajagimga inonganim uçun böğzimga tiqilib kelgan bir tugunni yutib, hasrat qila ketganimni sezmay qoldim: – Azimjon, u kişining ölimini…
– Ha-ha, – dedi u qoşlari sapçib ketib. – Tovdan uçib ketgan deyişdi.
– Şunday, – dedim. – “Niva”si bilan uçib ketgan…Töydan qaytayotganda…
– A-a, ichgan ekanlarmi?
– Öşa kezlar biz ham “içgan”, deb öylovdik… Keyin bilsak, uni bir yuk maşinasi turtib yuborgan ekan. Keyin Qodir akaning oğziga aroq quyib ketvorgan ekan.
– Voy, vo-o-oy, – deb çayqala ketdi Azim va közlari ğilq yoşga töldi. – Otib taşlasang-da öşanday nomardlarni! Qoq peşonasidan otsang! Aka, men ovçiman. Yaxşi otaman… Ha, keçirasiz, keyin bu sir oçilmadimi?
– Yöq. Menimça, oçilmadi, – dedim va yana yuragim ezilib ketdi. Uning qirqi kuni uyiga borib qolganim, bevasi bilan uçraşganim, tus öziga öxşaydigan lömbozdek öğilçasini suyganlarim…köz oldimdan ketmay qoldi. – Azimjon, – dedim. – Men akaning qirqi kuni uyiga borib qolib edim. Bir xunuk iş bölgan ekan. Aytib beraymi?..
– Ha, nima xunuk iş bölgandi?
– Xotini yiğladi, – dedim. – Ha, yonimda Fayzulla Qiliçev ham bor edi. Mening maşinamda edik. Boysunga borayotib tuşib edik… “nimaga yiğlaysiz, çeça? – deb söradim. “He, oynajon, mana bu nebarangizdi boğçadan haydaşdi, – dedi. – Nimaga?! – “Otang tovdan uçib ketgan. Piyon holatida uçib ketgan”, deb. Hozir içiş boynagiday maʼn qilingan-u… – A, nima böpti? Boğçaga buning nima daxli bor? – Keyin baqirib yubordim. – U odam – Qodir baxşi! Yagona baxşi! Kim, kim haydadi boğçadan bu öğlonni? Boğça mudirasimi? – E, jö-öq, raykumdi ideyalogiya sekretari. Bir opay bor. Xudoyning ğazabi…”
10
Ayriliq yomon, ammo hammasi ölganning şirin joniga, yillar ötaveradi, judoliklar eskiradi, yaralar malham topadi, biroq sanʼat olamiga endigina tetapoya qilayotgan yoş baxşi kutilmagan judolikdan keyin tezda özini önglab olişiga töğri keldi, endi uning zimmasidagi yuk ikki barobar oğirlaşgandi. U yomon kuylaşi mumkin emas edi. Uning qismatiga baxşi böliş, baxşi bölganda ham el suygan baxşi böliş zarb etilgandi. Agar qöl uçida kuylasa, nafaqat öziga, balki otasining pok ruhiga, qölida sayragan soziga xiyonat qilgan bölardi. Şunday oğir damlar unga otasining piri, bir umrga qölidan tuşmagan sozi madad berdi. Mana, qariyb qirq yildirki u baxşilarning sardori, tuğdik tepasining sayroq tili, “Alpomiş” ohanglarining jarangdor sözi bölib yaşayapti. 2001-yil özi, 2012-yil ukasi Abdimurod “Özbekiston xalq baxşisi” degan faxrli unvonni olişdi.
– Ammo otamning yöriği boşqa, – deydi Qahhor baxşi. – Taniş-bilişlarimiz “Qodir baxşining sözi Qahhorga, sozi Abdimurodga, feʼli Bahodirga, ovozi Bahromga ötgan” deyişadi. Gapning sirasi, tört ul bir bölib ham bir otamning örnini bosişimiz gumon…
Baxşi istiqlol, yurt istiqboli haqida tölib-toshib gapiradi, özi yaşayotgan Dehqonobod tumanida qad rostlagan möjizaviy sanoat korxonalari taʼrifini ötli misralarga solib, el orasida taʼrif-tafsir etadi:
– Qani edi, şu kunlarni otam körganida, çinakamiga qadriyatlar qadr topgan, özimizni, özligimizni anglaydigan zamonlar keldi. Balki, otam saksoninçi yillar:
Hulkar bilan tarozi
Bir-biridan norozi,
Bemahal qiçqiradi
Kremlning xörozi, –
deb kuylaganida şu obod zamonlar kelişini ilhaq bölib kutgandirlar.
Istiqlol tufayli biz, baxşi-şoirlarning ham yelkasi oftob kördi. Yurtimizga, istiqlolimizga köz tegmasin, 1999-yil “Özbekiston xalq baxşisi” unvoni taʼsis etildi. Ikki yilda bir baxşi-şoirlar körik-tanlovi ötkazilib turibdi. Oynayijahon dasturidan “Baxşiyona” körsatuvi muqim örin egallagan. Qaysidir yili Navoiyning Sarmişsoyida ötkazilgan tadbirda iştirok etdim. Ötgan yili bölgan jahon baxşi-oqinlarining tanlovini eslang. Körsangiz, köz quvonadi, yetti iqlimdan mehmonlar bor. Ular xalqimizning qadimiy urf-odatlarini körib, lol qolişgani tayin. Töğri, ayrim davralarda “Baxşi nimaga kerak, estrada xonandasi yöqmi” degan visir-visirlarni eşitib qolaman. Aa-a-y, birodar, baxşi kim, u kimning dard-u hasrati, quvonç-u şodligini sozga, sözga soladi? Şu elning, şu zamonning. Demak, baxşiçilik bizning özimiz, özligimiz. Uni tuşunmagan, undan yuz ögirgan, özidan, özligidan yuz burgan sanaladi…
Qahhor baxşining hayajondan ovozi qaltirablar ketdi, mijgonlarida yoş qalqdi, közlarini bir nuqtaga jamlab, “yo pir-u murşidlarimning ruhi, özing qölla”, – deya, dömbiraning kosasiga bir-ikki çertib, qöllarini boşi ustidan aylab-aylab sovuq simlar ustida öynatib, ohangga mos tebrangança:
– Oğajonlar, baxşining maktabi ham, ustozi ham xalq, u qançalik köp tinglovçisini topsa, el ardoğida yurganini his qilsa, el-u yurt tinç, dasturxon obod, turmuş farovon bölsa, şunça tölib-toshib kuylayveradi, axir bizning çekimizga tuşgani ham şu-da, – deb, sohir ovozda yangi terma misralarini xirgoyi qilişga tuşdi:
Otalardan meros qolgan dostonim,
Qöllarimda sayrab turgan şöx sozim,
Qir-adirda yangrab turgan ovozim,
Barisiga fido bölsin bu jonim…
Baxşi öz ovozi va soziga maftun bölganday közlarini çirt yumib olgan, barmoqlar parda ustida öynar, qöş tor moziyning qaʼridan oqib kelayotgan ikki daryo, ikki nahrdek meni ham öz oğuşiga olib oqib borar, oqib borar, oqib borar edi…
11
…Baxşi pardadan pardaga ovozini kötarib borardi. Dömbira bosim ostida zorlanar, tomoşagohga töplanganlar köhna zamin ohanglari oğuşida borliqni unutib, mayingina tebranardi. Agar Siz ham söz va sozning azal va abad singari qadimiyligini, uning möjizakor kuçini his qilişni istasangiz, umringizda bir bora bölsa-da, Qahhor baxşi doston va termalarini miriqib tinglang!
Abdunabi ABDIYEV
2021/10
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


