Quyoş kumuş tangalarini zamin uzra soçib yubordi-da, özi kökdan mahliyo bölib boqib qoldi. Kuzgi yaproqlar oltin misol tovlanib turgan boğda bir ayol öy surgança, bir-bir qadam taşlab Ibroyim Yusupov nomidagi ijod maktabi tomon bormoqda. Bu manzarani çetdan kuzatarkanman, onam köz öngimda gavdalangandek böldi. Yuragim hapriqib ketdi, negaki, onamni körmaganimga talaygina fursat keçib ulgurgandi.
Qoraqalpoğiston ajoyib maskan, yurtimizning sölim göşasi, ilgari bu manzilda bölmaganim uçunmi katta taassurot bilan qaytdim.
Qandaydir öy bilan band ekanini anglab, u kişiga botinib biror söz aytolmadim, ortidan ohista yurib, orqasiga qayrilib qaraşini kutişga qaror qildim. Bu ayolning hayot yölini yoritiş uçun uzoq yöl bosib – azim Toşkentdan kelganman. Vazifa berilayotganda “Qoraqalpoğiston uzoq, ança maşaqqat çekaman” – degan xayolga ham borgandim, töğri, yöl biroz horitdi, ammo bu yerga kelib, ajoyib Nukusni sayr qilarkanman, çarçoqlar ham zumda ğoyib böldi-qoldi. Öylarim bilan band ekanman, ayol kişining menga qoraqalpoqça murojaat qilganini eşitdim. Ayolga qaradim-u, hayron boqib qoldim. Bu öşa, men hayotini yoritişim kerak bölgan qahramonim. Qiziq, menga bu ayolni özbek tilidan dars beradi deyişgandi, u bölsa qoraqalpoq tilida gapiryapti. Yo meni aldaşganmikin-a!?
Yoniga yaqinlaşib, salom bergandim, binoyidek özbekça alik oldi, “keçirasiz, uka, menda biror yumuşingiz bormi? Ançadan beri kuzatib kelyapsiz”. Yon-atrofga qarab oldim, menga qoraqalpoqça gapirgan ayol boşqa bölsa kerak degan xayolga borib. Lekin boğda ikkimizdan boşqa kişi yöq edi.
– Uzr, opa, menga Guljahon opa kerak edilar, men sizni öşa kişi deb öylabman, – dedim xijolat bölib.
– Abdullayevami? – dedi ayol.
– Ha-ha, Guljahon Abdullayeva.
– Unda töğri öylabsiz, menman öşa Abdullayeva, faqat Guljahonmas, Guljan, – dedi ayol jilmayib. – Sim qoqqan jurnalist yigit siz ekansiz-da-a?
Demak, adaşmabman, yöqsa telefon orqali gaplaşganimiz haqida gapirmasdi. Özbek tilida şu qadar tiniq sözlayotganini körib, sekingina “özbekmisiz yo qoraqalpoq?”, deb söradim opadan.
– Ikkalasiyam, – dedi kulib. Keyin qöşimça qildi. – Asl millatim qozoq, lekin özimni bemalol özbekman deb aytolaman, negaki, şu yurtda ulğaydim, özbeklar bilan yonma-yon yaşadim, qolaversa, eng asosiysi millatning yuragi sanalgan özbek tilida erkin gaplaşa olaman, şu sababli mendan qoraqalpoqmisan yo özbekmi degan savolga doim ikkalasiyam deya javob berişdan heç çöçimayman.
Özbek tilida şu qadar çertib-çertib gapirgan qozoq ayolini körib, özi özbek bölsa-da, jonajon tilini qadrlamayotgan kişilarning borligini eslab könglim xira böldi.
Guljan opa bilan bir çetdagi örindiqqa çökdik, lekin nima deb savol berişga öylanib qoldim – hayajonmi yo kutilmagan uçraşuvmi, biroz dovdirab qolganim. Oramizga sukunat çökdi. Sukunatni ayolning qayerliksiz, uka, degan savoli buzdi. Men surxondaryolikman, degandim, “Qardoş ekanmiz”, deya jilmaydi. Rostdan ham, biz tomonlarda qoraqalpoq va qozoq tiliga yaqin qipçoq lahjada gaplaşişadi. Özbek tilining uruği şu qadar soçilib ketganki, har yerning iqlimiga xos tarzda unib, mevasi turfa ranglarda jilolanadi.
– Mendek oddiy bir odamning hayotini doston qilay deb, şunça yöl bosib kelibsiz-da, uka, kam bölmang, – dedi Guljan opa minnatdor ohangda.
Guljan opadan dastlab yoşlik davri haqida sözlab berişini söragandim. Jaydariça javob berib qöya qoldi:
– Bolaligim eski Urganç tumanida çang keçib ötgan, qişloqda yaşasangiz, onangizday ayolman, u kişidek ulğayganman: yer çopganmiz, sigir soqqanmiz, paxta terganmiz.
Suhbatdoşimning kamtarligi meni öziga mahliyo qilib qöydi. Ilm deganlari şu bölsa kerak, avval boşingni osmon qiladi-da, söng tuproqdek xokisorga aylantiradi qöyadi.
Guljan opaning özbek tiliga bu qadar latofat baxş etayotganini körib, Toşkentda öqib, talabalik kezlarida kursdoşlari bilan köp muloqotda bölgan-u özbek tilini mukammallaştirgan degan xayolga borib, taʼlimni qaysi ilm yurtida olganini söradim. Bilsam, Qoraqalpoğiston davlat universitetining özbek tili va adabiyoti fakultetida tahsil olgan ekan. Mana buni vatanparvarlik desa böladi, baʼzi kişilar özga tillarni özlaştirib, öz ona tili bilan işi bölmay qolgan bir davrda, özbek tilini çuqur örganib, mohiyatini anglab, uni yoş avlodga yetkazib beriş, çin maʼnodagi jasorat, yurtga bölgan haqiqiy sadoqat ramzidir.
– Nega aynan özbek tili va adabiyoti yönalişini tanlagansiz?
– Özligimni çuqurroq anglagim keldi, özbek tili haqiqiy turkiy tildir, şu tilni bilgan odamgina Navoiyni töliq anglaşi mumkin, Navoiyni anglamaslik esa, özlikni anglamaslikdan dalolatdir, – dedi hayratimni oşirib. Özimdan uyalib ketdim, “men haqiqiy özbek bölaturib, Navoiyni qançalik bilaman? Nari borsa önta ğazalini yod olganman-u “Xamsa”sini çala-çulpa öqiganman. Oliy maʼlumotli bölib, darajam bu bölsa, boşqalardan xafa bölmasa ham böladi.
– Mana, öttiz yildan buyon turli ilm dargohlarida yoşlarga özbek tilidan saboq berar ekansiz, har bir harakatdan meva kutilişi heç kimga sir emas, öquvçilaringiz, siz kutgan natijalarga erişayaptimi?
– Juda töğri aytdingiz, har bir işda natija bölmoği kerak, yöqsa, şunçaki ermakdan nariga ötmay qoladi. Mening kasbiy faoliyatim, mehnatim ham öz samarasini bermoqda. 2016-yili Qoraqalpoğiston Respublikasi örta maxsus kasb-hunar taʼlimi boşqarmasi tomonidan akademik litsey va kasb-hunar kollej öquvçilari örtasida ötkazilgan uç bosqiçli fan olimpiadasida özbek tili fanidan S.Tursunbayeva 1-örinni, 2016-2017 öquv yilida şogirdim M. Endirova 3-örinni, 2017-2018 öquv yilida yana bir öquvçim Ulbosin Kudenova özbek tili fanidan 1-örinni, xuddi şu yili Nodira Artiqbayeva 1-örinni egalladi. Bulardan taşqari ham bir neçta öquvçilarim oliy örinlarni qölga kiritib kelişmoqda. Bu xizmatlarim hukumatimizning eʼtiboridan çetda qolmadi. Meni “Özbekiston Respublikasi örta-maxsus kasb-hunar taʼlimi aʼloçisi” kökrak nişoni bilan taqdirlaşdi.
– Yaqinda “Döstlik” medali bilan taqdirlanibsiz, bunday darajaga erişiş har kimgayam nasib qilavermaydi, muvaffaqiyatga erişişgaça bölgan jarayon haqida gapirib bersangiz.
– Mehnat borki, rohatini bermay qöymaydi, agar u sidqidildan bölsagina. Men ham yillar davomida tinimsiz izlanişlarim tufayli, maʼlum bir marraga erişdim, töğri, bu yölda qiyinçiliklar, baʼzan menga nisbatan nohaqliklar böldi, men esa ortga çekinişni or bilib, yölimda davom etaverdim, bu harakatlarim, albatta, bekor ketmadi – yurtimiz uni sevuvçi bir qizini döst tutib, “Döstlik” medali bilan taqdirladi. Buning uçun, avvalambor, Yurtboşimizga taşakkurlar aytaman va menga işonib, döstlik qölini çözgan vatanimga, nasib etsa, hali uzoq yillar dastyor bölaman degan niyatdaman.
Bir ayolning qilgan xizmatlarini öz oğzidan eşitib turib, ğayrat va jasoratiga qoyil qolib, bu diyordan hamon Barçinoy-u Tömarislar yetişib çiqayotganiga amin böldim.
Öqitiş uslubingiz haqida gapirib bering deganimda, Guljan opa biroz öylab turdi-da, şunday dedi:
– Öttiz yildan buyon turli dargohlarda, turfa-turfa öquvçilarga taʼlim berdim, siz öqitiş uslubi haqida söradingiz, men sizga uslub yaratdim deb aytolmayman, ammo ustozlarimiz örgatib ketgan usullardan foydalanib, öquvçilarning ongiga çuqurroq iz qoldirişga harakat qilib kelmoqdaman. Bugungi kunda atoqli adibimiz, Özbekiston Qahramoni va Qoraqalpoğistonning faxri Ibroyim Yusupov nomiga atab qöyilgan davlat ixtisoslaştirilgan maktab internatida özbek tili va adabiyotidan dars beriş bilan bir qatorda “Yoş tilşunos” tögaragini taşkil etganman. Bu tögarakni til örgatişning yaxşigina usuli deb öylayman.
Opani tinglab, sözlarida qandaydir ijodkorlik nafosati borligini anglagandek bölaman.
– Sözlaringizda qandaydir ijodkorlarga xos latofat bordek, menimça, qalam ham tebratib tursangiz kerak.
– Töğri topdingiz, kasbim siznikidek jurnalist bölmasa-da (kuladi) maqola yozib turaman. Şu yilning bahorida “Qoraqalpoğiston tongi” gazetasida buyuk bobomiz Alişer Navoiyning 578-yilligiga bağişlangan “Navoiy ğoyalari – umuminsoniy qadriyatlar” nomli maqolam çop etildi.
Guljan opaning tilimizning asosçilaridan biri bölgan hazrat Navoiyning ilm anhoridan qonib-qonib suv içayotganini körib, özimni suvsiz sahroda tentirab yurganimni takror-takror angladim.
– Guvohi bölib turibmanki, ikki tilda bemalol gaplaşasiz, bu esa ikkita odam degan gap. Agar yoşlikka qaytib qolganingizda yana qanday tillarni örgangan bölar edingiz?
– Yoşlikka qaytsam, yana umrim davomida qilgan işlarimni takrorlagan bölar edim, (xatolarim bundan mustasno) negaki, men orzu qilganimdek yaşayapman, turmuş örtoğim, bir öğlim-u ikki qizim davrasida, suygan kasbim bilan maşğulman. Til haqida gapiradigan bölsak, rus va nemis tillarini özim uçun örganib qöyganman.
– Farzandlaringiz ham siz tutgan yöldan mamnunmi?
– Hozirda ikki qizim mening izimdan borib, özbek tili va adabiyotidan dars berib kelmoqda. Öğlim esa talaba. Turmuş örtoğim bilan bir kursda öqiganmiz. Bir söz bilan aytganda, biz oilaviy özbek tilini olamga yoyişga bel boğlaganmiz.
Tilga şunday jonkuyar insonlar, şunday fidoyi oilalar bor ekan, özbek tili hali million yillar barhayot ekaniga işonçim ortdi. Safarim söngida bu fidokor ayolga yuksak muvaffaqiyatlar tilab, Toşkent tomon yöl oldim. Keçgan fursat mobaynida bu diyor ahliga qançalik boğlanib qolganimni his etdim. Yoşlik davrimdan boşqa millat deb tasavvur qilib kelganim bu ölka ahlidan ajraliş negadir qiyindek keçdi, köksimda bir vulqon turgandek böldi, bu qardoş xalqqa bölgan mehr tuyğusi bölsa kerak. Turfa öylar bilan vokzal tomon yurar ekanman, beixtiyor quyoşga yuzlandim, botib borayotgan şams olovga tuşgan oltindek lovullardi, endi bu manzarani maftun bölgança zamin tomoşa qilardi.
Abdurauf Zokirov
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

