10 daqiqada öqiladi

2 043 marta körilgan

«Kiçik» odamlarda katta qalb körgan adib

Çingiz Aytmatov

Ötgan asrning 60-yillarida Stalin siyosati qoralangaç, adabiyotdagi vulgar sotsiologik qaraşlarga bir qadar barham berildi. Insonga insondek qaraş, uning jamiyatdagi örni, mavqeini anglaş, hayot faqat ğalabalardan iborat emasligini tuşuniş, inson tabiati xato va qusurlardan xoli emasligi, erkka taşnaligi, öy-xayollari, xatti-harakatlari hamişa ham risoladagidek bölavermasligini badiiy talqin etişga harakatlar boşlandi. Adabiyotga yangi isteʼdodlar kirib keladi. Şulardan biri Çingiz Aytmatov edi.

Çingiz Aytmatov ijodida diniy qaraşlar, Şarq va Ğarb madaniyatining hayotbaxş xususiyatlari öziga xos tarzda sintezlaşganini köriş mumkin. Yozuvçining eng muhim xizmatlaridan biri şundaki, u sotsrealizmning tor, biqiq muhitiga toza nasimlar olib kirdi, rangin va serqirra uslubi bilan uning imkoniyatlarini kengaytirdi.

Çingiz Aytmatov ijodini unga zamondoş bölgan Gabriel Garsia Markes ijodiga qiyoslaş mumkin. Şuni alohida taʼkidlaş zarurki, Markes erkin ijod qildi, Çingiz Aytmatovda esa bunday imkoniyat bölmadi. Yaʼni Markesdan farqli ölaroq, Çingiz Aytmatov öz isteʼdodini töla-tökis namoyon etolmadi. Isteʼdodning maʼlum qismini özi mansub bölgan tuzumning xohiş-irodasi uçun qurbon qilişga majbur edi.

Öz davrida va undan keyin ham şöro tuzumining obyektiv manzarasini, uning tub mohiyatini tasvirlaşda Çingiz Aytmatovga teng keladigan yozuvçi bölmasa kerak. Ahamiyatli jihati, ulkan adibning estetik qaraşlari sotsialistik realizm ruxsat bergan çegaralar doirasida edi. Bu jihati bilan u özining sevimli adibi Mixail Bulgakov ijodiga ham yaqin turadi.

Çingiz Aytmatov yaratgan xarakterlarga yozuvçi biografiyasi orqali qaraydigan bölsak, bu xarakterlar va qahramonlar tarixi Aytmatovlar oilasi tarixi ekaniga guvoh bölamiz. Adib yaratgan syujetlar uning özi boşidan keçirgan, bolaligining beğubor osmonlarini quyuq bulutlarga töldirgan voqelikning hayotiy fabulasidir. Taqdiri azal uning manglayiga baxtsiz bolalikni bitgan edi. Zero, toş asrida ham, quldorlik va feodalizm şaroitida ham xunrezliklar, zöravonliklar, vayronagarçiliklar bölib turgan, biroq bularning heç biri kölami, tragizmi va bardavomligi bilan XX asrdagidek bölmagan edi.

Çingiz Aytmatov yaratgan xarakterlarning köpçiligi yolğiz, yetim, ögay va kimsasiz… Yozuvçi deyarli barça asarlarida uşbu motivlarga qayta-qayta murojaat qilganini köriş mumkin. Masalan, “Yuzma-yuz”da Beksoat kampir, yaʼni uruşdan qoçib kelgan Ismoilning onasi kelini Saidaga oilasining tarixini sözlab beradi: “Endi öylasam, qançadan-qança azob-uqubatlar çekmadik, bir umr taqdir bizga soya soldi. Bolalarim öldi, erim öldi, akalarimni quloq qilişdi, jamoa xöjaligida tongdan tonggaça işlab, keksayib, kasalmand bölib qoldim”. “Jamila” qissasidagi Doniyorni muallif bunday taniştiradi: “Keyin bilişsa, Doniyor asli şu yerlik ekan. Aytişlariça, u yoşligida yetim qolib, har kimlarning eşigida yurgan, oxiri Çaqmoqdagi qozoq toğalarinikiga ketib qolgan, şu-şu bolani izlab borgudek bironta ham jonkuyari bölmagan ekan”.

“Sarvqomat dilbarim”dagi Ilyos yetimxonada ösgan. “Birinçi muallim”dagi Duyşen – oçarçilik yillari ovuldan ketib, bir muddat temir yölda işlab, söng dom-daraksiz yöq bölib ketgan öşa Toştanbekning öğli.

“Ota men senga yodgorlik örnatolmadim. Sening qayerda dafn etilganligingni ham bilmayman. Uşbu asarimni, otam Töraqul Aytmatov, senga bağişlayman…”

“Somon yöli” asarida epilog örnida kelgan uşbu bağişlovning boşlamasidan ayon böladiki, asarga asos bölgan davr voqeligi qahramonlarga oson va ravon taqdir yöllarini ravo körmasligidan kitobxonni ogohlantirgandek böladi.

Uşbu misollardan körinib turibdiki, Çingiz Aytmatov özining, ota-onasining, uka-singillarining hayot yöllarini qahramonlariga ulaşib çiqqan. XX asr qirğiz xalqining hayoti Aytmatovlar oilasining taqdiri misolida tipiklaşgan.

Çingiz Aytmatov yaratgan har bir xarakter asarga özining ötmişi bilan kirib keladi. Ötmiş bu xarakterlar uçun xotiralar taftida isinib, birpas tin olgaç, bir manzildan özga manzilga, bir faoliyatdan boşqa bir faoliyatga yöllovçi öziga xos adabiy bekatdir. Ular davr suronlari aro özligini izlaşadi.

Baxtsiz muhabbat motivi adib asarlarida tez-tez uçrab turadi. Tanaboy va Bibijon, Rayimali oqin va Begimoy, Edigey va Zarifa munosabatlari alohida-alohida armon va ökinç şevasida bitilgan mungli, mahzun muhabbatnomalardir. Bir-biriga öxşamagan, bir-birini takrorlamaydigan bu sevgi qissalaridagi juftliklarning har biri özlariça baxtsiz. Ularni birlaştirib turgan sevgi riştalari ayriliqqa tutaşaveradi. Yozuvçi oila, muhabbat, burç masalalarini talqin etganda şarqona mentalitetga tayanadi. Tabiiyki, ğarb yozuvçisi bu masalalarni boşqaça talqin etgan bölardi.

Çingiz Aytmatov poetik uslubining yana bir jihati – uning personajlari köpinça tabiiy ofat sinovlariga duç keladi. Kutilmaganda yoğib qoladigan jala, qor, suv toşqini va boşqa tabiat hodisalari şusiz ham murakkab vaziyatni yanada çigallaştirib yuboradi, syujetning yangi bir tarmoğini yuzaga keltiradi. “Sohil yoqalab çopayotgan Olapar” tölaligiça ana şu konsepsiya asosiga qurilgan. Bu asarda yozuvçi uçun qadrdon bölgan toğu daştlar adabiy makoni okeanga köçiriladi. Törtovlon qayiqda ovga çiqqanda okeanni quyuq tuman qoplaydi. Yulduzlar yöl körsatmaydi, tumanni tarqatiş uçun şamol ham esmaydi. “Çeksiz zulmat qöynida adaşib qolgan yolğiz qayiq va undagi azob-uqubatdan, oçlikdan, taşnalikdan tinka-madori qurigan odamlar tuman içida bir joyda aylanişlar, nomaʼlum qismat va umidsizlik çangalidan çiqolmas edilar…” Yozuvçi şunday bir tragik vaziyat yaratadiki, qahramonning birgina sözi, birgina harakati uning kim ekanligini yarq etib namoyon qiladi. Okeanning suvi şör – içib bölmaydi, çuçuk suv tugayozgan, yegulikka esa quritilgan şör baliq qolgan, xolos. Tuman tarqab, sohilga yetgunça bola – Kiriskga suv yetar-yetmas. Bolaning yaşab qolişi uçun avval bobosi, keyin toğasi, söng otasi özlarini qurbon qiladilar – inon-ixtiyorlarini çeksiz zulmat va suv qoplagan bahrga topşiradilar.

Çingiz Aytmatov realist ijodkor. Ammo uning realizmi mifologiya, xalq oğzaki ijodi, diniy syujetlar va motivlar, fantastikaga töyingan. “Musibat pallalarida bir oğiz aytilgan gapning tagida undan neça barobar köp haqiqatlar aytilmasdan turadi”, deydi “Sarvqomat dilbarim” asari qahramonlaridan biri. Agar adib ijodini şöro davri musibatlari tarixi deb tasavvur qiladigan bölsak, yozuvçi aytmoqçi bölgan juda köp haqiqatlar uning uslubiga jilo bergan ertak, rivoyat, miflarning qat-qatiga singdirib yuborilganligiga işonç hosil qiliş mumkin.

Çingiz Aytmatov fenomenini yuzaga çiqargan yana bir jihatga eʼtibor qaratiş zarur. Buyuk yozuvçi adabiyotga yangi insonni, yangi xarakterni olib kirdi. Bu inson obrazi özining yaqin salaflaridan farqli ölaroq kuraşçan, jangovar hamda muayyan ğoyalar yalovbardori emas, balki kiçikroq bir juğrofiy hududda özligini, jamiyatdagi örnini izlayotgan inson. Çingiz Aytmatovning “Oq kema” asari u bilan deyarli bir vaqtda yaratilgan Gabriel Markesning “Yolğizlikning yuz yili” asari şu jihatlari bilan bir-biriga juda öxşaş. Realizm va mifologiyaning uyğunligi, parallel holda keçişi har ikki asar uçun xos xususiyat. Bundan taşqari, har ikki asarning voqea-hodisalari sivilizatsiyadan çetroq, ovloq makonda keçadi. “Yolğizlikning yuz yili” qahramonlari Makondoning tört tarafi suv bilan öralganligini anglab, tamaddundan çetda çirib, nom-nişonsiz yöqolib ketmaslik uçun u yerdan çiqişga harakat qilişadi. “Oq kema” qissasi qahramonlari esa öz makonlari – örmon xöjaligidan çiqib ketişni xayollariga ham keltirişmaydi. Çunki ularni sivilizatsiyaning özi şu ovloq göşaga uloqtirib taşlagan.

Uzoq asrlar davomida çorva ortidan yaylovdan toqqa, toğdan yaylovga köçib yurgan kişilar uçun şahar hayoti zerikarli, diqqinafas. Şu bois heç qanday kuç ularni öz makonlaridan çiqarolmaydi. Örmon xöjaligida bor-yöği uçta oila: Mömin çol kampiri va nevarasi bilan, Örozqul xotini Bikey hamda Seyidaxmed xotini Guljamol va qizçasi bilan yaşaşadi. “Oq kema”ning arxitektonikasi şunday qurilganki, personajlarning birortasi özlari yaşab turgan mikro hududdan taşqariga çiqib ketolmaydi: hamma bir-biriga begona bölsa-da, hamma bir-biriga körinmas ip bilan boğlab taşlangandek.

Syujet oddiy: johil Örozqul har gal mast bölib, farzandsizligi uçun xotinini kaltaklaydi, Mömin çol – tabiatan mute, qölidan heç iş kelmay, titrab-qaqşab iztirob çekadi, Örozqulga yalinib-yolvoradi. Bir çekkada bularni kuzatib turgan bola esa yiğlab, özining ertaklar dunyosiga talpinadi. Qissada keltirilgan şu real hayot manzarasi bilan parallel ravişda kiritilgan rivoyat tufayli asar syujetidagi xronotop, yaʼni makon va zamon kategoriyasi çeksiz kosmik miqyoslarga kötariladi. Rivoyat qirğiz xalqining kelib çiqiş tarixidan boşlanadi. Rivoyatdagi ramziylik bois ötmiş va kelajak bugunning çorrahasida tutaşadi. Tabiatan mömin bölgan, ertak va rivoyatlarga yoş boladek işonadigan, köz yoşi qilib tinglaydigan çol – fojialar girdobida yaşaydi. Real voqelikdan zada bölib, ertaklar olamiga singib borayotgan bola – ötmiş va kelajakni boğlab turgan köprik. Örozqul esa johillikning timsoli. Jaholat esa, barça zamonlarda qurbonlik talab qilgan. Bola şu jaholat qurboni edi.

Mömin bobo bu hayotda nimagaki erişgan bölsa, barçasi zavol topdi. Öğli uruşda halok böldi, xotini uning doğida vafot etdi, kiçik qizi bolasini unga qoldirib, şaharga ketib qoldi. Katta qizi Bikeyning ahvoli esa bu. Özi esa keyingi kampirining qarğişi va Örozqulning zuğumlarini yutib yaşaşga mahkum. Bu fojialarning kölami keng, bu fojialarning poyoni yöq. Bular kamlik qilgandek Mömin boboning şoxdor Ona Buğuga – xalqining xaloskoriga, özining ötmişiga, bolaning kelajagiga öz qöllari bilan öq uzişi şunday hayotiy mantiq bilan asoslanganki, heç qanday fantastik tafakkur kuçi bilan ham bu haqiqatni rad etib bölmaydi.

Sobiq şöro adabiyotida Çingiz Aytmatov ijodidan taʼsirlanmagan nosirlar kam topiladi. Syujetni tarmoqlantirişda, xarakter xususiyatlari va qahramon psixologiyasini oçişda, real hayot va mifologiyani uyğunlaştirişda, peyzaj va portet çizişda, intrigalarni kuçaytiriş va konfliktni ötkirlaştirişda, xullas, odam va olamning badiiy manzaralarini tasvirlaşda özbek yozuvçilari ham Çingiz Aytmatov saboqlaridan bahramand bölişdi.

“Qanday yaşaş kerak?” – degan savolga hayot, tarix, dinlar, madaniyatlar, şaxslar, falsafa, şaroit va muhitning javoblari, talqinlari turliça. Ç.Aytmatovning qahramonlari ana şu boşqotirma javoblar labirintida doimo yöl izlaşadi. Şunisi muhimki, har qanday davru şaroitda ham inson şaʼni va nomiga doğ tuşirmaslik kerak degan ğoya yozuvçi yaratgan aksariyat xarakterlarning qon-qoniga singdirib yuborilgan. Turli-tuman kasb-korga, individual hayot yöllariga, xarakterga ega rang-barang oddiy kişilar obrazining Çingiz Aytmatov nasrida paydo bölişi, birinçidan, adabiyotni real hayotga yanada yaqinlaştirgan bölsa, ikkinçidan, turli milliy adabiyotlarda ana şunday muayyan hayotiy maqsadlar va dardlar bilan yaşayotgan “kiçik”, “köp qatori” obrazlar asrini boşlab berdi. Keyingi davr ijodkorlaridan T.Murodning Ziyodulla, Dehqonqul, E.Aʼzamning Berdiboy, Bakir, X.Sultonovning Adaş Karvon, B.Qobulning asarlaridan asarlariga köçib yuradigan Bolakay kabi bir qator obrazlar şular jumlasidan.

Çingiz Aytmatov Mömin çol timsolida davr voqeligi ezib, abgor qilgan inson obrazini yaratgan edi. Keyinçalik romanlarida aks ettirgan manqurt, iks zurriyotlar ğarbu şarqda, şimolu janubda keçgan, keçayotgan voqelikning badiiy umumlaşmalari, nazarkarda adibning karomatlari bölib qoldi.

“Kassandra tamğasi”ga kelib yozuvçi özlikdan, qadriyatlardan voz keçişning fojiaviy oqibatlari global miqyoslarga çiqqanligini körsatadi. Krilsov öz laboratoriyasida undirilgan embrionlardan mahkuma ayollarning baçadonlarida köplab iks zurriyotlar, yaʼni ota-onasi ham, aka-ukalari ham, toğa-jiyanlari ham, xullas, birorta qarindoş-uruği yöq bolalarni yetiştira boşlaydi.

XX asrning oxirgi ön yilligida keçgan tarixiy jarayon – bir tuzumdan ikkinçi tuzumga ötiş boşqa ong qirralari kabi badiiy adabiyotda ham ijtimoiy fikrning salmoğini oşirdi. Şulardan kelib çiqib, Çingiz Aytmatov uslubidagi ikki asosga eʼtibor qaratmoq zarur. Qissalarida tabiat va tabiatga yaqin xarakterlar kaşf etilgan bölsa, romanlarida jamiyat va şaxsning ijtimoiylaşiş jarayonlari kuçayganligi seziladi. Hozirda ana şu ikki asosning turli xil kombinatsiyalaridan rang-barang asarlar yaratilyaptiki, bu alohida tadqiqot mavzusidir.

Bu asarlarida oxirzamon alomatlari özining butun mahobati bilan gavdalanadi. Şu bilan birga, yozuvçi inson umrining poydorligi va bardavomligiga, insoniyat kelajagiga umid bilan qaraydi, ana şu umidvorlik eng oğir damlarda ham uning qahramonlariga taskin va dalda beradi: “Inson öylari bilan Dengizga va Osmonga tenglaşa oladi. Şu öylari bilan u tabiatning abadiy qudrati oldida özining mavjudligini isbotlaydi, şu bilan inson koinotning teranligi va yuksakligiga munosib böla oladi. Şuning uçun inson hayot ekan, u ruhan dengizday qudratli,  osmonday çeksiz: çunki öy-xayolotning çeki yöq. Agar inson ölsa, uning öy-xayollarini boşqa bir inson davom ettiradi, u ham ölsa, keyingisi va hokazo, bu hodisa çeksiz davom etaveradi…”

Inson irodasi va şaʼniga tiklagan badiiy obidalari tufayli Çingiz Aytmatovni köpçilik ilm va ijod ahli Lev Tolstoy, Mixail Şoloxov, Gabriel Markeslarga qiyoslaydi. Bu töğri. Çunki har bir davr öz ğoyalarining ifodasi ölaroq ana şunday mutafakkirlarni tarix sahnasiga olib çiqadi.

Tasavvuf talqiniga köra, olamning yaratilişidan maqsad – inson, insonning yaratilişidan maqsad komil insondir. Komillikka yöl – şodu xurramlikka yöl emas, qayğuga safar, musibatlarga safar. Haqiqiy talantning hayot va ijod yöli ham xuddi şunday – maşaqqat va zahmatlardan yaraladi, özlikni anglaş va tinglaşga daʼvat etadi, maʼnaviy poklaniş va yuksalişga çorlaydi.

Ana şu azaliy va abadiy haqiqatni Çingiz Aytmatov öz asarlari bilan hayot va davr tasdiğidan ötkazdi.

Şavkat Hasanov,

filologiya fanlari doktori.

1967-yili tuğilgan. Samarqand davlat universitetining özbek filologiyasi fakultetini tamomlagan. “Doston va lirika”, “Zamonaviy doston poetikasi”, “Doston tarkibi va tabiati” monografiyalari naşr qilingan.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (147)