(Hikoya)
Hali olis öşa qutluğ kun,
Parvozingni baland ol, yurak!
Kuraşlarda yengmoğim uçun
Uzoq umr körmoğim kerak.
Maşrab BOBOYEV
Kasalxonada davolaniş uçun yotganimda yuragimni kardiogramma qilişdi. Uni közdan keçirgan doktorlardan biri: “Siz tik oyoqda infarkt ötkazib yuborgansiz. Mana bu çandiqlar infarktning belgisi”, desa, ikkinçisi: “Heç qanday infarkt ötkazmagansiz. Men uning alomatlarini körmayapman. Kardiogrammadan körinib turibdiki, yuragingiz tez urarkan, xolos”, deb taşxis qöydi.
Aslida har kim öz yuragining tabibi. Şu bois taşxisni ham özi qöygani durust.
Kutilmaganda kimdir zör berib, yuragimga mix qoqayotanday qattiq sançib qoladi. Unga ohista qölimni qöyaman. “Xudojonim, özing asragin”, – deyman şivirlab.
Baʼzan yaxşi voqealarni eşitib, yuragim hapqirib, tez-tez ura boşlaydi. Baʼzan yomon, köngilsiz voqealardan “xömrayib” qoladi. Yana unga tasalli beraman; “Şoşilma, hovliqma, yurakjon, hali qiladigan işlarimiz köp”, deyman.
Döstlarim, tanişlarim, özlariga yaqin oladigan birodarlarim köpinça tanbeh beradilar:
– Har narsaga kuyinaveriş yaxşi emas… Bölar-bölmas gap-sözlarni ham yurakka olavermang… Köpam jizzaki bölmang… Bularning hammasi yurakka oğirlik qiladi… Yurakka toş ortişning nima keragi bor?!
– Eh, Fazliddin, Fazliddin yuragingga rahming kelmaydimi? – deydi yana bir oğaynim holimga astoydil açinib. – Qöy, şu öt-olov feʼlingni, nuqul töğrilik, töğrilik, adolat, deb yonaverma! Haqiqatning yöli olis va maşaqqatli, uning manziliga yetiş oson emas. Adolat manziliga yetiş uçun odamga bitta yurak kamlik qiladi.
Şunday paytlarda özimdan ham köra, yuragimga juda-juda rahmim keladi. Yuragim ozor çekkan voqea-hodisalar, azobli lahzalar yodimga tuşaveradi. Eslagan sayin yana yuragim siqilaveradi. Yurakka açinaman. Bu oğir va maşaqqatli yölni yurak juda erta tanlagan bölsa nima qilay?
Olti yoşda edim. Keç kuz mahali. Buvim, onam eşiklarni bekitib, meni hovliga qorovul qilib, özlari paxta terişga ketişardi. Öşanda paxta siyosati oğir davrlar edi.
Bir kuni hovlida öynab yursam, oçiq darvozamizdan beş-olti kişi şaxdam yurib kirib keldi. Bitta gavdalisining boşida harbiyga öxşaş şapka, yelkasidagi pagonlari töla katta yulduzlar. Bir pakana semiz odam: “Uyda kim bor”, deb söradi. Men hammalari paxta terişga ketganini aytdim. Şunda u:
– Buving bilan onang paxta sitadimi, – deb savol berdi.
– Ha, sitadi, – dedim bilağonlik qilib.
– Sitgan paxtalarini nima qiladi?
– Yiğilgan körpaçalarning orasiga tiqib qöyadi…
– Bizga körsatasanmi?
Bitta derazamizning tavaqasi yaxşi bekilmasdi. Nomiga yopib qöyilardi. Şartta borib derazani oçdim va undan oşib tuşib, sitilgan paxtalar bekitilgan körpa-körpaçalar yiğib qöyilgan joyni körsatdim. Haligi odamlar orasidan bitta ozğin kişi derazadan oşib içkariga kirdi. Körpalar orasiga qölini tiqib, bir neça siqim sitilgan momiq paxtani olib, çöntaklariga soldi.
– Çigitlarini nima qiladi, – deb söradi u.
– Mollarga beramiz, – dedim xursand bölib. Lekin ikki közim milisami, harbiymi kiyimidagi odamda edi. Uning vajohati qörqinçli edi.
Ular ketiş oldidan otamning ismini söraşdi. Bu savolga ham darhol javob berdim. Paxtani çöntaklariga solgan kişi etigi qönjidan buklangan daftar olib, nimadir deb yozdi. Keyin bilsam otamning ismini yozgan ekan.
Qoş qorayganda buvim bilan onam paxta terimidan horib-tolib kelişdi. Ikkovlarining yelkalarida ikki fartuk öt. Ular qöl-yuzlarini yuvmasdan, bölgan voqeani oqizmay-tomizmay, xursand bölib gapirib berdim. Hatto öşa semiz amaki bir dona konfet berganligini ham maqtanib aytdim. Ikkovlarining ham rangi özgardi. Buvim indamadi. Onam oğziga kelgan “yaxşi” sözlar bilan rosa taʼzirimni berdi. Şunda notöğri iş qilganimni tuşundim. Endi keç bölgan edi…
Otam öşa oqşom işdan qaytmadi. Aytişlariça, u kişini sovxoz idorasiga çaqirib, öşa joydan militsiyaga berib yuborişibdi. Ön beş kundan söng rang-röyi bir ahvolda uyga kirib keldi. Otam ozib-tözib ketgandi.
Otamni körib, yugurib borib salom berdim. Har doim salomimga alik olib, “Fazliddinjon erkatoyim, aqlligim” deb erkalaydigan otam, bu gal indamay keldi-da, zarb bilan bir tarsaki urdi. Tarsaki şu qadar qattiq ediki, supaning pastiga uçib ketdim. Otam indamay uyga kirdi. Bu töğrilik uçun olgan birinçi yuksak mukofotim edi…
Öşanda qörquv iskanjasida qolgan jajji yuragimning ahvoli nima keçganini bilmayman. U ham menga qöşilib tarsaki zarbidan yiğlagandir, qörquvdan dir-dir titragandir. Har qalay xursand bölmagan bölsa kerak…
Buvim bilan onam daladan terib kelib, sitib qöygan bir hovuç paxta “jinoyat” bölsa, men uning sirini oçdim – töğrisini aytdim. Agar öşa bir siqim paxta haqiqatga muhtoj bölgan bölsa, men öşa haqiqatni röy-rost gapirdim. Lekin bundan jajji yuragim qançalar ozor çekkanligini, unga ozor berganimni men nodon tuşunmaganman. Nega tarsaki yeganimni ham anglab yetmaganman. Öşanda şörlik otamni ön beş kunga qamaşganini ham bilmaganman.
Maktabda öqib yurgan kezlarimda yuragim tarixida bundan ham dahşatli voqea röy berdi. Çunki yurak kutilmagan töqnaşuvlar va oğir sinovlarga, har qadamda röy beradigan tasodifiy voqea-hodisalarga tayyor turişi kerakligini men – yoş bola qayerdan ham bilay?..
Bobom mulla Jöra qişloğimizning nomdor domlasi edi. Öqituvçim Farida Şagayevaning eri sovxozimizning partkomi edi. Şöro zamonida mulla bilan partkom mutlaqo çiqişmasdi. Öqituvçim baʼzan menga: “Ha, mullaning bolasi. Bilib qöy, bobong yolğonçi, Xudo bilan qörqitmasin, Xudo yöq!”, – deb döq urardi. Men öqituvçining bu gaplariga unça parvo qilmasdim, bu gaplarning mohiyatini ham unçalik tuşunib yetmasdim-da. Lekin Xudo borligini, Xudoyim hamma narsani körib turganini bobom qayta-qayta tuşuntirgan edi…
Bobom menga arab alifbosi harflarini uyda örgatardi. Bir kun nima böldi-yu, öşa arabça alifbo harflari yozilgan varaqni öqituvçim – Şagayeva “Öqiş kitobi”m orasidan topib oldi. U meni baqir-çaqir qilib doskaga çiqardi.
– Mullaning bolasi mulla böladi. Nega arabçani örganasan? Bobong xalq duşmani! Uni turmada çiritaman, – deb quloğimdan çözib, ura boşladi. Bir mahal quloğimdan qon oqdi. Öqituvçi şoşib qoldi… Qonni körib men ham qörqib ketdim.
Öşa keçasi issiğim kötarilib, alahsirab çiqdim. Tanam bilan birga yuragim ham qöşilib yondi.
Ertasi kuni bobom meni Karmanadagi doktorga olib bordi. Doktor esa militsiyaga yubordi. Bölgan voqeani tergovçi yozib oldi. Oradan bir haftaça ötib, öşa jahldor öqituvçi, uning partkom eri va yana ikki-uç kişi sinfimizda majlis qilişdi. Majlisdan oldin öqituvçimiz, butun sinfni menga qarşi “qurollantir”di.
Majlis boşlandi. Meni doskaga çiqarişdi. Militsiya kiyimidagi kişi savol bera boşladi. Men yuragim dukillab javob qaytara boşladim. Şunda öquvçilar kutilmaganda butun sinfni boşlariga kötarib, baqiroq öqituvçi örgatgan “söz”larni bor ovozda tötiquşday takrorlaşdi:
– Fazliddin tuhmatçi! Fazliddin tuhmatçi! Tuhmatçi!..
Men nima deyişimni bilmay doska yonida toşday qotib turardim. Nohaqlikka, jaholatga duç kelgan yuragim ham toş qotgan edi. Uryaptimi-yöqmi, sezilmasdi. Hayotimdagi eng oğir va unutilmas bu dahşatli voqea muştdaygina yuragimni jarohatladi.
“Tuhmatçi!” deb jar solayotgan sinfdoşlarimning közlariga umidvor bölib, jovdirab qarardim. Ular esa közlarini olib qoçişardi. Bir narsa aniq esimdaki, men mağrur turardim. Meni mardona tutib turgan narsa mağrur yuragim edi. Öşanda haqsizlikni körib, avval yurak yiğladi, qon bölib yiğladi. Keyin men yiğladim. Yuragim bu hammasi öyin ekanligini, öqituvçim sinfdoşlarimni qörqitib şaytonning işini qilayotganini yuragim yaqqol sezib turardi. U köksimda turib meni himoya qilar, tasalli berardi. Öşanda yuragimning daʼvati bilan ovozimni baland kötarib: “Men tuhmatçi emasman. Ular tuhmatçi! Bu gaplarni ularga öqituvçi örgatdi!” – dedim va çidolmay yiğlab yubordim.
Keyin bobom beçorani köp ovora qilişdi. Goh u, goh bu idoraga qatnayverib holdan toygan bobom şörlik; “Xudoga soldim. Ularning jazosini Xudoyim bersin”, deb astoydil xafa böldi… Bir keça uyğonib ketsam, bobom joynamoz ustida ötirib, Xudoga qayta-qayta iltijolar qilib yiğlayotgan ekan.
Köp vaqt ötmay biz Jaloyir qişloğiga köçib ketdik. Öşa dahriy öqituvçidan ham, uning aşaddiy kommunist eridan ham qutuldik…
Oradan yigirma yilça vaqt ötib, bir kuni “Toşkent – Buxoro” poyezdida Navoiyga ketayotsam, kupe eşigi oçilib bir yigit kirdi. U men bilan tört yil birga öqigan sinfdoşim ekanligini aytib, özini Baxtiyor, deb taniştirdi. Ança joygaça suhbatlaşib ketdik. Gap orasida Baxtiyor öşa öqituvçimiz Farida Şagayevaning ruhiy azobdan telba bölib qolganini, bobom yaşagan uyning atrofida köp marta aylanib yurganini körganini aytib berdi. Uning aşaddiy kommunist erini asrandi öğli çopib öldirganini ham gap orasida qistirib ötdi. Bu sovuq xabarlardan aslo xursand bölganim yöq. Aksinça, ularning ayançli taqdirlariga açindim. “Xudojon, borligingga şukur…” Yuragim bu gal ham haq bölib çiqdi…
Otam rahmatli biroz jahldor edi. Otam qançalar jahldor bölsa, rahmatli onam şunçalar köngli böş edi. Jahldor yurak bilan rahmdil yurakning til topib yaşaşi oson emasdi. Otamning qöli, onamning tili uzun edi. Bunday murakkab şaroitda har ikki yurakning mustahkam boğlovçilari, aşaddiy qöriqçilari va janjal bölib qolganida davolovçi malhamlari biz, önta farzand edik. Ularga qöşilib, bizning yuraklarimiz ham ozor çekardi, qiynalardi, bir-birimizga sezdirmay, körpaga öranib yiğlardik. Bularning barçasiga noçor yaşaşimiz kambağalligimiz sabab edi… Kambağalning yuragi hamişa yarim bölarkan, doim köngli öksib yaşarkan. Sabri toğlarga teng ekan. Kambağalning özi oç, yupun bölsa ham hamişa közi töq yurarkan. Onam menga köproq mehribon edi. “Fazliddinjon katta öqişlarga kiradi, katta odam böladi”, deb könglimni kötarardi. Onajonim niyat qilganday odam böldimmi, yöqmi bilmayman. Lekin u kişiga andak yordamim tega boşlaganda, onam şörlik olamdan ötdi…
Otamning kostyumi ikkita bölmay, oltmişga ham kirmay olamdan ötdi. Öşanda yurak qon yutib zor-zor yiğladi. Köz öngimda ulkan toğ qulaganday edi… Oradan töqqiz yil ötib, onajonim ham qandli diabet kasalidan vafot etdi. Yurak tobutni bözlab-bözlab, yiğlab-yiğlab kötardi. Göyo yurak böm-böş huvullab qolganday edi. Ota-onam yaşagan uyga borişga yurak endi şoşmaydi. Hovlida yurakni öziga boğlab turadigan mehr-muhabbat riştalari uzilganday edi.
Jigarlarim – ukam, biroz ötib singlim yurakni çeksiz alamlarga töldirib, jarohatlab bizlarni taşlab ketdi. Yurak yana parça-parça böldi, çok-çokidan sitildi…
Öqişga kirolmadim. Bir ball yetmadi. Şu bir ballni deb yuragim zil ketdi, juda-juda ozor çekdi. Dunyo közimga zulmatday körindi… Qişloqqa qaytmadim. Zavodga işga kirdim. Hayotimda navbatdagi sarson-sargardonlik va uqubat yillari boşlandi. Yuragim ham galdagi taşvişlar girdobiga şönğidi. U ham menga qöşilib ozor çekayotgan edi…
Yolğiz öğlimni bir yoş uç oyligida barmoğini kalamuş tişladi. Kalamuşlar in qurgan Un zavodining omonat uyida yaşardik. Hayotdagi kalamuşlar yetmaganidek, uyimiz ham töla kalamuş edi. Bu ablah kalamuşlar farzandimning emas, göyo mening yuragimni tişlab ketdi. Uning tikonday ötkir tişlari bolamning barmoqlariga emas, mening yuragimga sançildi. Yuragimdan daryo-daryo qon oqdi. Bolamning novdaday çiroyli barmoqlari tuzalgunça yuragim qon içida qoldi. Bu nohaqlikka çiday olmagan yuragim bolamni kalamuş tişlagani haqida doktorlar xulosasi yozilgan maʼlumotnomani olib, ariza bilan turli katta-kiçik idoralarga murojaat qildim. Heç qanday natija bölmadi. Ayrim katta eşiklar ortida ötirgan toş yurak amaldorlar qabul ham qilmadi. Balki ularda yurak bölmasa kerak.
Yurak daʼvati bilan öşa davrda “najot qalʼasi” bölgan Moskvaga xat yölladim. Qisqa vaqt içida haq qaror topdi. Birgina xat sabab biz bilan omonat barakda yaşayotgan köplab oilalar yangi uyli bölişdi. Xat yozganim uçun nozik idoralardan ança-munça tanbeh eşitdim…
Bir gal yuragim juda oğir tuhmat girdobida qoldi. “Ustoz, ustoz” deb yurgan bitta muttaham oçiq-oydin, közlarimga tik qarab tuhmat qildi. Tuhmatdan yuragim gangib qoldi. Tuhmat yomon ekan; nima qilişimni bilmayman. Har safar yuragimda işonç bilan tergovçi huzuriga borganman. Menga qöşilib yuragim bözlaydi. Tergovçi insofli ekan. Işni adolat bilan körib çiqdi. Adolat qaror topdi. Tuhmatçiga hukm öqildi. Yuragim ozodlikka çiqdi. Bu xudoyimning çeksiz marhamati edi. Har gal fotiha öqilganda yuragimga qöşilib; “Quruq tuhmat balosidan özing asragin”, deb doimo Yaratgandan sörayman…
Yuragimga bu ozorlar yetmaganidek, öta byurokrat va aşaddiy bir poraxör Rahbarga örinbosar böldim. Yuragim qayta qiynoqqa tuşdi. Sohadan ança yiroq, hamma narsani pul bilan ölçaydigan bu maymunsifat rahbar ham yuragimni nişonga oldi. Uning bemaʼni iş uslubi, qöpol xatti-harakatlari, tahlikali yuriş-turişi, hatto minbarni uşlab sözlaşi Stalinni eslatardi. Içimda “Stalin ölmagan”, derdim. Faqat uning möylovi yöq edi. U majlislarda qassobning itiday quturib ketardi. Quturganda hölu quruq barobar yonardi. U, asosan, xodimlarning yuraklariga zarba berardi. Uning zulmidan qança-qança yaxşi, samimiy, pokiza yuraklar ozor çekdi. Ayrim sofdil yuraklarga infarkt çangal soldi.
U qamalganidan söng ayon böldiki, xodimlarni qörqitib, atrofdagilarning yuraklariga tahdid solib, davlatning katta mablağini ajdarhodek yutayotgan ekan. Uni halol, pok va mehnatkaş yuraklarning qarğişi urdi…
Biz hozir yurak bilan ança bosilib, bir-birimizga moslaşib olyapmiz. Hayajonlanmasdan, baqir-çaqir qilmasdan gaplaşişni maşq qilyapmiz. Baʼzan u menga, men unga “aql” bölamiz. Ahyon-ahyonda yuragim sançib qoladi. Şunda unga çin yurakdan iltijo qilaman, yolvoraman. “Yuragim oğrimasin, ozor çekmasin”, deb Xudoyimdan sörayman.
Bir safar uni çalğitiş uçun andak suhbatlaşdik.
– Nega xomuşsan?
– Atrofda bölayotgan ayrim voqea-hodisalarni, baʼzi odamlar xatti-harakatida röy berayotgan köngilsiz holatlarni tahlil qilolmayapman. Göyo kuçim yetmay, gangib qolyapman, şekilli?
– Biror joying oğriyaptimi? Oçiq ayt. Axir sen töğrilik va adolat yölini tanlagansan-ku! Gapir, şunda yengil tortasan.
– Bilasanmi, töğrisini aytsam, vujudim titrayapti.
Yurak şunday deb, çuqur uh tortdi va uzoq jim bölib qoldi. U göyo töxtab qolganday edi. Qörqib ketib, unga sekin barmoğimni tekkizdim. Yurak yana tilga kirdi:
– Bilasanmi, menga köproq ayrim odamlarning boylikka haddan ziyod mukkasidan ketayotgani, nafs va jaholat qurboniga aylanayotgani, pok va halol yuraklarga ozor yetkazayotgani azob beradi. Baʼzilarning boylik quliga aylanib borayotganidan taşvişdaman. Bunday oçköz yuraklarni körmasam, deyman. Nahotki, pok, halol yuraklar safi kamayib ketsa, deb juda qörqaman. Boylik tufayli ota-bola, qon-qarindoş örtasida nizolar avj olyapti. Baʼzan nopok yuraklar toza yuraklarni toptayapti, badnom qilyapti, ezib taşlayapti. Boylik kimning qölida töplansa, kuç ham, zulm ham uning hukmida böladi. Odam qança kuçli, irodali bölmasin, boylik oldida ojiz kimsaga aylanadi. Boylik odamni mansabga kötaradi, kerak bölsa tuproqqa ham qoradi… Boylik – ajdarhoning oğzidagi olov, boylik – ilonning zahri; ozi davolaydi, köpi halok qiladi…
Şu sözlarni aytib yurak tez-tez ura boşladi. Uning toliqqanini sezib, tinçlantirişga urindim.
– Köp taşviş çekma, hadeb kuyinaverma. Sen vahima qilganingdek barça halol yuraklar nopok yöllardan yurmaydi, boylikning bandasiga aylanmaydi. Qoni toza, imoni mustahkam yuraklarni sotib olib bölmaydi. Yaxşi fidoyi va pok yuraklar bor ekan, halollik, adolat hamişa tantana qilaveradi…
Yurak meʼyorida ura boşladi va qisqa gapirdi.
– Bilaman, dunyo yaxşilarning mehr-muhabbati bilan barhayot! Yaxşi yuraklar safi kengayaversin!
Savol berib, yurakni boşqa bezovta qilmadim…
Endi sözni muxtasar qiliş lozim. Qiynalgan yurakni yana azobga qöyiş insofdan emas. Bu voqea-hodisalar şijoat va jasorat bilan mehnat qilib kelayotgan fidoyi yurak hayotidan olingan ayrim jonli xotiralar, xolos. Endi yurak faoliyati bilan boğliq qisqa metrajli yoki bir lahzalik voqealarga batafsil töxtalib ötirmaymiz. Bunday köngilsiz işlar soçimdan-da serob…
Öylab qarasam, yurakning jöşqin va maroqli hayoti, unutilmas yaxşi kunlari, betakror bayramlari, quvonç va iztiroblari haqida “Ming bir keça” ertaklariday jild-jild kitob yoziş mumkin ekan. Yurak çidab bersa bas!
Ana şunaqa gaplar. Bolalikdan töğrilikka örgangan, adolat yölini tanlagan yurakni endi özgartirib böladimi? Aslo!
Baʼzan yuragimda zahmatkaş otning dupur-dupuri eşitiladi. Baʼzan haybatli arslonning ökirişi quloqlarni qomatga keltiradi. Goh yuragimda bulbul nola qilsa, goh burgut ulkan qanotlarini yozib uçişga şaylanadi.
Yuragim, yurakjonim, hali sen bilan qiladigan işlarimiz juda kö-öp. Sen suyanç toğim, möl hosilga töla boğim, qaynab turgan buloğim böl!..
Yurakjon, senga taşxis qöyişga şoşilmaylik. Sen öz ahvolingni özing juda yaxşi bilasan. Yurakni tanlagan yölidan qaytarib bölmaydi. Men senga işonaman. Yurak aldamaydi.
Aşurali JÖRAYEV
1956-yili tuğilgan.
Toşkent davlat madaniyat institutini (hozirgi ÖzDMS) tamomlagan.
“Toşbaqalar poygasi”, “Yurak böronlari”, “Öq uzgan kim?”, “Tanimading-a?”,
“Sahifaga siğmagan satrlar”, “Maysalar uyğongan tong”, “Konvert odam” kabi kitoblari naşr etilgan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


