10 daqiqada öqiladi

539 marta körilgan

Maʼnaviy komillik tasviri

XX asrning sönggi çoragidan eʼtiboran nafaqat Özbekiston, balki mamlakatimizdan taşqarida özbek tilida yaratilayotgan adabiyotda tub sifat özgarişlari sodir böldi. Ammo adabiy aloqalarning köngildagiday yölga qöyilmaganligi sababli özbek öqirmanlari mavjud yangiliklardan öz vaqtida xabardor böla olmadilar. Endilikda adabiy aloqalar ham sezilarli jonlana boşladi. Qöşni qirğizistonlik özbek yozuvçisi Rahimjon Karimov qalamiga mansub “Komila” nomli romanning Özbekistonda çop etilişini ana şu holatning jonli misoli sifatida körsatiş mumkin1.

Rahimjon Karimov nomi özbek kitobxonlari uçun yetarliça taniş bölmagani sabab adib haqida qisqaça maʼlumot beriş örinli. Yozuvçi, şoir, publitsist, tarjimon, Xalqaro rusiyzabon yozuvçilar federatsiyasining (London-Budapeşt) Qirğizistondagi rasmiy vakili, “Oltin qalam–2003” tanlovi ğolibi, Möldöniyaz nomidagi respublika adabiy mukofoti laureati Rahimjon Karimov birvarakayiga özbek, qirğiz va rus tillarida ijod qiladi.

Uning şeʼr, novella, hikoya, qissa va romanlari “Özbekiston adabiyoti va sanʼati”, “Literaturnaya gazeta”, “Yunost”, “Uçqun”, “Molodost”, “Yoş kuç”, “Ala-Too”, “Литературный Kirgizstan”, “Şarq yulduzi”, “Yoşlik”, “Press-park”, “Kabar-Yug”, “Южный рынок”, “7×7”, “Vaşa gazeta” kabi turli mamlakat naşrlarida bosilib çiqqan.

Yozuvçining “Rangli röyo”, “Beşinçi farz”, “Hayvonot boği”, “Komila”, “Xilqat”, “Xiyonat”, “Laʼli Badaxşon” kabi asarlari özbek, qirğiz va rus tilida dunyo yuzini körgan. “Komila” romani 2005-yili Qirğiziston Milliy Kitob palatasi tomonidan uyuştirilgan “Kitob sanʼati” respublika tanlovida “Milliy bestseller” deya eʼtirof etilgan. Mazkur roman Qirğiziston, Qozoğiston, Belarus, Buyuk Britaniya, Kanada kabi davlatlarda çop etilgan.

Nazarimda, dunyo kezgan “Komila”da kötarilgan yetakçi fikr – inson maʼnaviy mezonlarga xiyonat qilmay yaşasa, Yaratganning marhamatiga, albatta, sazovor böladi, degan qaraşdir. Odamzod tuğilibdiki, muammolar oğuşida ularni bartaraf etiş uçun kuraşib yaşaydi. Kuraşdan, intilişdan töxtaganning ölikdan farqi yöq. Romanda oddiy inson ruhiyati, dunyoqaraşi va saviyasidan kelib çiqqan holda mukammallik va baxt sari intilişi tasvirlangan.

Roman Komilaning iztiroblari öta samimiy aks etgani bilan ham diqqatni tortadi. Kitobni öqigan yurtdoşlarimiz qöşni mamlakatda yaşayotgan özbeklarning turmuş tarzi, maʼnaviy-axloqiy tutumlari haqida aniq tasavvurga ega böladi. Gap şundaki, kişi qaysi makonda, qanday jamiyatda umr keçirmasin, inson nomiga munosib yaşasa, murodiga yetmay qolmaydi. Muallif romanda mana şu hayotiy haqiqatni ilgari surgan. Asar öqirmanni öz hayotini taftiş qilişga, turmuş tarzi qandayligini doim elakdan ötkazib yurişga yönaltiradi. Öylaşga undaydi.

Mutolaaga kirişgan öquvçining könglidan: “Tuğilib, onasining diydorini körişga, ona sutining taʼmini totişga ulgurmagan murğakning aybi nima-yu, hayoti qanday keçadi?”, degan öy ötadi. Çaqaloqning onasi Gulandomning hayoti haqidagi qisqagina tasvir öquvçida dastlab unga nisbatan salbiy munosabat paydo qiladi. Lekin yozuvçi öqirman könglidagi bu munosabatni asta-sekinlik bilan keçirim tomon yönaltiradi. Bunga ilk uriniş sifatida: “Tuğuruqxonadagilar, u yerga kelib-ketayotgan yoşu qari keçadan buyon Gulandomning aççiq qismati, uning yetim qolgan gödagi haqida kuyinib gapirişar edi” tasvirini keltiriş mumkin. Odamlar Gulandom haqda uni qarğab yo ğiybat qilib emas, aynan “kuyinib” gapirişlari öquvçi könglini yumşatadi, ayolga munosabatini ijobiy tomonga buradi. Bundan taşqari, Gulandom ruhining qizi va opasini tark etib ketolmagani, yaʼni suyançiqsiz qolgan jigarbandlaridan xotirjam bölolmagani, qizaloğini har xil balo-qazodan asraş yölidagi kuraşlari ham uni qoralamaslikka undaydi.

Asarda Maqsudning töyi bilan çaqaloq holatining yonma-yon tasviri yulduzçalar bilan ajratilgan holda kiçik-kiçik bölimlarda bayon etilgan. Bu esa öqirman tuyğularini qözğaşga xizmat qiladi. Baʼzi bölimlar ikkitagina jumladan iborat bölsa-da, ularga katta bobning yuki ortilgan. Kitobxon asarda aks etgan bir qaltis  ruhiy holatning taʼsiridan çiqib ulgurmay, undan kuçliroq ikkinçisi bilan yuzlaştiriladi. Şu bois öquvçi tuyğulari muttasil almaşinib turadi.

Hayot tarzi bir-biriga tamomila qarama-qarşi holda bölgan ikki xonadonning muvoziy tasvirlanişi, yaʼni birining “atrofi eski-tuski çipta laxtaklar bilan bir amallab örab qöyilgan”i, ikkinçisining esa “ön oltita xonasining har bir şiftiga qimmatbaho billur qandillar osilgani, devorlarining közni qamaştiradigan bejirim naqşlar bilan bezatilgan”i ham ruhiy bezovtaligini kuçaytiradi. Bu parallel oq-qora tasvirlar öqirman diqqatini matnga tamoman mixlaydi. Junbuşga kelgan tuyğular esa kitobxonda tabiiy ravişda, mustaqil fikr va munosabat paydo qiladi.

“Içganlari atala-yu, yeganlari çevati” degan jumlaning öziyoq Komila ulğayayotgan xonadon qay darajada noçor ekani haqida töliq tasavvur beradi. Bir qaraganda, bugun şu darajada yöqsil yaşaş mumkinligini tasavvur qiliş qiyin. Lekin Oybarçin opaning haddan taşqari soddaligi, hayot sinovlariga, uning qilvirliklariga mutlaqo tayyor emasligi öqirmanni işontira oladi. Bu hol kitobxonni qişloq odamlarining turmuş darajasi va buning sabablari haqida öylaşga majbur qiladi. Oğir oilaviy şaroitda umr keçirgan bolalarning köpçiligi mehnatkaş ekani, qiyinçiliklardan qörqmasligi va aynan şuning ortidan yaxşi öqişga intilişi ham yasama ifodalardan xoli. Şunday muhitda katta bölgan Komilaning oliy öquv yurtiga kirişga astoydil intilgani – hayotiy haqiqat.

Romanda Maqsudlarning hovlisiga suv içgani kiradi. Şunda bolalardan birining döppisi fontanga tuşib ketadi. Döppisini olib bergan odam esa otasi ekanini xayoliga ham keltirmagan Komilaning könglidan: “U murğak qalbida dunyoda ilk bor erkak kişining bolalarga nima uçun kerakligini bolalarça tafakkuri bilan his etdi” tarzidagi öy keçadi. Lekin şunday yoki şunga yaqin tuyğu Maqsudni bezovta qilmagani öqirmanda norozilik uyğotganday böladi. Ota bilan qizning ilk uçraşuvida yuz körsatişi mumkin bölgan tuyğular ifodasi berilganda asar taʼsirçanligi yanada ortardi. Muallif hayotda yuz berişi mumkin bölgan holatni boriday körsatiş bilan kifoyalangan. Yaʼni öğliga ergaşib, hovlilariga kirib kelgan bolalardan biri bilan yuz bergan mazkur vaziyatda har qanday odam qilişi mumkin bölgan xatti-harakat tasvirlangan, xolos. Öqirman şu örinda qandaydir ruhiy çaqnaş yuz berişini kutadi. Asarda ota-onasiz katta bölayotgan Komilaning bu holatda his etgan jöngina tuyğusi ham işonarli. Bunday haqqoniyat heç qanday badiiy töqimaga hojat qoldirmaydi.

Komilaning gözal qiz bölib voyaga yetgani, atrofida oşiqlarning girdikapalak bölişi, bu haqda gap-sözlarning köpayişi tasviri sunʼiy emas. Romanda özbekning hamma joyda ham özbek ekani körsatilgan. Bu hol Komilani onasiga öxşab yöldan ozganlikda ayblaganligida yaqqol körinadi. Odatda, ota-onaning qilmişi uçun bolalar javob bermasligi kerak. Çunki ota-ona – oğoç, farzand esa – meva. Meva – oğoçning mahsuli. Lekin, hayotda buning aksi bölişi, kattalarning xatolari uçun bolalar, köpinça, hayotlari, kelajaklari bilan, ruhiy oğriqlar, iztiroblar bilan javob beriş manzaralari yorqin böyoqlarda çizilgan: “Ha, bu dunyo sirli bir xilqatki, baʼzan unda bir umr yaşab özing haqingda heç nima bilmasliging mumkin. Atrofingdagilar esa, aksinça, sen haqingda sendan köra köproq narsalarni bilişadi”. Romanda ham yetimlik, ham onasining gunohlari, ham otasining vafosizligi qizning muştday joniga juda oğirlik qilişi ğoyat gözal tasvirini topgan. Qiziği şundaki, Komila na onasidan yozğiradi, na otasini laʼnatlaydi. Adib asar qahramonini bunday kir tutumlardan baland ekanini tasvirlaydi. U Komilani özi kambağal bölsa-da, içki dunyosi boy inson sifatida körsatadi. Asarning barça örinlarida qahramon özi va özligiga yaraşa iş tutadi. Romanda içdan baland, ruhiyati toza odamning öylari, turiş-turmuşi, tutumi, hatto iztiroblari ham pokiza.

Asarda Komila haqida har xil ğiybatlarni tarqatib yurgan kişilar u badavlat otaning farzandi ekani maʼlum bölgaç, hatto unga havas qilib maqtay boşlaydi. Odamzod tabiatidagi bunday tayinsizlik kitobxon ruhiy dunyosiga oğriq bölib kiradi. Ne-ne maşaqqatlar, köngil yaralari bilan katta bölgan Komilaning yöq yerdan, xuddi ertaklardagidek, hayotiy bir tasodif tufayli otalik bölib qolişi, boyning qiziga aylanişi öqirmanda biroz işonçsizlik paydo qiladi. Ammo bunda Allohga muhabbat qöygan, köngliga bu dunyoning kirlarini yuqtirmagan bandasini Yaratgan heç qaçon taşlab qöymasligiday bir haqiqatga işora borday.

Romandagi: “Qiz otasining gaplarini tinglab, yerga qaragança jim ötirardi. Uning şu payt dadasining böynidan quçib, yuz-közlaridan töyib-töyib öpgisi kelardi”, “U har qança urinmasin, boşini yerdan kötarolmasdi”, “Biroq rioya-andişali bu qiz baxtiyorligini yeru kökka namoyiş qilişga odatlanmagan. U iç-içidan kuyinib, iç-içidan suyinib yaşaydi” tarzidagi jumlalarda Komilaning tabiatiga xos qirralar oçiladi. Siniq köngil egasining tortinçoqligi, andişali odamning hamişa öz-özini taftiş qilib yaşaşga mahkumligi körsatiladi. Komilaning: “Baʼzi dugonalarim otalariga erkalanib, hattoki aççiq ham qilib turişadi. Men unga zarda qiliş u yoqda tursin, balki erkalana ham olmasam kerak”, tarzidagi iqrori uning tabiatidagi asl xususiyatlarni yorqin namoyon qiladi. Ön sakkiz yil “taşlandiq”, “haromi”, “yetim”, “asrandi” kabi daşnomlarni eşitib ulğaygan qizning otasini topgaç, birdaniga özgarib qolişi mumkin emas. Muallif Komilaning turiş-turmuşi va tutumlarini feʼlidan kelib çiqib tasvirlaydiki, bu hol öquvçini qanoatlantiradi.

Komila uçun boylik va tökislikdan köra otasining topilgani muhim. Romanda Komila öziga oşiq bölgan uç yigit orasidan özi singari qaşşoqlikda ösgan Qobilni tanlaşi tasvirlanadi. Komila öta boy Asror yoki hayotda örnini topgan vraç Abrorni emas, Qobilni tanlaşida aql emas, tozadan-toza köngil amriga böysunadi. U özining mezonlari asosidagi baxt sari qadam qöyadi. Россиялик ёзувчи Сергей Грачев “Новая литература Кыргызстана” nomli elektron kutubxonada uşbu asar haqida: “Komila” romani şunisi bilan qimmatliki, uning boş qahramoni buyuk şaxs ham, alloma ham, Janna dʼArk ham emas. Lekin u atrofidagi insofsizlik, imonsizlik, işonçsizlik va kufrni yengişni uddaladi hamda ayollik baxtiga erişdi”, deganida töla haq edi.

Romandagi Maqsud timsoli dastlab irodasiz, masʼuliyatsiz tuyuladi. Maqsud Gulandomning falokati, farzandining vafoti haqida eşitganlariga ortiqça urinişu iztiroblarsiz işonib qöya qoladi. Öz işi va oilaviy taşvişlari bilan yaşayveradi. Asarda Maqsud va uning oilasi “boy” ekani bot-bot takrorlanadi. Köpçilikda boylarga nisbatan bir qadar salbiy munosabat şakllangani maʼlum. Boy köpinça ziqna, şafqatsiz, pul uçun har qanday pastkaşliklardan toymaydigan noinsof kimsa sifatida xayolga keladi. Adabiyotda ham şu yondaşuv yetakçi. Yozuvçi ana şu eski qolipni buzaroq, boylarda ham vijdon, köngil bölişini, ular ham Xudodan qörqişini, qilmişlari uçun jazolanişlari mumkinligini Maqsud obrazi misolida talqin etilgan.

Muallif fikriça, odamlar pul va boylikning ketidan quvmaydi, bunday kişilarning mehnati va insofi tufayli pul bilan boylikning özi ularni topib keladi. Hamma gap halollik, töğrilik, aql, bilim va mehnat qilişda. Komilaning öz qizi ekanini bilganda Maqsudning bu quvonçni kötarolmay infarkt bölişi, Oybarçin opaning sigirini öğirlab ketişganda ularga ikkita sigir olib borib berişi, Qobilni Asror bilan birga militsiya punktidan jarima tölab çiqarib, uyiga olib kelişi, Komilaning Qobilga turmuşga çiqişiga heç ikkilanmay rozilik berişi, qudalarining hurmatini joyiga qöyişi, haşarlarda el qatori qatnaşişi singari tasvirlarda uning boy böliş bilan birga maʼnan yuksak şaxs ekani körsatilgan.

Asardagi Dilfuza obrazi ham öquvçining diqqat markazida turadi. Bir umr oddiy ayol, andişali kelin bölib yaşab kelgan Dilfuzaning asliyati uylariga Komila köçirib keltirilganidan söng namoyon böla boşlaydi va bu tabiiy. Bunday holatni hazm qiliş har qanday ayol uçun ham oson emas. Har bir odamning asl “men”i şunday sinov vaziyatlarda yaqqol körinadi. Dilfuza taqdirga tan berib, Komilani öz bolalari safida körib, qaynonasi Vasila opa aytmoqçi, erining omon qolganiga şukur qilib yaşaşi mumkin edi. Bu töğri yöldan yurolmagan Dilfuzaning tutumlarini muallif xolis tasvirlaydi. Uning tabiatiga baho berişni öquvçining öziga havola qiladi. Ğaribning yori Xudo, deganlaridek Komilani Dilfuzaning nayranglaridan Allohning özi asraydi. Bu dunyoda har narsaning hisob-kitobi bor. Ezgulik siylovsiz, yomonlik jazosiz qolmaydi. Qizi Gulandomning öğirlab ketilişi, öğli Şohruhning vafot etişi va özining ruhiy kasallikka çalinişi tasviri haqqoniyligi bilan öquvçini sergak torttiradi.

Asarda Komilaning butun ikir-çikirlari bilan batafsil tasvirlangan hayoti, turli sinovlar içida keçgan umri hamda erişgan baxti katta bir pörtana sabab izdan yana bir bor çiqib ketgani körsatilganda, romanning taʼsir kuçi neça bor ortgan bölardi. Töğri, muallifning maqsadi butunlay boşqa va u öz maqsadiga erişgan. Biroq, nazarimda, şunday katta bir fojia fonida tasvirlanganda har bir obrazning maʼnaviy dunyosi avj nuqtaga kötariladi. Masalan, qahramonlar taqdirini Öş–Özgan mojarolari fonida tasvirlaş mumkin edi. Muallif ikki qardoş millat orasida yuz bergan bu qaro kunlarni öz közi bilan körgan odam sifatida mazkur fojianing insonlar taqdiridagi maşʼum izini badiiy tadqiq etişi mumkin edi. Tirikçilik köyida yaşayotgan odamlarning turmuş tarzi, fikrlaş yösini ne sababdan muvozanatdan çiqib ketgani yoki kimlardir tomonidan çiqarib yuborilgani Komila va Maqsudning hayoti misolida tasvirlaganda romanning ijtimoiy ahamiyati oşib, badiiy qimmati ortgan bölardi. Maşʼum tödaga kirib qolgan kimsalarning qonxör qiyofasi bor yovuzliklari bilan körsatilişi romanning ijtimoiy-tarbiyaviy ahamiyatini ön çandon oşirgan bölardi.

Nima bölganda ham, qardoş Qirğizistonda yaşayotgan millatdoşlarimiz hayoti haqqoniy körsatilgan taʼsirli bir asar özbek öquvçilariga taqdim etildi. Nomlanişidayoq insonning baxti uning maʼnaviy kamolotida ekaniga işora qilingan bu asarning umri uzun va özbek öqirmanlariga suyukli bölişini tilaymiz!

1 Rahimjon Karimov. Komila. –T.: Sano-standart, 2017. 304 b.

Qunduzxon HUSANBOYEVA

1956-yili tuğilgan. Nizomiy nomidagi Toşkent davlat pedagogika universitetining filologiya fakultetini tamomlagan. “Adabiyot – maʼnaviyat va mustaqil fikr şakllantiriş omili”, “Tahlil – adabiyotni anglaş yöli”, “Kiyiksöqmoqdagi yölovçi”, (hammualliflikda) monografiyalari, qator darsliklar va metodik qöllanmalar, yuzdan ortiq ilmiy va ilmiy-metodik maqolalari çop etilgan.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (147)