Qashqa biya nolasi

0
62
marta ko‘rilgan.

Kayvoni momoning aytganlari

Qaysidir yili edi, bir nechta uy bir bo‘lib bahor yurtga ko‘chib chiqdik. Hamma tomon ko‘m-ko‘k, ko‘rgan sari ko‘rging keladi. Qip-qizil lola-qizg‘aldoq ko‘zni quvontiradi, havodayam allaqanday yoqimli hid suzib yurardi. Jon rohati bo‘lgan kenglik o‘rtasida o‘tovlar tikildi. Bu paytda qo‘y-echki allaqachon to‘ldan chiqqan, uloq-qo‘zi dala-dashtni to‘ldirib, dusurlatib yugurib qolgan. Shu kunlarning birida qashqa biya qulunladi. Xo‘p g‘alati qulun, tim qora, belida xuddi xurjundek osilib tushgan oqi bor. Chorvador degani unchalik irimchi bo‘lmaydi, nimagadir choli tushmagur “Bu qulun g‘alati ekan, uni eshonjonga nazr qilamiz”, deb qoldi. Bir ko‘nglim qarshilik qil, deydi, lekin erga qarshi borib bo‘lami? To‘g‘ri, hozirgilar er bilan teppa-teng tillashadi. Er bilan bellashib, beling uziladi, to‘xta, deydigan odam yo‘q. Mayli, o‘zi biladi. Til o‘ziniki, er o‘ziniki. Oxiratini o‘ylagan poshikasta bunday qilmaydi.

Ayni bahormasmi, dala-dashtda o‘t ko‘pligidan jonivorlarning yelini sutga to‘lgan. Bundan bolalari rosa miriqishayapti, o‘ziyam. Haligi qulun, unga Olabel deb ot qo‘ygandik, biyaning sutga to‘lgan yelinidan emarkan, kun sayinmas, soat sayin o‘sayotgandek. Bir oyga qolmay, duppa-durust qulun bo‘p qoldi. O‘sha kunlari ovulga eshon keldi. Erim qulunni unga atagandim, deb berib yubordi. Haliyam biya yo‘g‘ida berdik, bo‘lmasa, u “isyon” qilarmidi, deyman. Uyur bilan ovulga qaytgan biya qulunini topolmay xo‘p bezovta bo‘ldi, u yoqdan-bu yoqqa chopdi, mungli-mungli nolish qildi. Oldiga borganga go‘yo achchiq qilgandek goh tepar, goh tishlardi. Uning bu holini tushundim. Shuning uchun sho‘rlik ayriliqqa chidolmay, o‘zini jardan tashlamasin, ushlab kelinglar, deb bo‘z yigitlarni yubordik. Ular ko‘p urindi. Zo‘rg‘a shomga yaqin bo‘ynidan arqon o‘tkazib olib keldi. Mahkam boyladik, bo‘yniga to‘rva osib, arpa soldik. Ammo qulunni o‘ylab siqilgan biyaga arpaning nima qadri bor. Unga yupanch bo‘lmay deb bo‘yniyu yollarini silab turib qalt-qalt titrayotganini tuydim. Ko‘ziga qarasam, bechora chini bilan yig‘layapti. Buni ko‘rib, tomog‘imga bir nima tiqildi, g‘ilt etib yutindim. Shu damda jonivorning nima deb nola qilayotganini uqib turardim:

“… Bolam, toychog‘im, yo‘qsan, senga nima bo‘ldi? Yaylovdan yelinim sutga to‘lib qaytdi, “qult-qult” qilib, tamshanib emmaysanmi, sog‘indim. Sutim toshib, oyoqlarimga oqib tushayapti. Kel, qayerdasan, toychog‘im. Senga nima bo‘ldi, ko‘rinmaysan? Boshqa qulunlar enasi atrofida sakrab-sakrab o‘ynab yuribdi, sening-da sakrashlaringni sog‘indim. Qayerdasan, toychog‘im?”

Yalt etib biyaning yeliniga, oyog‘iga qaradim. Yo piray, chini bilan sut uning oyoqlariga oqib tushardi, ko‘zidan toshayotgan selni aytmasayam bo‘ladi. O‘tovga kirgach, buni o‘ylab, rosa siqildim. Turmush qurganimizdan beri erga gap qaytarmagan odamning qilig‘ini ko‘ring, cholim nimani so‘ramasin, ters-ters javob beraverdim. Bundan u hayron qolib:

– Nima, bugun chap yoning bilan turganmisan, – dedi yuzimga sinchkov tikilib.

– Hech balo bo‘lgani yo‘q, – dedim qovoq-tumshuq qilib. – Anavi Qashqani o‘ylab siqilayapman.

– Qashqaga nima bo‘pdi? Dashtdan to‘lg‘onib-to‘lg‘onib qaytgandi-ku.

– Toychog‘ini topolmagach, ne ko‘yga tushganini ko‘rmadingiz-da…

– Nima qildi?

– Bechora yig‘ladi. Men-da yig‘ladim.

– Qo‘ysang-chi… Hayvon yig‘lashni bilarkanmi?

– O‘z ko‘zim bilan ko‘rdim, ko‘zidan yosh sizib turardi, yelinidan  oqqan sut undan ziyoda. Ot odamday sezadi, deyishadi-ku…

– Qo‘yaver, oradan ozroq vaqt o‘tsin, sekin-asta o‘ziga keladi, unutadi. Yana bir gap, ko‘navermasa, boshqa qulunni emizinglar, ancha yengil tortadi.

– Bilmadim, bu kor qilarkanmi…

– Kor qiladi, kor qiladi, aytganni qilsalaring-chi…

Ertasidan boshlab bir haftacha boshqa qulunni emizib ko‘rdik, bir ish chiqmadi. Aksiga olib, biya bechora kundan-kun saratonning o‘tiday so‘lib boraverdi. Bir qarasang, burni yer iskaydigan bo‘lib, mungli-mungli yurish qiladi, bir qarasang, quturgan ayg‘irdek har tomon chopib, olamni buzaman, deydi.

Odamning aytgani bo‘lmas ekan. Bahor o‘tib, saraton yaqinlashdiyamki, Qashqa toyini unutmadi, unutolmadi, bechora. Bu vaqt ichida unga qo‘shilib, mening-da bo‘larim bo‘ldi. Chiday olmadim, bir kuni kechqurun cholimga portladim:

– Hoy, chol, eshonga shu toydan boshqa beradigan molingiz yo‘qmidi, – dedim. – Qo‘ra-qo‘ra qo‘y-echki, poda-poda sigir, uyur-uyur yilqingiz bor, shulardan birini, kam desangiz o‘nini bering edi, qani, men biron nima dermidim.

– Yana nega popillab qolding?

– Har yerda yurasiz, uyda kam bo‘lganingiz uchun bu yerda bo‘layotganidan xabaringiz yo‘q-da.

– Ayt qani, nimalar bo‘layotgan ekan?

– Qashqa o‘ziga kelolmayapti. O‘zini har yon uradi, yig‘laydi, mungli kishnaydi. Buni ko‘rib, ich-etimni yeb ado qilayapman. Bolam uzoq paytga ketgandayam buncha siqilmagandim. Endi bo‘larini aytsam, uning qulunini qaytarasiz.

– Nimalar deyapsan, qanday qaytarib olaman?

– Borini ayting, u kishi tushunadigan odam. Jonivorni shu holida tashlab qo‘yish gunoh bo‘ladi.

– Jim bo‘l, bir o‘ylab ko‘ray. Sen aytmasang-da, bir necha kundan beri uni kuzatib, ichimdan o‘tganini o‘zim bilib yuribman. Kecha biya jonivor yonimga kelib, tumshug‘i bilan yelkamga sekin turtib, ko‘zlarini mo‘ltiratib boqdi. Nimadir demoqchi bo‘ldi, ammo men hech narsani tushuna olmadim. Yo‘q, allambalolarni anglagandekman. Nazarimda, u toychog‘ini qaytarib kelishimni so‘radi. Jonivor tumshug‘i bilan meni nariga qarab surarkan, bor, bolamni olib kel, bo‘lmasa o‘lib qolaman, deyotgandek bo‘ldi. Ha, kampir, bu biya odamday sezadigan xilidan ekan…

Azonda tursam, choli tushmagur otlanayapti.

– Qayerga, yo‘l bo‘sin, – dedim. 

– Bir joyga borib kelay, – dedi u yo‘l ki­yimini kiyarkan. – Biyani ko‘p o‘yladim, oxiri, buni eshonga aytayin, fikrini bilayin, deb turibman.

– Ana endi to‘g‘ri o‘ylabsiz.  

– Faqat bir narsadan ikkilanayapman.

– Nima ekan?

– Bolasini olib kelsam, Qashqa uni taniydimi-yo‘qmi… Oradan ancha vaqt o‘tib ketdi.

– Ey chol, bunisini o‘ylamang. Qashqa haliyam bolasini unutgani yo‘q, haliyam yig‘lab yuribdi. Qizig‘i, boshqa toylarni emizmay qo‘ygan bo‘lsa-da, haliyam yelinidan sut toshayapti. Avvaliga buni ko‘rib, rosa ajablandim. Bechora biya qulunim yonimda, miriqib emayapti, degan o‘yda bo‘lsa kerak-da, suti qurimagan.

– Shunaqasiyam bo‘larkan-da, a? Buyam bir hayvon, vaqt o‘tib barini unutadi, deb o‘ylayapman. Endi bilsam, xato qilibman…

– Nimaga muncha ezilasiz, undan ko‘ra boring-da, toyni olib keling, shunda bari iziga tushadi…

Cholim ketgach, biyaning yoniga bordim. Keyingi paytlarda u tumshug‘ini yerga tirab, bexiyal bo‘lib qolgani uchun uyurdan olib qolayotgandik. Meni ko‘rgach, tumshug‘ini yerdan ko‘tardi, ammo turishni xayoligayam keltirmadi. Farosat qilib qarasam, adirda o‘t mo‘l bo‘lsayam, jonivor ancha oriqlabdi. Uf-f, nima qilay, uniki yemishdanmas, uniki darddan, ayriliqdan. Unga yupanch bo‘lay, deb yoniga cho‘kkalab o‘tirib, yoli, bo‘ynini silay bosh­ladim. U bunga parvo qilmadi. Silashni davom etib:

– Ha, jonivor-a, senda faqat til yo‘q, lekin barini sezib, bilib turibsan, – dedim. – Yana ozgina sabr qil, toychog‘ingni olib keladi. Ertalab ko‘rdingmi, cholim shuning uchun ketdi…

Xudoyjonning qudratidan o‘rgilay, jonivor buni tushundimi, sergak tortdi, yana nima derkin, degandek ko‘zini mo‘ltiratib boqdi. Bunga chiday olmadim. Ichimdan bir dard quyilib keldi, bu dard Qashqaniki, meniki, ikkimizniki edi: “Aylanayin, toychog‘im, bovrim huvillab qoldi, kelgin-da bovrimni to‘ldirag‘ay. Sadag‘ang ketay, dala-dashtni gumburlarga to‘ldir, uyur tevaragida aylanib-aylanib chopgin-da. Kelib, bu tor dunyoni keng qilgin-da. Bosh aylandi, ko‘z tindi, nafas qisayapti, hozir o‘ladigandekman, bu dard davosi, bilsang, o‘zingsan, toyim, toychog‘im. Boshqa toychoqlarning enasini emayotganligini, ular atrofida dupur-dupur chopayotganliklarini ko‘rib, ichimda bir nima uzilgandek bo‘ldi, omonat turgan dunyo buzilgandek bo‘ldi. Sog‘indim, toychog‘im…”

Asrdan o‘taverib, uzoqdan bir otliq ko‘rindi. Cholim bo‘lsa kerak, deb ancha yergacha xalakilab bordim. Adashmabman. U kishim xursand, o‘zicha bir nimalarni xirgoyi qilib kelayaptimi-yey. Meni ko‘rib:

– Kampir, bari zo‘r, – dedi ot jilovini qo‘yib yuborib. – Eshonga aytgandim, ancha vaqtgacha “attang”, deb bosh chayqab o‘tirdi, so‘ng: “Ko‘lik topib keling-da, ana, olib keting”, dedi.

– Unda, ko‘lik qani, qulun qani, – debman bolasini kutayotgan enadek hovliqib.

– Hali zamon kelib qoladi.

Bu gapdan shunday quvondim, shunday suyundim, buni so‘z bilan aytib bo‘lmaydi. Shunday pallalarda so‘z ojiz qoladimi, deb o‘ylayman. Biyaning quvongani-chi, buni-da so‘zga sig‘dirish qiyin. Sevinganini qanday sezding, deysizmi? Nima, shuni sezmay o‘libmanmi? Cholning xursand kelayotganini ko‘rgan jonivor tumshug‘ini yerdan uzdi, necha kundan beri yotgan joyidan kuch-quvvatga to‘lgan yosh baytaldek qalqib turdi. Cholim kelgan yoqqa uzoq termilishini qarang. Buning ustiga bir joyda tinch turolmayapti, u yoqqa boradi, bu yoqqa keladi. Avvallari ko‘zida og‘ir mung cho‘kkan bo‘lsa, endi yosh bilan birga, allaqanday nur, ha, sevinch nurlari-da porlab turibdi. Bu hol uzoq cho‘zilsa, biya yo aqldan ozadi, yo yuragi tars yorilib o‘ladi, deyman. Shu uchun tezroq kela qolsaydi, deb olislarga uzoq termildim.

Bir payt qora moshina ko‘rindi. Hayal o‘tmay uning shovqini eshitila boshladi, unga qandaydir ovoz jo‘r edi. E’tibor bilan eshitsam, bu moshin ustida kelayotgan toychoq ovozi ekan. Tug‘ilib o‘sgan qadrdon dalasini, ichki bir rishta bilan bog‘langan cheksiz kengliklarni, teng-to‘shiyu, biyaning issiq bovrini sog‘ingan bechora toychoq uzoq-uzoq kishnab, turgan joyida betoqat bo‘lib tipirchilayapti. U bilan chalg‘ib, biyani unutibman. Bir payt qarasam, Qashqa moshin yonida yelday chopib kelayapti. O‘ziga qo‘yib bersa, bir sakrab, ustiga chiqib oladigandek. To o‘tovga yetib kelguncha moshina bilan teppa-teng chopib keldi.

O‘-o‘, enani boladan, bolani enadan ayirmasin ekan. Shopir moshin orqasini ochib, toyni arqondan bo‘shatish uchun tepaga chiqdi. Biya esa ena go‘yo bolasiga “kel, kel”, deb qo‘l uzatgandek qilib, borib turdi. Toychog‘i-da ko‘p kuttirmadi, uning sabri tugab, tamom bo‘lgan. Arqondan bo‘shalishi bilan bir sakrab yerga tushib, enasining iliq bovriga singdi. Ikkisi bir-birini iskadi, dam qo‘yib yana iskadi, o‘lsin dunyo, to‘ymadilar, shekilli, yana, yana iskadilar. So‘ng ena bolasiga issiq bag‘rini tutdi, bechora go‘dak bir necha oylikni bir yo‘la olishga qacd qilgandek yutoqib-yutoqib emishga tushdi. U emib bo‘lguncha biya toychog‘ini necha martalab iskamadi, yalamadi, tumshug‘i bilan sekin-sekin turtkilab, erkalamadi, deysiz.

Buni ko‘rib, ichimdan bir dard toshib keldi, xo‘p yig‘ladim, xumordan chiqquncha yig‘ladim. Bir tilsiz jonivor mehri shunchalik bo‘ladimi, deb yana yig‘ladim. Nimasini aytayin, shunda­yi-da bo‘larkan. Faqat ularning tili yo‘q, lekin odamday sezadi, odamday kuyadi. Agar o‘zim ko‘rmaganimda, buni og‘izni to‘ldirib aytmagan bo‘lardim. E-e, yana nima deyin, ot jonivor odamdayin sezadi, odamdayin kuyadi…

 

Vafodor

Itning faqat tili yo‘q, ammo aqlli, hushli jondor. Vafodorligiga-ku qiyos yo‘q! Shu – ko‘pchilik odamlardan ham vafodorroqmi-yov, deyman-da! Bo‘lmasa, haydashingga qaramay eshi­gingda yotib olib, uyingni qo‘rib chiqarmidi?! E-e, nimasini aytay, bu jondorning fazilati ko‘p. Menam bilib aytayapman, yo‘qsa, bu gaplar qayerda, deysiz…

Itning sadoqati to‘g‘risidagi bir voqeani ancha burun eshitganim bor. Bir itni shunchalik, debdi-da…

Qahatchilik zamonlari ekan. Ishlaysan-ish­laysan, yeyishga hech vaqo yo‘q. Bir hovuch bug‘doyni bolalarimga, deb yashirsang, ana, uying kuydi, mana, uying kuydi. So‘roq-po‘roq qilmasdan, aristonga jo‘natadi-qo‘yadi. U yerdan omon kelasanmi-yo‘qmi, Xudoyjon biladi! O‘lmay ketib, kelmay ketganlar ko‘p-da.

… E, mening chechanligim qursin, yana gapdan chalg‘ibman-ku…

Shuytib, qahatchilikning diydori qursin! Odamlarga shu yetmaganday, o‘g‘irligu talon-tarojlar avj olib ketadi. Xudoyjon qahriga olsa, shunday bo‘larmikan yo?

O‘sha dumurlarda cholimning Avazboy degich bo‘yinsasi bo‘lardi. Cho‘pon edi, hukumatning molini boqardi. Odamlarning aytishicha, juda bama’ni yigit bo‘lgan. Shu deng, u kuz-qish vaqtida molini Egizak tomonlarda boqar ekan.

U paytda qo‘tonlar hozirgidek puxta-pishiq bo‘lmagan. Qayerda qulay joy bo‘lsa, o‘sha yerga molni yotqizib ketavergan. Buyam yetmaganday, qishloqqa kelib, dam olish qayoqda, deysiz. Kelsayam chulig‘i borganda bir kun-yarim kunga “g‘ir” etib kelib ketgan. Palakat bo‘lgan yili esa yordamchisi ham bo‘lmagan. Endi uning kunini ko‘ravering. Har kuni suruv ortidan yurib, tuyoq sanagani-sanagan. Haliyam baxtiga Bo‘ynoq degich aqlli iti bor. Ba’zan shu itni suruvda qoldirib, o‘zi qishloqqa kelib ketarkan. Shu zaylda kunlar dumalab-dumalab o‘taveradi.

… Tiramaning qaysidir kuni, kallai saharlab Bo‘ynoq qishloqda paydo bo‘ladi. Uydagilar hayron. Avvaliga “Avazjon urishgan bo‘lsa, uyga kelgan-da”, deb o‘ylashadi. Jonivor hech kimga yaqin kelmasdan, faqat g‘ingshirmish. Sal turib razm solib qarashsa, itning tanasi momataloq, bir-ikki joyi nima bilandir tilingan. Qon qotgan joylari bilinib turar, kimdir non beraman, deb oldiga chaqirsa, junini hurpaytirib, tishlarini ko‘rsatib, irillagan. Balki unga bari odamlar yovuz, qonxo‘r, o‘g‘ri, kallakesar bo‘lib ko‘rindimi…

Odamlar itning ahvolidan ko‘ngillariga har balolarni keltirib, unga yanayam iliqroq gapiribdi. Shunda deng, jonivor ishonch hosil qilgandek, ularga yaqinlashadi. It odamlarning bunchalik aqlsizligi, fahmsizligidan kuygan, yig‘lagan, deb gumon qilayapman…

Avaz bebaxtning munkillab qolgan otasi bo‘lardi. U hovliga chiqib qarasa, itning avzoyi buzuq. Uning ko‘ngliga shubha oralaydi. It cholni ko‘rib, go‘yo arz-dod qilganday, uning etagidan tish­lab, dasht tomonga sudrab, tortarmish. Chol darrov sezgan. U qo‘ni-qo‘shnini yig‘ib, yo‘lga chiqadi. Odamlarning harakatlanganini ko‘rgan Bo‘ynoq ularga ergashib, bir to‘xtab, bir choparmish, bir chopib, bir to‘xtarmish.

Ular qo‘tonga keladi. Bu yerda qiyomat qoyim bo‘lgan. Hamma tomon qon! Avazboy besh-olti jo­yidan pichoq yeb, o‘lib yotarmish. Suruv esa allaqayoqqa haydab ketilgan.

Ko‘rganlarning aytishicha, Avazboy va Bo‘ynoqning o‘g‘rilar bilan ko‘p olishgani shundoq bilinib turarmish. Yolg‘iz guvoh – it shu yerda ham u yoqdan-bu yoqqa chopar, bir o‘lib yotgan egasining oldiga kelar, yana qayerlarga borib kelarkan. U shu harakatlari bilan ko‘rganlarini aytmoqchi bo‘lgan-ov, menimcha. Ammo o‘lik bilan bo‘lib, unga hech kim e’tibor bermagan. O‘zi, doim shunday bo‘ladi, odamzod o‘z dardi bilan bo‘lib, boshqani eshitmaydi yoki eshitishni istamaydi. It buni sezganmi deyman, odamlardan o‘n-o‘n besh odim nari borib, mung‘aygancha yotib oladi. Sho‘rlik yig‘lagan, o‘kirgan, ammo buni hech kimsa bilmaydi, bir Xudoyjondan bo‘lak.

O‘sha kunning o‘zida keksalar maslahatlashib, Avaz bechoraning jasadini o‘zi shahid bo‘lgan joyga qo‘yadi. Hukumatdagilar o‘g‘rilarni izlashga tushadi. Oradan bir necha kun o‘tib, Xudodan qaytgan bosqinchilarni bozordan tutib keladi. Ular qilmishiga yarasha jazosini olgan. Ammo o‘rtada bir odamning nobud bo‘lib ketgani yomon bo‘lgan-da…

Qisqasi, Avaz rahmatlining uydagilari ko‘p kuygan. Axir, hazilakam dog‘mi bu?! Hali chimildiq ko‘rmagandi, bebaxt! Ammo nimayam qilardi: yig‘lashdi, kuyishdi, oxiri, ko‘nishdi.

Hasratdan yanayam munkayib qolgan chol o‘g‘lining yettisidan so‘ng qabr boshiga borib kelishni niyat qilib otlanibdi, deng. Borib qarasa, jonivor egasining qabri yonida mung‘ayib yotarmish. Odamni ko‘rib, hushyor tortadi. Uning qabr boshiga kelayotganini fahmlagan jonivor yaqinlashtirmaslikka harakat qiladi. Tishini ko‘rsatib, irillaydi. A, nimasini aytsin. Uning sodiqliginimi yoki bolasining do‘ppaygan qabrini ko‘ribmi, chol tushmagur yig‘labdi, tiliga almoyi-aljoyi so‘zlar kelibdi:

… Men, shu bir jonivorchalik ham bo‘lolmadimmi, bolam?!

… Keksayganda shu dog‘ni so‘rabmidim Sendan?!

… Endi shu dog‘ bilan o‘laman…

Cholning keyinchalik aytishicha, it keksa egasini endi tanigandek, uning dardini tushungandek, qabr boshiga yo‘l beradi. Nimasini aytayin, it sezgan! Bo‘lmasa, yo‘l berarmidi?..

Dunyosi tang bo‘lgan chol qabr boshida qancha turganini bilmaydi. Shomga yaqin qaytadi. Ketayotib “Bolamdan bitta yodgorlik shu – it, uning eng yaqin do‘stiyam shu. Kel, uni uyga olib borib, yaxshi parvarish qilay”, degan o‘yda itga yaqinlashadi. Buni sezgan jonivor ro‘yxushlik bermagan. Chol ming makr bilan uning bo‘ynidan arqon o‘tkazadi, otiga taqib, uyiga olib keladi.

Jonivor yo‘l-yo‘lakay qancha g‘ingshimagan, orqaga qarab tisarilmagan, deysiz. Odam bag‘rini tosh qilib, ko‘zidan tizilib oqayotgan yoshni yengi bilan artib, tortqilab kelaveradi. Uyga kelgandan so‘ng qochib ketmasin, tag‘in, deb bog‘laydi. Ammo bu yerda yaxshi parvarish qilishayotgan bo‘lsayam vafodorga Avazdan bo‘lak odamlar yetti yot begona. Shuning uchun  u hech narsa yemaydi-ichmaydi, ikki-uch kunda o‘zini oldirib qo‘yadi.

Uchinchi kechasigami, to‘rtinchi kechasigami, Bo‘ynoq arqonni tishi bilan uzib, g‘oyib bo‘ladi. Bunga hamma hayron. Birov-yarim yosh-yalanglar:

– Olib kelaylikmi, – deydi. Ammo bir nimani sezgan chol tushmagur:

– Yo‘q, tegmanglar, egasining yoniga ketgan, u endi boshqa joyda yashay olmaydi, – deb yigitlarni shashtidan tushiradi.

… Oradan bir-ikki kun o‘tib, borib qarashsa, Avaz rahmatlining qabri yonida yana bir qabrga o‘xshash do‘nglik paydo bo‘lganmish. Voqeadan xabardor qaysidir rahmli odam vafodorning o‘lib yotganligini ko‘rib, shu yerga ko‘mib ketgan. O‘tgan-ketganda ko‘rganmisilar-yo‘qmi, bilmadim, lekin haliyam shu ikki qabr bor.

… E, gapning qizig‘i qolib ketibdi-ku. O‘sha imonli odam qabr yonidagi tobatoshga pichoq bilanmi, yo boshqa biron narsa bilanmi, har holda, tirnab, adashmasam, shunday gaplarni yozib ketgan: “Hammasidan xabarim bor edi. O‘tib ketayotib, itning o‘lib yotganini ko‘rdim. Tilsiz jonivor sadoqati shuncha bo‘ladimi deb, xo‘p yig‘ladim! Keyin o‘ylab o‘tirmasdan, chuqur kavlab, qadrdonining oyog‘ uchi tomonga ko‘mdim. Buni tushunasizlar, deb o‘ylayman!”

Qabr boshiga borganlarning bari buni o‘qib, o‘kirib-o‘kirib yig‘labdi, yig‘lab-yig‘lab o‘kiribdi. Keyinchalik o‘tgan-ketgan ham bu yerga bir to‘xtab o‘tar, ko‘z yoshi qilib ketarkan. Shu yozuv hozir bor-yo‘g‘ini, bilmayman. Chunki odamlarning bu haqida gapirmay qo‘yganiga ko‘p zamon bo‘lib ketdi.  Lekin, aniq bilaman, qabrlar haliyam bor.

… Voh jonivor-a, voh jonivor-a, sening ko‘ng­lingga muncha mehr, muncha vafoni kim soldi?! Voh jonivor-a, voh, vafodor-a…

 

Chibor

Ot juda aqlli jonivor. Azaldan yigitning hamrohi, yo‘ldoshi. Bu ikkisi go‘yo egizakday gap. Bir zamonlar ana shunday bo‘lgan. Ammo hozir udumlar ancha o‘zgarib ketdi-da. Yigitlarning otga mehri ancha pasaydimi, deyman. Har holda bu gaplarni aytishimda jon bor…

Shuncha yashab otning yomonligi haqida deyarli hech narsa eshitmabman. Ammo ba’zi gap-so‘zlar yuradi. Ot dev naslidan bo‘lib, vaqti kelganda asliga bir qaytar emish. To‘g‘risi, buni men otning sha’niga zo‘r tuhmat deb bilaman. Shunday bo‘lsayam bir voqea esimga tushdi, aytayin-da, qutila­yin. Gap yo‘g‘ida bir gap, deyman-da.

Toshpo‘lat chobag‘onni bilasilar. Uning dovrug‘i har yoqqa ketgan Chibor oti bo‘lardi. O‘-o‘, nimasini aytayin, jonivor o‘z vaqtida egasining orini yerda qoldirmagan. Ko‘pkarilarda ne-ne otlarni changida qoldirib, kimning havasini, kimning hasadini keltirmagan, deysiz.  Odamlarning aytishicha, ko‘pkari boshlandi, deguncha ot o‘zini tutolmay qolarkan, o‘ziyam. Buni sezgan chobag‘on jilovni qo‘yib yuborsa, bas, uloq ustida uymalanayotgan uyurga o‘zini urar ekan-da, egasiga uloqni olishga yordam berarkan. Uloq taqimga bosilgandan so‘ng yeldek yugurar, to “Halol!” deyilmaguncha chopaverarkan-chopaverarkan. Shu zayl jonivor Toshpo‘latboyni elga tanitgan. Ko‘p yillar ikki qadrdon odamlarning nazarida yurdi.

Dunyo bevafo-da! Ikkisi qaridi. Na unisi, na bunisi ko‘pkariga yaramay qoldi. Odamlar-chi, odamlar, umuman unutdi. Ha, ular o‘zi shunaqa! Ortda qolganni unutadi, unutmaganlari tildan chiqarib tashlaydi. Shu narsaga kuyaman-da, shu narsaga…

Toshpo‘latboy chobag‘on nima qilardi, odamlar unutayotganligini sezgach, davralardan o‘zini tortdi, poxir. Odamlarga bo‘lgan fikriyam o‘zgargan-ov, menimcha. Lekin qari oti, sodiq do‘stiga mehrini hech ayamagan. Gaplashsayam u bilan gap­lashgan. Kunlarini uning oldida uymalanib o‘tkazarkan, o‘ziyam.

Bir-ikki yil burun shu ikki do‘st o‘rtasida ajab voqea bo‘lgan. Buni eshitgan odamlar yana gapirishga tushgandi o‘shanda. Aytishlaricha, shundan bir-ikki kun burun jonivor o‘zini g‘alati tuta boshlagan. Egasini ko‘rsa, mehri jo‘sh urganidanmi, yo o‘rganib qolganidanmi, o‘ynoqlab kutib oladigan jonivor nimagadir sovuq tikilarmish. Buning ustiga uning ko‘zida kishini seskantiradigan qizil nurmi-yey, allambalolar bor emish-da, ishqilib. O‘sha kunlari ot hech nima yemagan, ichmagan. Toshpo‘latboy esa paytavasiga qurt tushganday tipirchilab qoladi. Bir uyga kirar, bir oti oldiga borarmish. Bu hol ko‘p qaytarilgan. Endi o‘ylasam, uning otga mehri bo‘lakcha bo‘lgan ekan-da, boshqa bo‘lganida, bilmadim-ov, shunday qilarmidi, yo‘qmi.

Shu zaylda ikki kun o‘tadi. Toshpo‘latboy ko‘proq uning oldida bo‘lgan. Uchinchi kun esa otining oldidan bir qadam ham jilmagan. Ayrimlarning aytishicha, u ot bilan nimanidir gaplashganmish. Gaplashsa gaplashgandir, nima bo‘pdi! Shuni gap deb ko‘tarib yurganlarga hech qoyil emasman. Buning ustiga Chiborni gap-so‘zni tushunadigan jonivor edi, deyishadi.

Odam otning yollarini silagan, bo‘ynidan quchoqlab, yig‘lagan, yig‘lab yorqin o‘tmishini bir-bir eslagan.

…Chiborjon, bir paytlar ikkimiz qancha yorqin kunlarni o‘tkazganmiz. Uloqni taqimga bosib, chopayotgan damlarimda ko‘nglimdan kechgan g‘ururni, sevinchni hech narsa bilan almashtirib bo‘lmaydi. Sen ham sevinganmiding? Bilardim, sevingansan! Buni boshqa otlarning oldidan to‘shingni cho‘qqiday qilib o‘tishlaringdan bilardim, Chiborjon!..

…Endi hammasi ortda qoldi: sen ham, men ham, ikkimiz bilan bog‘liq gap-so‘zlaru shuhrat cho‘qqilari ham…

…Agar sen o‘zingni g‘alati tutmaganingda, balki bu haqda o‘ylamagan, gapirmagan bo‘larmidim. Balki bugun bilan emas, o‘tmish bilan yashab yurarmidim. Sen ko‘zimni ochding, Chiborjon, sen ko‘zimni ochding! Endi holimni bilayapman. Tan olish og‘ir bo‘lsayam tan olayapman, Chiborjon!..

U otga uzoq gapirgan. Yig‘lab-yig‘lab gapirgan, so‘zlab-so‘zlab yig‘lagan. Chibor bee’tibor. Balki bee’tibor, desam to‘g‘ri bo‘lmas, g‘alati ekan. Egasi diqqat qilib qarasa, u nimanidir kutarmish. Bu paytda vaqt allamahal bo‘p qolgan ekan. Shunda, deng, jonivor uzoq-uzoq uch marta kishnaydi. Hammasi ana shundan keyin boshlangan. Kishnab bo‘lgan Chibor zarb bilan arqonni uzadi. Keyin pishqira boshlaydi. Ajab tomoni shundaki, uning burnidan chiqayotgan haqiqiy olov ekan-da. Chobag‘on buni ko‘rib, hushini yo‘qotadi. Shunday bo‘lsayam jonivorning harakatlarini kuzatavergan. Qarasaki, ot endi xuddi odamga o‘xshab orqasi bilan yerga o‘tirib olgan, oldingi ikki oyog‘i odamning qo‘liday ko‘tarilib turganmish. Ko‘z esa bir baloi bad bo‘lib ketgan. Ko‘z soqqasida oqiyam, qorasiyam yo‘q, ularning o‘rnini sovuq qizil rangmi, nurmi egallagan. Keyin og‘zini ochibdi. Tishlari ayricha bo‘p ketgan. Bu  – otning tishlari emas, qoziq tishlar ekan.

Chiborning bir damda ko‘zidan sovuq nur, burnidan olov sochib, tishini shaqillatib turgan maxluqqa aylanib qolganligini ko‘rgan chobag‘on turgan joyida toshday qotadi. Endi  uning yonida turgan Chibor oti emas, tayyor dev emish-da. Kutilmaganda maxluq odamga tashlanadi. Odam chap bermaganda uni biron xasta qilib qo‘yishi hech gap emaskan. Lekin u ko‘p tashlanmapdi. Balki jonivor shu holidayam egasini tanigandir, balki chobag‘onning qo‘rqmay qarab turgani sabab bo‘lgandir. Ishqilib, bir-ikki urinishdan so‘ng maxluq tinchlanadi. So‘ng asta-sekin o‘ziga keladi.

Ko‘pchiliklaring gapimga ishonmayapsilar-a, sezayapman. Ishonasilarmi, yo‘qmi, bunisi o‘zlaringga havola. Axir, Toshpo‘latboy mayda gap, qo‘shib-chatadigan odam emas, u chin so‘zli, mard odam. Nimani ko‘rgan bo‘lsa, borini uydagilariga aytgan. Men esa undan-bundan eshitganlarimni aytayapman…

Shuytib, buni eshitgan ayrim kayvanilar otni yo‘q qilishni maslahat beradi. Fahmlashimcha, chobag‘on otidan ozroq xafa bo‘lgan, shekilli, ularga darrov qarshilik qilmagan. Avvallari shu gapni eshitganda bormi, maslahatgo‘yning boshini yorgan bo‘lardi. Chobag‘onning shu qilig‘ini uncha tushunmadim. Nega otidan xafa bo‘ladi. Axir, jonivor maxluq bo‘laman, deb  bo‘lgan emas-ku. Uning qismatida shu narsa bor ekan, u sho‘rlik nima qilsin. Haliyam shukr qilish kerak, maxluqligiga borib, biron xasta qilmabdi…

U hech narsa demasdan maslahatgo‘ylarni kuzatadi. Hech kimga bir og‘iz so‘z demay o‘rniga kirib yotadi. Balki oti bilan kechgan shirin damlarini eslagandir, balki jonivorni nima qilish kerakligi haqida o‘ylagandir. Bunisiga biron narsa deyish qiyin. To‘g‘ri-da, bandasi ichidagini Yaratgan Egamdan bo‘lak kim bilardi. Ammo shu kecha uning yotib yotganday, uxlab uxlaganday bo‘lmaganligi rost. Bunga ishonsa bo‘ladi. Ertasiga kallai sahar turadi. Hech vaqt o‘tmay bir-ikkita tomoshatalablar yetib kelibdi, deng…

Ular uch-to‘rt kishi bo‘lib otxonaga o‘tadi. Ne ko‘z bilan ko‘rishsinki, ot o‘lib yotarmish. Chobag‘onning bovri to‘lib turgan ekan, shekilli, “Chiborjon! Chiborjon!” deb olamni buzib yig‘layveribdi. Yig‘ilganlar hech narsa deyisholmabdi. Oxiri, yig‘lab ko‘zyoshlari tugagach, jonivorning jasadini kafanlab toza joyga olib borib, ko‘mib keladi. Shu-shu, chobag‘on dunyodan, odamlardan yuz burdi. Uf-uf, Chibor hasrat qilsa bo‘ladigan ot bo‘lgan-da, dog‘ida kuydiradigan ot bo‘lgan-da, o‘zi… Yana nimasini aytayin.

Yaqinda eshitdim, Toshpo‘lat chobag‘on yotib qolibdi. Ishqilib, Xudoyim  shifo bersin, sabr bersin! Bandasining qo‘lidan tilashdan boshqa yana nima kelardi.

…A, Chibor-a, Chibor, shuytib kuydirib ketasanmi? Chibor-a, Chibor…

 

Zokir XUDOYSHUKUR

1971 yili tug‘ilgan. Toshkent davlat universiteti (hozirgi O‘zMU)ning jurnalistika fakultetini tamomlagan.

“Dil asrori”, “Suyukli ma’vo”, “Vafodor” kabi she’riy to‘plamlari, “So‘nggi ov” nomli qissa va hikoyalar to‘plami chop etilgan.

 

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.