Kayvoni momoning aytganlari
Qaysidir yili edi, bir neçta uy bir bölib bahor yurtga köçib çiqdik. Hamma tomon köm-kök, körgan sari körging keladi. Qip-qizil lola-qizğaldoq közni quvontiradi, havodayam allaqanday yoqimli hid suzib yurardi. Jon rohati bölgan kenglik örtasida ötovlar tikildi. Bu paytda qöy-eçki allaqaçon töldan çiqqan, uloq-qözi dala-daştni töldirib, dusurlatib yugurib qolgan. Şu kunlarning birida qaşqa biya qulunladi. Xöp ğalati qulun, tim qora, belida xuddi xurjundek osilib tuşgan oqi bor. Çorvador degani unçalik irimçi bölmaydi, nimagadir çoli tuşmagur “Bu qulun ğalati ekan, uni eşonjonga nazr qilamiz”, deb qoldi. Bir könglim qarşilik qil, deydi, lekin erga qarşi borib bölami? Töğri, hozirgilar er bilan teppa-teng tillaşadi. Er bilan bellaşib, beling uziladi, töxta, deydigan odam yöq. Mayli, özi biladi. Til öziniki, er öziniki. Oxiratini öylagan poşikasta bunday qilmaydi.
Ayni bahormasmi, dala-daştda öt köpligidan jonivorlarning yelini sutga tölgan. Bundan bolalari rosa miriqişayapti, öziyam. Haligi qulun, unga Olabel deb ot qöygandik, biyaning sutga tölgan yelinidan emarkan, kun sayinmas, soat sayin ösayotgandek. Bir oyga qolmay, duppa-durust qulun böp qoldi. Öşa kunlari ovulga eşon keldi. Erim qulunni unga atagandim, deb berib yubordi. Haliyam biya yöğida berdik, bölmasa, u “isyon” qilarmidi, deyman. Uyur bilan ovulga qaytgan biya qulunini topolmay xöp bezovta böldi, u yoqdan-bu yoqqa çopdi, mungli-mungli noliş qildi. Oldiga borganga göyo aççiq qilgandek goh tepar, goh tişlardi. Uning bu holini tuşundim. Şuning uçun şörlik ayriliqqa çidolmay, özini jardan taşlamasin, uşlab kelinglar, deb böz yigitlarni yubordik. Ular köp urindi. Zörğa şomga yaqin böynidan arqon ötkazib olib keldi. Mahkam boyladik, böyniga törva osib, arpa soldik. Ammo qulunni öylab siqilgan biyaga arpaning nima qadri bor. Unga yupanç bölmay deb böyniyu yollarini silab turib qalt-qalt titrayotganini tuydim. Köziga qarasam, beçora çini bilan yiğlayapti. Buni körib, tomoğimga bir nima tiqildi, ğilt etib yutindim. Şu damda jonivorning nima deb nola qilayotganini uqib turardim:
“… Bolam, toyçoğim, yöqsan, senga nima böldi? Yaylovdan yelinim sutga tölib qaytdi, “qult-qult” qilib, tamşanib emmaysanmi, soğindim. Sutim toshib, oyoqlarimga oqib tuşayapti. Kel, qayerdasan, toyçoğim. Senga nima böldi, körinmaysan? Boşqa qulunlar enasi atrofida sakrab-sakrab öynab yuribdi, sening-da sakraşlaringni soğindim. Qayerdasan, toyçoğim?”
Yalt etib biyaning yeliniga, oyoğiga qaradim. Yo piray, çini bilan sut uning oyoqlariga oqib tuşardi, közidan toşayotgan selni aytmasayam böladi. Ötovga kirgaç, buni öylab, rosa siqildim. Turmuş qurganimizdan beri erga gap qaytarmagan odamning qiliğini köring, çolim nimani söramasin, ters-ters javob beraverdim. Bundan u hayron qolib:
– Nima, bugun çap yoning bilan turganmisan, – dedi yuzimga sinçkov tikilib.
– Heç balo bölgani yöq, – dedim qovoq-tumşuq qilib. – Anavi Qaşqani öylab siqilayapman.
– Qaşqaga nima böpdi? Daştdan tölğonib-tölğonib qaytgandi-ku.
– Toyçoğini topolmagaç, ne köyga tuşganini körmadingiz-da…
– Nima qildi?
– Beçora yiğladi. Men-da yiğladim.
– Qöysang-çi… Hayvon yiğlaşni bilarkanmi?
– Öz közim bilan kördim, közidan yoş sizib turardi, yelinidan oqqan sut undan ziyoda. Ot odamday sezadi, deyişadi-ku…
– Qöyaver, oradan ozroq vaqt ötsin, sekin-asta öziga keladi, unutadi. Yana bir gap, könavermasa, boşqa qulunni emizinglar, ança yengil tortadi.
– Bilmadim, bu kor qilarkanmi…
– Kor qiladi, kor qiladi, aytganni qilsalaring-çi…
Ertasidan boşlab bir haftaça boşqa qulunni emizib kördik, bir iş çiqmadi. Aksiga olib, biya beçora kundan-kun saratonning ötiday sölib boraverdi. Bir qarasang, burni yer iskaydigan bölib, mungli-mungli yuriş qiladi, bir qarasang, quturgan ayğirdek har tomon çopib, olamni buzaman, deydi.
Odamning aytgani bölmas ekan. Bahor ötib, saraton yaqinlaşdiyamki, Qaşqa toyini unutmadi, unutolmadi, beçora. Bu vaqt içida unga qöşilib, mening-da bölarim böldi. Çiday olmadim, bir kuni keçqurun çolimga portladim:
– Hoy, çol, eşonga şu toydan boşqa beradigan molingiz yöqmidi, – dedim. – Qöra-qöra qöy-eçki, poda-poda sigir, uyur-uyur yilqingiz bor, şulardan birini, kam desangiz önini bering edi, qani, men biron nima dermidim.
– Yana nega popillab qolding?
– Har yerda yurasiz, uyda kam bölganingiz uçun bu yerda bölayotganidan xabaringiz yöq-da.
– Ayt qani, nimalar bölayotgan ekan?
– Qaşqa öziga kelolmayapti. Özini har yon uradi, yiğlaydi, mungli kişnaydi. Buni körib, iç-etimni yeb ado qilayapman. Bolam uzoq paytga ketgandayam bunça siqilmagandim. Endi bölarini aytsam, uning qulunini qaytarasiz.
– Nimalar deyapsan, qanday qaytarib olaman?
– Borini ayting, u kişi tuşunadigan odam. Jonivorni şu holida taşlab qöyiş gunoh böladi.
– Jim böl, bir öylab köray. Sen aytmasang-da, bir neça kundan beri uni kuzatib, içimdan ötganini özim bilib yuribman. Keça biya jonivor yonimga kelib, tumşuği bilan yelkamga sekin turtib, közlarini möltiratib boqdi. Nimadir demoqçi böldi, ammo men heç narsani tuşuna olmadim. Yöq, allambalolarni anglagandekman. Nazarimda, u toyçoğini qaytarib kelişimni söradi. Jonivor tumşuği bilan meni nariga qarab surarkan, bor, bolamni olib kel, bölmasa ölib qolaman, deyotgandek böldi. Ha, kampir, bu biya odamday sezadigan xilidan ekan…
Azonda tursam, çoli tuşmagur otlanayapti.
– Qayerga, yöl bösin, – dedim.
– Bir joyga borib kelay, – dedi u yöl kiyimini kiyarkan. – Biyani köp öyladim, oxiri, buni eşonga aytayin, fikrini bilayin, deb turibman.
– Ana endi töğri öylabsiz.
– Faqat bir narsadan ikkilanayapman.
– Nima ekan?
– Bolasini olib kelsam, Qaşqa uni taniydimi-yöqmi… Oradan ança vaqt ötib ketdi.
– Ey çol, bunisini öylamang. Qaşqa haliyam bolasini unutgani yöq, haliyam yiğlab yuribdi. Qiziği, boşqa toylarni emizmay qöygan bölsa-da, haliyam yelinidan sut toşayapti. Avvaliga buni körib, rosa ajablandim. Beçora biya qulunim yonimda, miriqib emayapti, degan öyda bölsa kerak-da, suti qurimagan.
– Şunaqasiyam bölarkan-da, a? Buyam bir hayvon, vaqt ötib barini unutadi, deb öylayapman. Endi bilsam, xato qilibman…
– Nimaga munça ezilasiz, undan köra boring-da, toyni olib keling, şunda bari iziga tuşadi…
Çolim ketgaç, biyaning yoniga bordim. Keyingi paytlarda u tumşuğini yerga tirab, bexiyal bölib qolgani uçun uyurdan olib qolayotgandik. Meni körgaç, tumşuğini yerdan kötardi, ammo turişni xayoligayam keltirmadi. Farosat qilib qarasam, adirda öt möl bölsayam, jonivor ança oriqlabdi. Uf-f, nima qilay, uniki yemişdanmas, uniki darddan, ayriliqdan. Unga yupanç bölay, deb yoniga çökkalab ötirib, yoli, böynini silay boşladim. U bunga parvo qilmadi. Silaşni davom etib:
– Ha, jonivor-a, senda faqat til yöq, lekin barini sezib, bilib turibsan, – dedim. – Yana ozgina sabr qil, toyçoğingni olib keladi. Ertalab kördingmi, çolim şuning uçun ketdi…
Xudoyjonning qudratidan örgilay, jonivor buni tuşundimi, sergak tortdi, yana nima derkin, degandek közini möltiratib boqdi. Bunga çiday olmadim. Içimdan bir dard quyilib keldi, bu dard Qaşqaniki, meniki, ikkimizniki edi: “Aylanayin, toyçoğim, bovrim huvillab qoldi, kelgin-da bovrimni töldirağay. Sadağang ketay, dala-daştni gumburlarga töldir, uyur tevaragida aylanib-aylanib çopgin-da. Kelib, bu tor dunyoni keng qilgin-da. Boş aylandi, köz tindi, nafas qisayapti, hozir öladigandekman, bu dard davosi, bilsang, özingsan, toyim, toyçoğim. Boşqa toyçoqlarning enasini emayotganligini, ular atrofida dupur-dupur çopayotganliklarini körib, içimda bir nima uzilgandek böldi, omonat turgan dunyo buzilgandek böldi. Soğindim, toyçoğim…”
Asrdan ötaverib, uzoqdan bir otliq körindi. Çolim bölsa kerak, deb ança yergaça xalakilab bordim. Adaşmabman. U kişim xursand, öziça bir nimalarni xirgoyi qilib kelayaptimi-yey. Meni körib:
– Kampir, bari zör, – dedi ot jilovini qöyib yuborib. – Eşonga aytgandim, ança vaqtgaça “attang”, deb boş çayqab ötirdi, söng: “Kölik topib keling-da, ana, olib keting”, dedi.
– Unda, kölik qani, qulun qani, – debman bolasini kutayotgan enadek hovliqib.
– Hali zamon kelib qoladi.
Bu gapdan şunday quvondim, şunday suyundim, buni söz bilan aytib bölmaydi. Şunday pallalarda söz ojiz qoladimi, deb öylayman. Biyaning quvongani-çi, buni-da sözga siğdiriş qiyin. Sevinganini qanday sezding, deysizmi? Nima, şuni sezmay ölibmanmi? Çolning xursand kelayotganini körgan jonivor tumşuğini yerdan uzdi, neça kundan beri yotgan joyidan kuç-quvvatga tölgan yoş baytaldek qalqib turdi. Çolim kelgan yoqqa uzoq termilişini qarang. Buning ustiga bir joyda tinç turolmayapti, u yoqqa boradi, bu yoqqa keladi. Avvallari közida oğir mung çökkan bölsa, endi yoş bilan birga, allaqanday nur, ha, sevinç nurlari-da porlab turibdi. Bu hol uzoq çözilsa, biya yo aqldan ozadi, yo yuragi tars yorilib öladi, deyman. Şu uçun tezroq kela qolsaydi, deb olislarga uzoq termildim.
Bir payt qora moşina körindi. Hayal ötmay uning şovqini eşitila boşladi, unga qandaydir ovoz jör edi. Eʼtibor bilan eşitsam, bu moşin ustida kelayotgan toyçoq ovozi ekan. Tuğilib ösgan qadrdon dalasini, içki bir rişta bilan boğlangan çeksiz kengliklarni, teng-töşiyu, biyaning issiq bovrini soğingan beçora toyçoq uzoq-uzoq kişnab, turgan joyida betoqat bölib tipirçilayapti. U bilan çalğib, biyani unutibman. Bir payt qarasam, Qaşqa moşin yonida yelday çopib kelayapti. Öziga qöyib bersa, bir sakrab, ustiga çiqib oladigandek. To ötovga yetib kelgunça moşina bilan teppa-teng çopib keldi.
Ö-ö, enani boladan, bolani enadan ayirmasin ekan. Şopir moşin orqasini oçib, toyni arqondan böşatiş uçun tepaga çiqdi. Biya esa ena göyo bolasiga “kel, kel”, deb qöl uzatgandek qilib, borib turdi. Toyçoği-da köp kuttirmadi, uning sabri tugab, tamom bölgan. Arqondan böşalişi bilan bir sakrab yerga tuşib, enasining iliq bovriga singdi. Ikkisi bir-birini iskadi, dam qöyib yana iskadi, ölsin dunyo, töymadilar, şekilli, yana, yana iskadilar. Söng ena bolasiga issiq bağrini tutdi, beçora gödak bir neça oylikni bir yöla olişga qacd qilgandek yutoqib-yutoqib emişga tuşdi. U emib bölgunça biya toyçoğini neça martalab iskamadi, yalamadi, tumşuği bilan sekin-sekin turtkilab, erkalamadi, deysiz.
Buni körib, içimdan bir dard toshib keldi, xöp yiğladim, xumordan çiqqunça yiğladim. Bir tilsiz jonivor mehri şunçalik böladimi, deb yana yiğladim. Nimasini aytayin, şundayi-da bölarkan. Faqat ularning tili yöq, lekin odamday sezadi, odamday kuyadi. Agar özim körmaganimda, buni oğizni töldirib aytmagan bölardim. E-e, yana nima deyin, ot jonivor odamdayin sezadi, odamdayin kuyadi…
Vafodor
Itning faqat tili yöq, ammo aqlli, huşli jondor. Vafodorligiga-ku qiyos yöq! Şu – köpçilik odamlardan ham vafodorroqmi-yov, deyman-da! Bölmasa, haydaşingga qaramay eşigingda yotib olib, uyingni qörib çiqarmidi?! E-e, nimasini aytay, bu jondorning fazilati köp. Menam bilib aytayapman, yöqsa, bu gaplar qayerda, deysiz…
Itning sadoqati töğrisidagi bir voqeani ança burun eşitganim bor. Bir itni şunçalik, debdi-da…
Qahatçilik zamonlari ekan. Işlaysan-işlaysan, yeyişga heç vaqo yöq. Bir hovuç buğdoyni bolalarimga, deb yaşirsang, ana, uying kuydi, mana, uying kuydi. Söroq-pöroq qilmasdan, aristonga jönatadi-qöyadi. U yerdan omon kelasanmi-yöqmi, Xudoyjon biladi! Ölmay ketib, kelmay ketganlar köp-da.
… E, mening çeçanligim qursin, yana gapdan çalğibman-ku…
Şuytib, qahatçilikning diydori qursin! Odamlarga şu yetmaganday, öğirligu talon-tarojlar avj olib ketadi. Xudoyjon qahriga olsa, şunday bölarmikan yo?
Öşa dumurlarda çolimning Avazboy degiç böyinsasi bölardi. Çöpon edi, hukumatning molini boqardi. Odamlarning aytişiça, juda bamaʼni yigit bölgan. Şu deng, u kuz-qiş vaqtida molini Egizak tomonlarda boqar ekan.
U paytda qötonlar hozirgidek puxta-pişiq bölmagan. Qayerda qulay joy bölsa, öşa yerga molni yotqizib ketavergan. Buyam yetmaganday, qişloqqa kelib, dam oliş qayoqda, deysiz. Kelsayam çuliği borganda bir kun-yarim kunga “ğir” etib kelib ketgan. Palakat bölgan yili esa yordamçisi ham bölmagan. Endi uning kunini köravering. Har kuni suruv ortidan yurib, tuyoq sanagani-sanagan. Haliyam baxtiga Böynoq degiç aqlli iti bor. Baʼzan şu itni suruvda qoldirib, özi qişloqqa kelib ketarkan. Şu zaylda kunlar dumalab-dumalab ötaveradi.
… Tiramaning qaysidir kuni, kallayi saharlab Böynoq qişloqda paydo böladi. Uydagilar hayron. Avvaliga “Avazjon urişgan bölsa, uyga kelgan-da”, deb öylaşadi. Jonivor heç kimga yaqin kelmasdan, faqat ğingşirmiş. Sal turib razm solib qaraşsa, itning tanasi momataloq, bir-ikki joyi nima bilandir tilingan. Qon qotgan joylari bilinib turar, kimdir non beraman, deb oldiga çaqirsa, junini hurpaytirib, tişlarini körsatib, irillagan. Balki unga bari odamlar yovuz, qonxör, öğri, kallakesar bölib körindimi…
Odamlar itning ahvolidan köngillariga har balolarni keltirib, unga yanayam iliqroq gapiribdi. Şunda deng, jonivor işonç hosil qilgandek, ularga yaqinlaşadi. It odamlarning bunçalik aqlsizligi, fahmsizligidan kuygan, yiğlagan, deb gumon qilayapman…
Avaz bebaxtning munkillab qolgan otasi bölardi. U hovliga çiqib qarasa, itning avzoyi buzuq. Uning köngliga şubha oralaydi. It çolni körib, göyo arz-dod qilganday, uning etagidan tişlab, daşt tomonga sudrab, tortarmiş. Çol darrov sezgan. U qöni-qöşnini yiğib, yölga çiqadi. Odamlarning harakatlanganini körgan Böynoq ularga ergaşib, bir töxtab, bir çoparmiş, bir çopib, bir töxtarmiş.
Ular qötonga keladi. Bu yerda qiyomat qoyim bölgan. Hamma tomon qon! Avazboy beş-olti joyidan piçoq yeb, ölib yotarmiş. Suruv esa allaqayoqqa haydab ketilgan.
Körganlarning aytişiça, Avazboy va Böynoqning öğrilar bilan köp olişgani şundoq bilinib turarmiş. Yolğiz guvoh – it şu yerda ham u yoqdan-bu yoqqa çopar, bir ölib yotgan egasining oldiga kelar, yana qayerlarga borib kelarkan. U şu harakatlari bilan körganlarini aytmoqçi bölgan-ov, menimça. Ammo ölik bilan bölib, unga heç kim eʼtibor bermagan. Özi, doim şunday böladi, odamzod öz dardi bilan bölib, boşqani eşitmaydi yoki eşitişni istamaydi. It buni sezganmi deyman, odamlardan ön-ön beş odim nari borib, munğaygança yotib oladi. Şörlik yiğlagan, ökirgan, ammo buni heç kimsa bilmaydi, bir Xudoyjondan bölak.
Öşa kunning özida keksalar maslahatlaşib, Avaz beçoraning jasadini özi şahid bölgan joyga qöyadi. Hukumatdagilar öğrilarni izlaşga tuşadi. Oradan bir neça kun ötib, Xudodan qaytgan bosqinçilarni bozordan tutib keladi. Ular qilmişiga yaraşa jazosini olgan. Ammo örtada bir odamning nobud bölib ketgani yomon bölgan-da…
Qisqasi, Avaz rahmatlining uydagilari köp kuygan. Axir, hazilakam doğmi bu?! Hali çimildiq körmagandi, bebaxt! Ammo nimayam qilardi: yiğlaşdi, kuyişdi, oxiri, könişdi.
Hasratdan yanayam munkayib qolgan çol öğlining yettisidan söng qabr boşiga borib kelişni niyat qilib otlanibdi, deng. Borib qarasa, jonivor egasining qabri yonida munğayib yotarmiş. Odamni körib, huşyor tortadi. Uning qabr boşiga kelayotganini fahmlagan jonivor yaqinlaştirmaslikka harakat qiladi. Tişini körsatib, irillaydi. A, nimasini aytsin. Uning sodiqliginimi yoki bolasining döppaygan qabrini köribmi, çol tuşmagur yiğlabdi, tiliga almoyi-aljoyi sözlar kelibdi:
… Men, şu bir jonivorçalik ham bölolmadimmi, bolam?!
… Keksayganda şu doğni sörabmidim Sendan?!
… Endi şu doğ bilan ölaman…
Çolning keyinçalik aytişiça, it keksa egasini endi tanigandek, uning dardini tuşungandek, qabr boşiga yöl beradi. Nimasini aytayin, it sezgan! Bölmasa, yöl berarmidi?..
Dunyosi tang bölgan çol qabr boşida qança turganini bilmaydi. Şomga yaqin qaytadi. Ketayotib “Bolamdan bitta yodgorlik şu – it, uning eng yaqin döstiyam şu. Kel, uni uyga olib borib, yaxşi parvariş qilay”, degan öyda itga yaqinlaşadi. Buni sezgan jonivor röyxuşlik bermagan. Çol ming makr bilan uning böynidan arqon ötkazadi, otiga taqib, uyiga olib keladi.
Jonivor yöl-yölakay qança ğingşimagan, orqaga qarab tisarilmagan, deysiz. Odam bağrini toş qilib, közidan tizilib oqayotgan yoşni yengi bilan artib, tortqilab kelaveradi. Uyga kelgandan söng qoçib ketmasin, tağin, deb boğlaydi. Ammo bu yerda yaxşi parvariş qilişayotgan bölsayam vafodorga Avazdan bölak odamlar yetti yot begona. Şuning uçun u heç narsa yemaydi-içmaydi, ikki-uç kunda özini oldirib qöyadi.
Uçinçi keçasigami, törtinçi keçasigami, Böynoq arqonni tişi bilan uzib, ğoyib böladi. Bunga hamma hayron. Birov-yarim yoş-yalanglar:
– Olib kelaylikmi, – deydi. Ammo bir nimani sezgan çol tuşmagur:
– Yöq, tegmanglar, egasining yoniga ketgan, u endi boşqa joyda yaşay olmaydi, – deb yigitlarni şaştidan tuşiradi.
… Oradan bir-ikki kun ötib, borib qaraşsa, Avaz rahmatlining qabri yonida yana bir qabrga öxşaş dönglik paydo bölganmiş. Voqeadan xabardor qaysidir rahmli odam vafodorning ölib yotganligini körib, şu yerga kömib ketgan. Ötgan-ketganda körganmisilar-yöqmi, bilmadim, lekin haliyam şu ikki qabr bor.
… E, gapning qiziği qolib ketibdi-ku. Öşa imonli odam qabr yonidagi tobatoşga piçoq bilanmi, yo boşqa biron narsa bilanmi, har holda, tirnab, adaşmasam, şunday gaplarni yozib ketgan: “Hammasidan xabarim bor edi. Ötib ketayotib, itning ölib yotganini kördim. Tilsiz jonivor sadoqati şunça böladimi deb, xöp yiğladim! Keyin öylab ötirmasdan, çuqur kavlab, qadrdonining oyoğ uçi tomonga kömdim. Buni tuşunasizlar, deb öylayman!”
Qabr boşiga borganlarning bari buni öqib, ökirib-ökirib yiğlabdi, yiğlab-yiğlab ökiribdi. Keyinçalik ötgan-ketgan ham bu yerga bir töxtab ötar, köz yoşi qilib ketarkan. Şu yozuv hozir bor-yöğini, bilmayman. Çunki odamlarning bu haqida gapirmay qöyganiga köp zamon bölib ketdi. Lekin, aniq bilaman, qabrlar haliyam bor.
… Voh jonivor-a, voh jonivor-a, sening könglingga muncha mehr, muncha vafoni kim soldi?! Voh jonivor-a, voh, vafodor-a…
Çibor
Ot juda aqlli jonivor. Azaldan yigitning hamrohi, yöldoşi. Bu ikkisi göyo egizakday gap. Bir zamonlar ana şunday bölgan. Ammo hozir udumlar ança özgarib ketdi-da. Yigitlarning otga mehri ança pasaydimi, deyman. Har holda bu gaplarni aytişimda jon bor…
Şunça yaşab otning yomonligi haqida deyarli heç narsa eşitmabman. Ammo baʼzi gap-sözlar yuradi. Ot dev naslidan bölib, vaqti kelganda asliga bir qaytar emiş. Töğrisi, buni men otning şaʼniga zör tuhmat deb bilaman. Şunday bölsayam bir voqea esimga tuşdi, aytayin-da, qutilayin. Gap yöğida bir gap, deyman-da.
Toşpölat çobağonni bilasilar. Uning dovruği har yoqqa ketgan Çibor oti bölardi. Ö-ö, nimasini aytayin, jonivor öz vaqtida egasining orini yerda qoldirmagan. Köpkarilarda ne-ne otlarni çangida qoldirib, kimning havasini, kimning hasadini keltirmagan, deysiz. Odamlarning aytişiça, köpkari boşlandi, degunça ot özini tutolmay qolarkan, öziyam. Buni sezgan çobağon jilovni qöyib yuborsa, bas, uloq ustida uymalanayotgan uyurga özini urar ekan-da, egasiga uloqni olişga yordam berarkan. Uloq taqimga bosilgandan söng yeldek yugurar, to “Halol!” deyilmagunça çopaverarkan-çopaverarkan. Şu zayl jonivor Toşpölatboyni elga tanitgan. Köp yillar ikki qadrdon odamlarning nazarida yurdi.
Dunyo bevafo-da! Ikkisi qaridi. Na unisi, na bunisi köpkariga yaramay qoldi. Odamlar-çi, odamlar, umuman unutdi. Ha, ular özi şunaqa! Ortda qolganni unutadi, unutmaganlari tildan çiqarib taşlaydi. Şu narsaga kuyaman-da, şu narsaga…
Toşpölatboy çobağon nima qilardi, odamlar unutayotganligini sezgaç, davralardan özini tortdi, poxir. Odamlarga bölgan fikriyam özgargan-ov, menimça. Lekin qari oti, sodiq döstiga mehrini heç ayamagan. Gaplaşsayam u bilan gaplaşgan. Kunlarini uning oldida uymalanib ötkazarkan, öziyam.
Bir-ikki yil burun şu ikki döst örtasida ajab voqea bölgan. Buni eşitgan odamlar yana gapirişga tuşgandi öşanda. Aytişlariça, şundan bir-ikki kun burun jonivor özini ğalati tuta boşlagan. Egasini körsa, mehri jöş urganidanmi, yo örganib qolganidanmi, öynoqlab kutib oladigan jonivor nimagadir sovuq tikilarmiş. Buning ustiga uning közida kişini seskantiradigan qizil nurmi-yey, allambalolar bor emiş-da, işqilib. Öşa kunlari ot heç nima yemagan, içmagan. Toşpölatboy esa paytavasiga qurt tuşganday tipirçilab qoladi. Bir uyga kirar, bir oti oldiga borarmiş. Bu hol köp qaytarilgan. Endi öylasam, uning otga mehri bölakça bölgan ekan-da, boşqa bölganida, bilmadim-ov, şunday qilarmidi, yöqmi.
Şu zaylda ikki kun ötadi. Toşpölatboy köproq uning oldida bölgan. Uçinçi kun esa otining oldidan bir qadam ham jilmagan. Ayrimlarning aytişiça, u ot bilan nimanidir gaplaşganmiş. Gaplaşsa gaplaşgandir, nima böpdi! Şuni gap deb kötarib yurganlarga heç qoyil emasman. Buning ustiga Çiborni gap-sözni tuşunadigan jonivor edi, deyişadi.
Odam otning yollarini silagan, böynidan quçoqlab, yiğlagan, yiğlab yorqin ötmişini bir-bir eslagan.
…Çiborjon, bir paytlar ikkimiz qança yorqin kunlarni ötkazganmiz. Uloqni taqimga bosib, çopayotgan damlarimda könglimdan keçgan ğururni, sevinçni heç narsa bilan almaştirib bölmaydi. Sen ham sevinganmiding? Bilardim, sevingansan! Buni boşqa otlarning oldidan töşingni çöqqiday qilib ötişlaringdan bilardim, Çiborjon!..
…Endi hammasi ortda qoldi: sen ham, men ham, ikkimiz bilan boğliq gap-sözlaru şuhrat çöqqilari ham…
…Agar sen özingni ğalati tutmaganingda, balki bu haqda öylamagan, gapirmagan bölarmidim. Balki bugun bilan emas, ötmiş bilan yaşab yurarmidim. Sen közimni oçding, Çiborjon, sen közimni oçding! Endi holimni bilayapman. Tan oliş oğir bölsayam tan olayapman, Çiborjon!..
U otga uzoq gapirgan. Yiğlab-yiğlab gapirgan, sözlab-sözlab yiğlagan. Çibor beeʼtibor. Balki beeʼtibor, desam töğri bölmas, ğalati ekan. Egasi diqqat qilib qarasa, u nimanidir kutarmiş. Bu paytda vaqt allamahal böp qolgan ekan. Şunda, deng, jonivor uzoq-uzoq uç marta kişnaydi. Hammasi ana şundan keyin boşlangan. Kişnab bölgan Çibor zarb bilan arqonni uzadi. Keyin pişqira boşlaydi. Ajab tomoni şundaki, uning burnidan çiqayotgan haqiqiy olov ekan-da. Çobağon buni körib, huşini yöqotadi. Şunday bölsayam jonivorning harakatlarini kuzatavergan. Qarasaki, ot endi xuddi odamga öxşab orqasi bilan yerga ötirib olgan, oldingi ikki oyoği odamning qöliday kötarilib turganmiş. Köz esa bir baloyi bad bölib ketgan. Köz soqqasida oqiyam, qorasiyam yöq, ularning örnini sovuq qizil rangmi, nurmi egallagan. Keyin oğzini oçibdi. Tişlari ayriça böp ketgan. Bu – otning tişlari emas, qoziq tişlar ekan.
Çiborning bir damda közidan sovuq nur, burnidan olov soçib, tişini şaqillatib turgan maxluqqa aylanib qolganligini körgan çobağon turgan joyida toşday qotadi. Endi uning yonida turgan Çibor oti emas, tayyor dev emiş-da. Kutilmaganda maxluq odamga taşlanadi. Odam çap bermaganda uni biron xasta qilib qöyişi heç gap emaskan. Lekin u köp taşlanmapdi. Balki jonivor şu holidayam egasini tanigandir, balki çobağonning qörqmay qarab turgani sabab bölgandir. Işqilib, bir-ikki urinişdan söng maxluq tinçlanadi. Söng asta-sekin öziga keladi.
Köpçiliklaring gapimga işonmayapsilar-a, sezayapman. Işonasilarmi, yöqmi, bunisi özlaringga havola. Axir, Toşpölatboy mayda gap, qöşib-çatadigan odam emas, u çin sözli, mard odam. Nimani körgan bölsa, borini uydagilariga aytgan. Men esa undan-bundan eşitganlarimni aytayapman…
Şuytib, buni eşitgan ayrim kayvanilar otni yöq qilişni maslahat beradi. Fahmlaşimça, çobağon otidan ozroq xafa bölgan, şekilli, ularga darrov qarşilik qilmagan. Avvallari şu gapni eşitganda bormi, maslahatgöyning boşini yorgan bölardi. Çobağonning şu qiliğini unça tuşunmadim. Nega otidan xafa böladi. Axir, jonivor maxluq bölaman, deb bölgan emas-ku. Uning qismatida şu narsa bor ekan, u şörlik nima qilsin. Haliyam şukr qiliş kerak, maxluqligiga borib, biron xasta qilmabdi…
U heç narsa demasdan maslahatgöylarni kuzatadi. Heç kimga bir oğiz söz demay örniga kirib yotadi. Balki oti bilan keçgan şirin damlarini eslagandir, balki jonivorni nima qiliş kerakligi haqida öylagandir. Bunisiga biron narsa deyiş qiyin. Töğri-da, bandasi içidagini Yaratgan Egamdan bölak kim bilardi. Ammo şu keça uning yotib yotganday, uxlab uxlaganday bölmaganligi rost. Bunga işonsa böladi. Ertasiga kallayi sahar turadi. Heç vaqt ötmay bir-ikkita tomoşatalablar yetib kelibdi, deng…
Ular uç-tört kişi bölib otxonaga ötadi. Ne köz bilan körişsinki, ot ölib yotarmiş. Çobağonning bovri tölib turgan ekan, şekilli, “Çiborjon! Çiborjon!” deb olamni buzib yiğlayveribdi. Yiğilganlar heç narsa deyişolmabdi. Oxiri, yiğlab közyoşlari tugagaç, jonivorning jasadini kafanlab toza joyga olib borib, kömib keladi. Şu-şu, çobağon dunyodan, odamlardan yuz burdi. Uf-uf, Çibor hasrat qilsa böladigan ot bölgan-da, doğida kuydiradigan ot bölgan-da, özi… Yana nimasini aytayin.
Yaqinda eşitdim, Toşpölat çobağon yotib qolibdi. Işqilib, Xudoyim şifo bersin, sabr bersin! Bandasining qölidan tilaşdan boşqa yana nima kelardi.
…A, Chibor-a, Chibor, shuytib kuydirib ketasanmi? Chibor-a, Chibor…
Zokir XUDOYŞUKUR
1971-yili tuğilgan. Toşkent davlat universiteti (hozirgi ÖzMU)ning jurnalistika fakultetini tamomlagan.
“Dil asrori”, “Suyukli maʼvo”, “Vafodor” kabi şeʼriy töplamlari, “Sönggi ov” nomli qissa va hikoyalar töplami çop etilgan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


