Taniqli adabiyotşunos olim Adhambek Alimbekovning bir neça ilmiy-adabiy maqolalarini, risolalarini, uslubiy qöllanmalarini öqiganmiz. “Yulduzning beş qirrasi” – uning salmoqli kitoblaridan biridir.
Kitob şoir, yozuvçi, tarjimon hamda jamoat arbobi Muhammad Ali asarlari tahliliga bağişlangan. Unda adibning şeʼrlari, dostonlari, romanlari, tarjimalari, oçerklari, badialari, adabiy-tanqidiy maqolalari keng kölamda tahlil etilgan.
Muhammad Ali adabiyotimizga dastlab şoir sifatida kirib kelgani, şeʼr va dostonlari bilan tanilgani maʼlum. Buni yaxşi bilgan munaqqid töğri yöldan boradi. Eng avvalo, adibning şoir sifatidagi mahoratini yoritişga harakat qiladi.
Kitobda Muhammad Alining ijodiy kamolotga erişişi yölidagi izlanişlari tadrijiy ravişda yoritilgan. Tadqiqotçi “şoirning şeʼriyatdagi öziga xos olami çuqur örganilmagani”ni töğri taʼkidlaydi. “Köp izlanişlardan keyin şoir jahon şeʼriyati yölini tanlaşga qaror qildi, – deb yozadi u. – Klassik şeʼriyat yöli, ayniqsa J.Bayron, I.Gyote, F.Shiller, A.Puşkin, M.Lermontovlarning ijod yöli uni öziga maftun qildi. Uluğ ustozlar yölida ijod qilişga intildi”. Darhaqiqat, şoirning dastlabki kitoblari “Fazodagi hislar”, “Şafaq”, “Otalar yurti”, “Alvon çeçaklar”ni kuzatsak, şoir yuqoridagi mumtoz ijodkorlar anʼanalarini samarali davom ettirganini köramiz.
Şoir adabiyot çamanzoriga kirib kelgan yillarda hukmron şöro tazyiqlari bir qadar susayib, sotsialistik realizm va vulgar sotsiologik qaraşlar darz ketgan, iliq şabadalar esa boşlagan edi. Maşʼum qatağon zuğumlariga çidab ijod etgan Oybek, Hamid Olimjon, Ğafur Ğulom, Uyğun, Maqsud Şayxzoda, Mirtemir, Zulfiyalardan keyin adabiyot maydoniga kirib kelgan, 50-yillardagi yangi qatağonlarga ham guvoh bölgan ijod ahli juda ehtiyotkorlik bilan qalam tebratgani maʼlum. Ular bilan izma-iz ijod gulşaniga qadam qöygan navqiron avlodlarning nasrida ham, şeʼriyatida ham soxta madhiyabozlik, sunʼiylik yöqola bordi. Adabiyot maydoniga toza havo kirib keldi. Yangi nasl, yangi tamoyillar ruhida yozişdan taşqari avvalgi yöl qöyilgan mudhiş xatolarni tuzatişni, Fitrat, Abdulla Qodiriy, Çölpon, Elbek va boşqa qatağon qurbonlari ijodini asl holida öquvçilar hukmiga yetkazişni ham talab qila boşladi. Bu osonlikça amalga oşadigan iş emas edi. Yangi tamoyillarni Abdulla Qahhor, Izzat Sulton kabi oqsoqollar, buyuk sanʼatkorlar yoqladi. Said Ahmad, Şuhrat, Asqad Muxtor, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Ozod Şarafiddinovlar maydonga dadil tuşdilar. Ana şu qaynoq adabiy jarayondan kuç olgan Ölmas Umarbekov, Erkin Vohidov, Husniddin Şaripov, Uçqun Nazarov, Şukur Xolmirzayev, Ötkir Hoşimov, Abdulla Oripovlar ijodi yulduzdek çaraqlab yondi. Muhammad Ali, Rauf Parfi, Omon Matjon, Gulçehra şoiralar, Oydinu Halimalar ana şu qudratli tölqin sadolariga jörovoz böldilar. Hozir baland pardalarda emin-erkin ijod qilayotgan bugungi katta isteʼdod egalari ana şu zahmatkaşlar oçgan musaffo buloqlar suvidan bahramand bölib voyaga yetganini unutiş mumkin emas.
Moskvada beş yil öqib, Oliy adabiyot taʼlimini olib qaytgan Muhammad Ali öz ovozi, öz sozi bilan yuqoridagi qudratli tölqinga musaffo jilğa bölib qöşildi. U ilğor ijodiy anʼanalarga suyanib ijod qiliş yölidan bordi. Buni ilk şeʼriy töplamlaridan tortib bugungi şeʼrlarini öqib ham yaxşi his etiş mumkin. Men bir kitobxon sifatida şoirning “Qadimgi qöşiqlar” turkumini sevib öqiyman. Ayniqsa, Vatanimizning buyuk farzandi Spitamen jasorati va fojiasiga bağişlangan misralar meni har doim çuqur öylarga toldiradi.
Tadqiqotçi Muhammad Ali ijodida yillar davomida pafos darajasiga kötarilgan asosiy, muhim nuqtaga – ötmişimizdagi dardlar haqida sözlaş orqali bugungi hayot muammolariga işora qiliş, ularni turli ramzlar orqali körsatişga dadil qöl urganini töğri belgilaydi. Tahlil töğri yönalişda davom etadi. Ana şu jihatdan kitobda “Bahor kelganda” sheʼridan keltirilgan quyidagi parça ibratlidir: “Yoşlik” jurnalining 2011-yil 7-sonida eʼlon qilingan muloqotda şoirning özi şunday yozgan ekan: “Şeʼrda osmonni taʼriflagan şunday satrlar bor:
Men bahor kelganda
Osmonga boqaman.
Osmonning köksiga
Yulduzlar taqaman.
Garçi keng, garçi sof
Ul osmon, ul falak,
Lekin ul ostida
Yer yotar jonhalak.
Maysalar ösadir,
Suyumli maysalar,
Barglarin, böylarin
Olamga yoysalar…
Maysalar niyati
Uluğdir, ey Osmon!
Sen ular tuproğin
Hibs etding begumon!
Maysalar ösadir
Seni-da yiqay deb!
Moviy yuksaklarga
Men ham bir çiqay, deb!
Tagiga çizilgan sözlarni öqib mulohaza qilinsa, şunday manzara namoyon böladi (şoir nazarida): Sobiq şöro iskanjasida Yer (Özbekiston) özini jonhalak his etadi. Bunda maysalar (yoş öğlonlar) ösayotir. Ularning niyati uluğ: sen ular tuproği (Vatani)ni hibs etding, bosib olding. Ular seni yiqaman deb voyaga yetmoqda, yuksaklarga çiqsam, men ham ozodlik havosidan nafas olsam, demoqda…” Mana şu ruh, muqaddas orzu şoir ijodida ustuvor mavqe egallaydi.
Yuqorida Muhammad Ali ilk qadamlaridayoq jahon adabiyoti yölini tanlagani aytildi. U ana şu yöldan yurar ekan, bot-bot xalqimiz ötmişiga murojaat qiladi, buyuk qahramonlarimiz jasoratini şoirona jonlantirib, ularning ezgu işlari heç qaçon ölmasligini, orzu-armonlari bir kuni röyobga çiqişini, mardona kuraşlari davom etajagini badiiyat tili bilan suratlantiradi. Mana, nihoyat bu ezgu armonlar amalga oşdi – yurtimiz mustaqil böldi. Bu ezgu, buyuk hodisaga ötli asarlari bilan xalqimizni ruhlantirgan, maʼnan tayyorlagan ijodkorlar qatorida Muhammad Ali ham munosib hissa qöşganini alohida taʼkidlaş lozim.
Tadqiqotda şoirning “Gumbazdagi nur”, “Maşrab” dostonlari, “Boqiy dunyo” şeʼriy romanidagi badiiy topilmalar yetarli darajada tahlil etilganini taʼkidlaş kerak. Ayniqsa, “Gumbazdagi nur” dostonida bola tilidan aytilgan va adib keyin yaratgan deyarli barça şeʼriy hamda nasriy asarlarning asosiy ğoyaviy mazmuniga aylanib ketgan mana bu törtlik ibratlidir:
Yana keldim, ey Tarix bobo,
Yana senga daʼvo qilurman.
Öz haqqimni qilmoqni daʼvo
Haqiqatning yöli bilurman!
Töğri, bu parçada takroriy sözlar bor (daʼvo qilurman, qilmoqni daʼvo), lekin gap unda emas. Gap bu yerdagi çuqur mazmunda. Hammamiz yaxşi bilamizki, ona yurtmiz – Turkiston ming-ming yillar davomida takror-takror yovlar tomonidan zabt etildi, asoratga solindi, ötmişi zöravonlik bilan soxtalaştirildi. Beruniy bobomiz aytganidek, qadimiy tariximiz “haqiqatni bilib bölmaydigan darajaga” keltirib qöyildi. Istibdod ostida qolgan ne-ne daho ajdodlarimiz ana şu Ona tarixni tiklaş yölida maşaqqat çekib, guldek umrini xazon qildilar, xor-zorlikda, zabunlikda umr ötkazdilar. Ammo ular haqiqatdan voz keçmadilar, çekinmadilar. Yuqoridagi şeʼriy parçada taʼkidlangani kabi öz haqqini daʼvo qilmoqni haqiqatning yöli deb bildilar.
Muhammad Ali ham deyarli öttiz yil davomida yaratgan barça asarlarida – ehtiros bilan yozilgan adabiy-publitsistik maqolalari, ikki qismli “Sarbadorlar” romani, tört jildlik “Uluğ saltanat” roman-epopeyasida tarix haqiqatiga sodiq qolib kelmoqda. Mantiqan bir-birining davomi bölgan bu romanlar adibning ulkan yutuğidir. Ular haqli ravişda Davlat mukofoti bilan taqdirlanganini mamnuniyat bilan taʼkidlaymiz. Adibning “Sarbadorlar” romani, “Uluğ saltanat” epopeyasi Komil Yaşin, Pirimqul Qodirov singari katta adiblar, akademik Matyoqub Qöşjonov, akademik Baxtiyor Nazarov hamda juda köp taniqli olimlar, adabiyotşunoslar tomonidan yetarli darajada tahlil qilindi. Biz ularni töla yoqlaganimiz uçun mazkur asarlarga töxtalmaslikni maʼqul kördik.
Şu örinda adib ijodida katta örin tutadigan adabiy-ilmiy maqolalar va badialar – esselarga ham töxtalsak. Zero, ularning barça qirralari hali yetarli darajada yoritilgan emas (Bu fikrlar tadqiqotçi Adhambek Alimbekovning kitobiga ham taalluqlidir).
Yuqorida aytganimizdek, ona tariximiz haqida döppini olib qöyib, astoydil, bafurja gaplaşadigan bahsli örinlar, ziddiyatli qaraşlar hali köp. Ular, ayniqsa, mustaqillik şarofati bilan öz yeçimini topib borayotgani bizni quvontiradi. Birgina misol. Amir Temur davlati yoki Çor bosqini, baxtiqaro jadidlar va milliy ozodlik kuraşçilari – ular yoppasiga “bosmaçi” nomi bilan qoralandi – yoki maşʼum qatağon qurbonlari haqida hozirgidek yoza olarmidik? Töğri, bu borada intilişlar, turli yösinda urinişlar böldi, ammo ular kurtakligidayoq yöq qilindi. Zamona zaylini qarangki, baʼzi çalasavod olimlar mana şu zaminda şakllangan tubjoy aholi – özbek xalqi XVI asrda – şaboniylar davrida paydo böldi deb oçiq-oşkora kitob yoziş darajasigaça borib yetdilar (Xayriyatki, bu soxta fikr öz paytida inkor etildi). Mana şu qaltis pallada bir guruh özbek ziyolilari, şoir va yozuvçi-adiblari katta qiyinçiliklar bilan bölsa-da, xalqimiz tarixini, qadimiy tilimizni himoya qila oldilar. Bular orasida dastlab şoir sifatida tanilgan adib Muhammad Ali ham bor edi. U jangovar publitsistik maqolalarini ana şu davrda yoza boşladi.
Rossiya markaziy televideniyesining “Pozitsiya” körsatuvida yozuvçi G.Borovik, A.Mixaylovlar “Buxoro va Samarqanddagi osori-atiqalarning özbek xalqiga heç qanday daxli yöq” degan uydirma gaplarni baralla aytgan ekan. Buni eşitgan şoirimizning dili junbuşga keladi. “Bu fikrga mutlaqo qöşilib bölmaydi, – deb yozadi u. – Şunday savol tuğiladi: bu köhna şaharlardagi yodgorliklarning özbek xalqiga daxli bölmasa… kimga daxli bor ekan?! Arablargami? Möğullargami? Ruslargami?.. Bunday savollar kişini ğazablantiradi, öylantirib qöyadi, xayolni çuvalaştiradi.
Haq talaşmoq yomon narsa, lekin haqiqat uçun kuraşmoq ham farz, ham qarzdir”. Bunday holat vijdoni, oriyati bor har qanday odamda bölişi mumkin. Bir vaqtlar taniqli yozuvçi Şukur Xolmirzayev ikkimiz Moskvada bosilgan H.G.Köröğlining “Özbek adabiyoti” kitobida xalqimiz tarixi buzib körsatilgan örinlarni öqib, qattiq ğazablangan edik. Olim oçiqdan-oçiq kelgindi (!) turklar yangi eraning IV asrida Örta Osiyoda paydo böldi. Ularning mahalliy xalqlar bilan qöşilişidan (!) hozirgi özbek xalqi yuzaga kelgan” deb yozgan edi. Şunda biz “Bilib yozgan yaxşi…” (“Şarq yulduzi” jurnali, 1977-yil, 2-son) nomli maqolamizni yozib, yuqoridagi tuhmatdan iborat qaraşni rad etgan edik. Şu tufayli men Muhammad Alining “Yoş leninçi” (hozirgi “Yoşlar ovozi”) gazetasida çop etilgan “Atlas köylakli ikki qiz” badiasini xayrixohlik bilan öqiganman. Unda faqat özbek xalqi emas, tojik xalqining ötmişiga ham ehtirom saqlangan holda samimiy, xolis fikrlar bildirilgan edi. Garçi bu badiaga qarşi biryoqlama, asossiz maqolalar, raddiyalar eʼlon qilingan bölsa ham, bugun bu bahsda tarix haqiqatiga, ilmiy mantiqqa suyangan Muhammad Ali yutib çiqqani barçaga birday ayon böldi.
Xullas, adibning millat tarixi va taqdiri, tili, adabiy meros muammolari kuyunçaklik bilan yoritilgan “Öz-özingni anglab yet” (u “Qadimiy makon”, “Atlas köylakli ikki qiz”, “Daryoning boşi” singari boblardan iborat) hamda “Haqiqatdan çekinma, tarix!” badialaridagi dardlar öquvçilar yuragiga yetib bordi. Ular qayta-qayta bosildi. Ularda tilga olingan tarix jumboqlari, qizğin tortişuvlar, bahslar bugungi kunda ham öz dolzarbligini yöqotmagan. Adibning “Sarbadorlar xalq kuraşçilari”, “Tarix – mangu davomli saboqdir”, “Nima sababdan Turkiston tarixini örganiş kerak” singari salmoqli maqololalarida ham xalqimizning boy va qadimiy tarixiga doir muammolar kuyunçaklik bilan yoritilgan. Adibning ikki jildlik saylanmasi hamda “Amir Temur çamani” töplamidagi sara maqolalar haqida ham köp yaxşi gaplarni aytiş mumkin.
Sözni tadqiqotçi Adhambek Alimbekov yozgan “Yulduzning beş qirrasi” kitobidan boşlagan edik. Yana unga qaytsak. Yaxşi yozilgan bu tadqiqotda, tabiiyki, yanada töldiriş, boyitiş zarur bölgan örinlar bor. Jumladan, Muhammad Ali şeʼriyatiga xos badiiyat, şeʼriy obrazlar, ranglar, ohanglarning özi katta bir tadqiqot uçun mavzu böla oladi. Albatta, olim öz oldiga adibning badiiy mahorati, obrazlar dunyosini ipidan-ignasigaça töla-tökis yoritiş vazifasini qöymagani körinib turibdi. Biz adibning ijod yölini xolis baholab, asosiy tamoyillarini töğri belgilab bergan va bu vazifani sidqidildan ado eta olgan olimdan minnatdor bölişimiz kerak. Zahmatkaş, sermahsul adibimiz ijodi yanada jiddiy, teran tadqiqotlar uçun mavzu böla oladi.
Ortiqboy Abdullayev,
filologiya fanlari nomzodi.
1943-yili tuğilgan. Toşkent davlat universiteti (hozirgi ÖzMU)ning özbek filologiyasi fakultetini tamomlagan. “Şeʼriyatning tiniq osmoni”, “Ijodning qöş qanoti” (hammualliflikda), “Qalbga oçilgan yöl”, “Turkistonning ötkan kunlari”, “Ona Vatan fidoyilari”, “Xivaning istilo qilinişi” kitoblari naşr etilgan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

