5 daqiqada öqiladi

470 marta körilgan

Yölovçi tasviri

Yozuvçi Jöra Fozilning “Tiramoh armoni” töplamida “Yöl” deb atalgan kattagina hikoya bor. Asarning qahramoni – Vafo havo nihoyatda issiq kunlardan birida köçaga çiqadi. Atrofda, nainki köçada, butun şaharda odam zotidan asar yöq. U Mağrib tomonga yölga tuşadi. Yöl kimsasiz. Uzoq yurib şu yölda birin-ketin uç insonni uçratadi. Ulardan birinçisi qalbida toza işq tuyğularini uyğotgan sanam – Muhabbat. Oradan köp yillar ötgan, qiz allaqaçon Azim boyvaçça degan korçalon kimsaga erga tegib ketgan bölsa-da, Vafo uni bolaligi, yoşligi keçgan dala şiyponda hali yoş-körkam holda uçratadi. Yana oldinga yurib, sobiq döst (Sodiq)ni uçratadi. Qalandar janda­sini kiygan bu “döst” Maşriqqa ketayotgan ekan. Asar qahramoni yana oldinga qadam taşlab, zohid libosidagi bir odamga duç keladi. U begona emas, öz öğli bölib çiqadi. Ammo ular orasida yaqinlik, mehr-oqibat riştalari yöq. Çindan-da, öğil yot bir kişiga aylangan.

Sobiq yor, sobiq döst, sobiq farzand. Ulardan ayrilgan dil mahzun, uning sohibi yolğizlikka mahkum. Bu holga kim aybdor? Zohirga qarab hukm etuvçilar heç ikkilanmay qahramonni ayblaydilar, ammo aslida bunday emas. Xuşomad va boylikka öç qiz çin sevgidan voz keçib, özi suymagan odamni tanlaydi. Döst mansab-martaba tamasida sadoqat riştasini uzadi. Manfaat bandasi bölmiş öğil garçi otasini taşlab ketmasa-da, undan ruhiy-maʼnaviy jihatdan uzoqlaşadi.

Yölda Vafo bir sandiqqa duç keladi. Oçib qarasa, içi töla oltin, son-sanoqsiz pul. Biroq sandiqdan oh-nola eşitiladi, ostidan çak-çak qon tomadi. Bu xazinaning haromligini anglab, heç narsa olmay yölida davom etadi. Asar voqeasi bayoni davomida qahramon tuşib qolgan olovli jarda öşa maşʼum sandiqni yelkasiga kötarib olgan bemajol çol na­moyon böladi, sandiqqa esa şöx-şodon Muhabbat çiqib olgan. Sobiq döst va sobiq öğil esa ulkan oltin xarsangdan uşatib olingan bölaklar solingan zil-zambil xurjunni ortmoqlab muqarrar halokat sari ketişmoqda. Qalbida hirs va havoyi havas bölmagan Vafo ilohiy ovoz madadi bilan öngga – töğri yölga qarab yuradi va najot topadi.

Isteʼdodli va izlanuvçan yozuvçi Jöra Fozil qalamiga mansub aksariyat hikoya, qissa, romanlarni mutolaa etib, töğri (haq) yölni tanlagan insonlar bu ijodkorning ideal-ijobiy qahramonlari ekanligiga qatʼiy işonç hosil qiliş mumkin. Ezgulik ğoyasini öz axloqiy olamida tajassum ettirgan bunday obrazlarni adibning “Xongul”, “Boyqönğir lolalari” qissalari, xususan, “Tiramoh armoni” romanida köramiz.

Yozuvçining badiiy talqiniga köra, yöl inson hayotining ibtidodan intihogaça bölgan bosqiçlaridir. Kimdir hayotining maʼlum bir mavsumida şu yöldan sölga qarab oğişi, yaʼni bilib-bilmay riyo, tama, xiyonat, sotqinlik, qabohat çangalzoriga kirib ketişi, boşqa odam esa önqir-çönqir, maşaqqatli bölsa-da, töğri – insof, diyonat, halollik yölidan olğa borişi mumkin. Oxir-oqibat, razolat olamiga kirganlar zavol topadilar, çin saodat esa töğri yölni tanlaganlarga nasib etadi.

Yozuvçi asarlari – uning qalbi, borliğining közgusi. Jöra Fozil asarlarini öqib, uning şaxsi, eʼtiqodi, içki – maʼnaviy olami haqida aniq xulosa – fikrlarga kelsa böladi. Avvalambor, bunday mutolaa jarayonida adibning jahon adabiyoti durdonalarini köp öqiganligi, ularning mağzi-mohiyatiga anglaş uçun jahd-u jadal etganligini bilamiz. “Yozuvçining köp öqişi ayon bir gap-ku”, deyiş mumkin. Lekin oz kitob öqib, ijod etib yurganlar ham kam emas. Baribir, adabiy-badiiy jarayon tarixining guvohlik berişiça, kitobxon qalamkaş yaratgan asarlar, agar çin isteʼdod va ilhom bilan yozilgan bölsa, yaxşiroq, taʼsirliroq bölişi ayon haqiqat.

Adib şaxsiyatining öziga xosligini körsa­tadigan muhim jihatlardan biri uning tabiatga alohida eʼtibor va ehtirom bilan qaraşida namo­yon böladi. Uning barça hikoya, qissa, romanlarida tabiatning göyo mohir rassom qöli bilan çizilgan ajoyib tasvirlari bor va bu tasvirlar tabiiyligi va voqea oqimiga uyğunligi bilan eʼtiborga molik. Masa­lan, “Yölbarsdaraning sönggi sultoni” hikoyasi Amudaryo “mast tuyaga öxşab pişqirganiça, qirğoqlariga asabiy boş urar, sohildan öpirilib tuşayotgan toğdek tuproq uyumlarini bir zumda yamlab yutardi”, “Oşiq Buxoriy qissalari” turkumi “Sahro şamoli son-sanoq­siz qum zarralari­ni uçirib öynar, uning bir maromda guvullaşi aro dilgir ohang eşitilar va olis-olislarda, tiramoh quyoşida tovla­nayotgan malla barxanlar ortida kimdir nola çekayotgandek bölardi”, “Tiramoh armonlari” romani “Kuzning sönggi kuni, qişning birinçi tuni edi.

Novdalarda behol titrayotgan yakkam-dukkam yaproq­lar, oyoq ostidagi xor-zor xa­zonlar, aftodahol daraxtlar tuni bilan uvvos solib yiğladilar. Ona tabiat Buxoro köksidagi aqrabga motam tutib bözlardi göyo” tasvirlari bilan boşlangan. Nasriy asarni, albatta, joy yoxud tabiat lavhasi bilan boşlaş şart emas. Bularsiz ham yaxşi asar yoziş mumkin. Ammo yuqorida keltirilgan manzaralar badiiy matn tarkibiga şunçaki bezak uçungina kiritilgan emas. Bularning birinçisi yigirmançi asr “fan-texnika inqilobi” – texnokratik jarayonlar tufayli halokatga duçor bölgan jonivorlarning maşʼum taqdiri, ikkinçisi mamlakatimiz moziysidagi istilolar, uçinçisi esa ötgan asrning maʼlum bir davrlarida xalqimiz boşiga tuşgan qatağon-qirğinlarga işoradir.

Yozuvçining “Boğ”, “Xongul”, “Yölbarsdaraning sönggi sultoni”, “Tiramoh armoni” kabi asarlarida tabiat muhofazasi muammosi öz badiiy ifodasini topgan. Insonning nafsi ammorasi dov-daraxtlar, jonivorlar, maysa-giyohlarga qiron keltirayotgani mazkur ijod namunalarida aniq badiiy lavhalar, voqealar tasviri davomida kuçli oğriq tuyğusi bilan körsatilgan.

Jöra Fozil ijodida tarixiy mavzudagi asarlarning öziga xos örni bor. Buyuk adibimiz Abdulla Qodiriyning “Moziyga qaytib iş köriş xayrli deydilar” hikmatiga amal qilgan zahmatkaş adib ötmiş badiiy ifoda topgan “Buxoroyi şarif elçilari”, “Buxoro malikasi”, “Ibtido va intiho”, “Qizil quyun” qissalari hamda “Ayriliq ostonasi” romanlarini yozgan. Uşbu asarlar mamlakatimizning “Şarq”, “Yangi asr avlodi” kabi obröli naşriyotlari tomonidan nisbatan katta adadda çop etilgani adib isteʼdodining vatanimiz miqyosida eʼtirof etilayotganidan dalolat beradi. Xususan, uning mazkur tarixiy romani nafaqat adabi­yotşunos va ijodkorlar, şuningdek, tarixçi olimlar tomonidan jiddiy yutuq sifatida eʼtirof etildi. Özbekiston xalq şoiri, adabiyotşunos va mutarjim Jamol Kamol “Jöra Fozil Buxoro adabiy muhitida şakllangan isteʼdodli adib bölib, u bu romani bilan öz ijodiy imkoniyatlari katta ekanligini körsatdi”, – deya eʼtirof etsa, tarix fanlari doktori Qahramon Rajabov “Romanda turkiy xalqlar tarixining eng şonli va ziddiyatli davrlaridan biri özining butun dramatizmi bilan tasvirlanadi” degan xulosaga kelgan.

Aytişlariça, şiftga osilgan qazi, xumga solingan musallas qança eski bölsa, şunça xuştaʼm va qimmatbaho bölar ekan. Menimça, bu fikrni ijodkor mahorati va tajribasiga nisbatan ham qöllasa böladi. Şayx Saʼdiyning ijodni qirq yil davomida ilm örganib, dunyo kezgandan söng boşlagan maʼqul, degan ögitlari bor. Jöra Fozilning eng yaxşi asarlari oltmiş yoş bösağasi va undan keyin yozilgani bu qaraşga yana bir dalil böla oladi.

Adabiyotşunoslik, xususan, biz – buxorolik adabiyotşunoslar ardoqli adibimiz Jöra Fozil oldida qarzdormiz. Çunki hanuzgaça uning yul-yurt quvonç-u ğamlari bilan yöğrilgan dilbar ijodini tuzukroq örganganimiz yöq. Bu qarzni, albatta, uzişimiz kerak. Aslida, bu faqat Jöra Fozilninggina emas, butun milliy söz sanʼatimiz oldidagi qarzdir.

Ğayrat MURODOV,

filologiya fanlari doktori, Buxoro davlat universiteti professori

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar (2)

  1. Gulnoza

    Anvar Obidjon xotirasiga

    Dunyoga kelgandi qiş çillasida,
    Qor qöynida quvnar edi har bir jon.
    To öşandan beri şodlik ulaşdi,
    Özbekning çin şoiri Anvar Obidjon.

    Keça qor qopladi yana zaminni,
    Qor misol pok edi şoirning sözi,
    Köklamda tark etdi yoruğ dunyoni,
    "Uxlatib qöydi, Xudoning özi"*.

    Navqiron 73 yoşning sohibin,
    Oşnolari edi jajji bolalar.
    Quvnoq satrlarin bağriga bosib,
    Yum-yum yiğladilar alvon lolalar.

    Tabiat ham mahzun, öksigan qizday,
    Osmon töla bulut tökdilar köz yoş.
    Yomğir goh sevalab, goh quydi şarros,
    Motam tutib sukut saqladi quyoş.

    Şe'riyat gulşanin tark etdi bulbul,
    Qalblarni qopladi bahorda qorlar.
    Endi şoir vasli uzilgan bir gul,
    Döstlarga yetdiku, çeksiz ozorlar.

    Har dilga umidning uçqunin joylab,
    Yetimga yomğirda soyabon tutdi.
    Rahmatlar aytadi yuz yil Temurlar*,
    Döst çorasiz qolsa özin unutdi.

    Şunday şonli yaşadi şoir,
    Ötmişin yoritar nurafşon izlar.
    Uning nomin, şe'rin, xotirasini,
    Unutmaymiz aslo, asraymiz bizlar!

    Gulnoza Şerğoziyeva, ✍
    ADU doktoranti
    Andijon, 11-aprel.

    *Şoirning şunday satri mavjud
    *Jurnalist Temur A'zam

  2. Gulnoza

    Anvar Obidjon xotirasiga

    Dunyoga kelgandi qiş çillasida,
    Qor qöynida quvnar edi har bir jon.
    To öşandan beri şodlik ulaşdi,
    Özbekning çin şoiri Anvar Obidjon.

    Keça qor qopladi yana zaminni,
    Qor misol pok edi şoirning sözi,
    Köklamda tark etdi yoruğ dunyoni,
    "Uxlatib qöydi, Xudoning özi"*.

    Navqiron 73 yoşning sohibin,
    Oşnolari edi jajji bolalar.
    Quvnoq satrlarin bağriga bosib,
    Yum-yum yiğladilar alvon lolalar.

    Tabiat ham mahzun, öksigan qizday,
    Osmon töla bulut tökdilar köz yoş.
    Yomğir goh sevalab, goh quydi şarros,
    Motam tutib sukut saqladi quyoş.

    Şe'riyat gulşanin tark etdi bulbul,
    Qalblarni qopladi bahorda qorlar.
    Endi şoir vasli uzilgan bir gul,
    Döstlarga yetdiku, çeksiz ozorlar.

    Har dilga umidning uçqunin joylab,
    Yetimga yomğirda soyabon tutdi.
    Rahmatlar aytadi yuz yil Temurlar*,
    Döst çorasiz qolsa özin unutdi.

    Şunday yaşab ötdi kamtarin şoir,
    Ötmişin yoritar nurafşon izlar.
    Uning nomin, şe'rin, xotirasini,
    Unutmaymiz aslo, asraymiz bizlar!

    Gulnoza Şerğoziyeva, ✍
    ADU doktoranti
    Andijon, 11-aprel.

    *Şoirning şunday satri mavjud
    *Jurnalist Temur A'zam

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (147)