(Esse)
Onamning aytişiça, murğaklikda oğrigan paytlarim, Zaynab momo tanglayimni paxta bilan kötarib qöyarkan. Şuning uçun bölsa kerak, paxtaga mehrim bolalikdan boşlangan. Tört yaşar çoğimda, onamning gardi römolini belimga etakdek boğlab, otamning oldiga tuşib paxta terganman. Öşanda böyim ğözalardan past bölgani bois, köproq osmonni, oppoq bulutlarni kuzatardim. Nazarimda, ular ham menga ulkan paxta xirmonlarini eslatardi.
Keyinçalik, peşonasiga çarm köztumor taqilgan, bir şoxli, sersut sigirimizni Damariq böyidagi ajriqzorlarda ötlatib yurib ham dehqonlar işini zavq bilan kuzatişdan tolmaganman. Paxtaning momiq tolalarini paypaslab, uning qop- qora çigitlarini tişlarim bilan qisirlatganda rohatlanardim.
Biz – bir guruh quvnoq bolalar, xirmonçi Hazrat boboning haqoratu tahdidlarini nazar-pisand qilmay, özimizni paxta xirmoni bağriga otardik. Uning tafti, isi kişiga özgaça kayfiyat baxş etardi. Balki, öşa sabab, yuragimizning qat-qatidan paxta joy olgan bölsa, ajabmas…
Paxtazorlarni oralab, damodam etak böşatganimizni körgan Baxşi kampirning: “Deti – detam, xeti – xetam”, – deya erkalatişlari quloqlarim ostida hanuzgaça jaranglab turadi.Baxşi kampir, biz terimçi bolalarni, göyo öşa paytlar dalalarda paxta terib yurgan, terim maşinalariga qiyoslardi.
Oy tölişib çiqqan pallada, Zulhayot opam bizni ohista şivirlab, şirin uyqudan uyğotardi:
– Paxta terişga boramiz…
Bizning butun fikru zikrimiz dalalar bilan boğlanib ketardi. Goho, kunlik paxta terimi normasini bajarolmay qolsak, hisobçimiz Bozor Qodirning vajohatidan qörqib, dalalar bağriga bekiniş payida bölardik…
U KUNLARNI UNUTIŞ OĞIR…
Bolalik dalalar bağrida qoldi,
Paxta terar edik hatto qorlarda.
Opa, Baxşi kampir qayga yöqoldi,
Yoki pul tegdimi paxtakorlarga?
Xuşmöylov yigitning dalasi qayda,
Qamçilab yuribdi kökka otini.
Çiqib uç yuz kilo paxta terganmiş,
Şörlik Jangiboyning dardmand xotini.
“Uyim kuydi”, – deya titrar Şarif çol,
Quloqqa köndalang qöyib özini.
U şunday qilmasa edi ehtimol,
Sel olib ketardi rizqu rözini.
Dala darsxonadek bölmagan bejiz,
Boş egib yurardik, nihollarga qul.
“Tuzning ozi ham tuz, köpi ham bu tuz,”
Mahzun söz boşlardi usta Jumaqul.
Xirmonlar osmonga böylaşib borar,
Unda toşdan edi balki jonimiz.
Har kun barmoqlarni teşib qon olar,
Sönggi çanoqlarda qolgan nonimiz.
Opa, u kunlarni eslagim kelmas,
Pinhona köz yoşim oqaveradi.
Yurakka zarraça halovat bermas,
Hijronlar dilimni yoqaveradi.
Yana bir kunimni öğirlaydi tun,
Közimni uzmayman qora çodirdan.
Normamni bajarmay qoçganim uçun,
Uyalib yuribman Bozor Qodirdan…
Ajib damlar ekan bolalik…
Onam kunu tun olov bilan sirlaşişdan tolmasdi.
Nazarimda, kökda kezib yurgan
Oy ham onamni non yopişga undayotgandek bölardi…
Oy…
Onam quvlab ado bölgan non,
Oqarmadi qismat tandiri.
Bizlar esa yöldamiz hamon,
Böynimizda hayot zanjiri…
Onamning tandiri oqarganini eslayolmayman, oğzidan ajdar kabi lovullab öt purkayotgan qop-qora tandir, onamning gulgun kunlarini yulib ketdi.
Şörlik, dunyo taşvişlaridan horiqqan paytlari bir sözni bizga bot-bot uqtirardi.
– Bir kuni peşonang dunyoning köhna ustuniga tekkaç, bilasan, mening qançalar haqligimni…
Dunyoning ham köhna ustuni böladimi, deya öylardim. Yillar ötib borgan sari volidamning öşa sözlari neçoğlik hikmatga limmo-lim ekanligini anglab yetayapman.
Qişloğimizning çekkasidagi joylaşgan boğdagi sarxil mevalarni negadir heç kim qöriqlamasdi, u hamma uçun birdek edi. Nomi ham ğalati: Öğrilar boği. Emişki, bir zamonlar u yerda behisob bir töp qaroqçilar yaşagan ekan. Balki, öşalar özlarining qinğir işlarini yuviş ilinjida bu yerga daraxt köçatlarini ötqazib ketişgandir. Yana, kim biladi deysiz…. Qişloq bolalarining qiyqirib beminnat balxi tut yeyişi marhum öğrilarning qilgan gunohlarini bir yöla yuvayotgan bölsa, ajabmas.
Öşanda men nega bu qadar paxtazorlarga mahliyo bölib qolganligimning mohiyatini hanuzgaça anglayolmayman. Ilk bor sevgan qizimning qöliga gulpaxta yasab tutqazganimda, uning içida qalbim sirlari qorişib ketgan xat ham bor edi…
Mening eng ayançli, qoronğu kunim, boğlarni zarhal yaproqlarga burkagan zarğaldoq kuz, onamning öltirgan sörisini xazonlarga töldirganida keldi.
– Oyoqlarim zirqirab oğriyapti, bolam… – deya noliyotgan onamizni kuz özining xazonlari bilan qoriştirib ketdi…
Öşanda, boşim dunyoning köhna ustuniga ilk bor töqqillab tekkanini his qildim.
Bolaligim keçgan hovli bir zumda huvillab qoldi…
ONAMNI SOĞINDIM
Qiyşaygan tandiri qoraydi,
Dunyo köz oldimda toraydi,
Pandlari korimga yaraydi,
Onamni soğindim, O n a m n i…
Böğzimni kuydirib çiqqan satrlar meni çeksiz soğinç domiga tortadi. U paytlar men tuproq bilan sirlaşib yurgan ziroatçi edim…
Onamni tuproqqa qöygaç, orzu-havasdan könglim butkul soviganday böldi. Umr böyi bizlarni deb taşvişlarga kömilib yaşagan u muştipar ayolni yöqotib qöygaç, dunyodagi eng katta boyligimdan ayrilganimni fahmladim. Ön ikkita farzandni oq yuvib-oq taragan onamiz, borliğini farzand tarbiyasiga bağişlab, özini unutib qöygandi. Onamiz bizlardan bir zayil ezgu maqsadlarga erişiş uçun yaxşi niyat qilişni talab qilardi.
Onam yerga tuşgan bir parça yozuvi bor qoğozni ham, garçi savodi bölmasa-da, eʼtibordan çetda qoldirmay, bizlarga: “…öqib kör-çi, bunda nima yozilgan”, – deb ixlos bilan uzatardi. Maktab körmagan volidamning zukkoligidan doim hayratlanganman…
Har gal qabri boşiga borsam, quloqlarim ostida:
– Oyoqlarim zirqirab oğriyapti, bolam… – degan nido yangrayotgandek böladi.
Bugun yana şu yerdaman. Bahor bölgani uçun maysalar ham özlarining yam-yaşil sepini yozibdi. Lolaqizğaldoqlar lovullab onamning yurak doğlari bilan qorişib ungandek edi. Qabr – homilador ona vujudiga öxşaydi. Bir paytlar men onamning qornida bölganman, bugun esa onam yer bağrida yotibdi. Nazarimda bunda bir hikmat bordek tuyuladi. Özimça nelarnidir ilğaganday bölaman.
BU MAYSALAR USTIMDAN KULDI
Men kim böldim dunyoda, ona,
Bu maysalar ustimdan kuldi.
Mendan oldin mozoringizga,
Borib sizni ziyorat qildi.
Tuşunmay bu dunyo işlarin,
Orqasidan quvib tolganman,
Balki öşa sabab, onajon,
Maysalardan ortda qolganman.
Qabristonda qizğaldoqlarning,
Qançalar qon bölganin kördim.
Tabiatning tanbehlaridan,
Qarşingizda xijolat böldim.
Tuproq kabi beozor onam,
Endi sizni qaydan topaman.
Könglim kabi huvillab yotgan,
Dalalarga qarab çopaman.
Topdim barça yöqotganlarim,
Hamroh böldi menga şuhrat-şon.
Ammo sizni qança izlasam,
Topolmayman endi, onajon.
Men kim böldim dunyoda, ona,
Bu maysalar ustimdan kuldi.
Mendan oldin mozoringizga,
Özlarini poyandoz qildi.
Ona, dunyoning nohaqliklari bilan töqnaşgan çoğimda, sizning ibratli pandlaringiz menga yor böladi. Siz, har bir insonning yelkasida doimiy ikki farişta turadi, derdingiz. U fariştalar kişining qilgan niyatlari ijobat bölişi uçun “Omin”, deb turar ekan. Şuning uçun ham, tilak doim yaxşi bölişini bot-bot uqtirardingiz. Biz – bolalar u pandlarni momolarning köhna naqli, deb kulardik.
Bahor quruq kelgan palla, ğöza nihollarining yerdan unib çiqişi qiyinlaşgan lahzalar, hali tong otmay turib dalalar bağriga singib, qoronğu tuşganda uyga qaytardik. Sahar payti xöjalik boğida bir bulbul sayrayapti, yuraklarni tilka-pora etib kuylayapti, bağri qon gullarni köksiga bosib kuylayapti. Navodan dilim yayrab ketdi. Bulbulning ovoziga mahliyo böldim.
Gul işqida yongan bulbul,
sen menga yonişni örgat,
Tillaringdan aylanayin,
eng şirin xonişni örgat.
Ey sen boğning hukmdori,
oşiq dillarning sardori,
Menga faqat bitta gulning
könglini olişni örgat.
Navo qilding gulni quçib,
guldan gulga bording uçib,
Bellaridan olay quçib,
unga yolvorişni örgat.
Soçiga boğlab jonimni,
xino qildi dil qonimni,
Balki qiynab öldirmoqçi,
ölmay soğ qolişni örgat.
Qaçon çiqar mening gulim,
darddan tölib ketdi dilim,
Ustozim bölgin bulbulim,
eng dardli nolişni örgat.
Kim böldi deb, Axtamquli,
lol qolsa köplarning tili,
Ğözalardan uzr sörab
Toşkanga borişni örgat.
Tilagim ijobat böldi, ğazal köplarni hayajonlantirdi. Yelkamdagi fariştalar “Omin”, deb turgan ekanmi, ğözalardan izn sörab, Toşkentga borişimga imkon topildi… Katta minbarlarda, elning içida hayajonlanib şeʼr öqiyotgan çoğimda, duogöy onamning aytgan fariştalariyu, xöjalik boğida tinimsiz kuylayotgan kuyçi bulbulning navosi xayolimdan keçadi. Niyatni doim yaxşi qiliş kerak ekan, degan xayolga boraman…
Ona, onajon, bu yoruğ olamda ilm oliş ilinjida dunyoning bir qança boşi berk köçalariga kirib çiqdim. Ulkan bilim dargohlari menga quçoq oçdi.Ammo sizning darsxonangizdek, mehrli, beminnat dargoh, dunyoning heç bir göşasida yöqligini angladim.
Yurtboşimizning “Adabiyotga eʼtibor – maʼnaviyatga, kelajakka eʼtibor” risolasida bejiz:
“Yozuvçilik – bu oddiy kasb emas, Xudo bergan isteʼdoddir. Bu kasbga heç qayerda öqitib, örgatib bölmaydi. Yozuvçilikning maktabi ham, dorilfununi ham bitta. U ham bölsa hayot içida, öz xalqi bilan hamdardu hamnafas yaşaş, haqiqat va adolatga sadoqat bilan xizmatqilişdir…” deyilmagan.
Töşakda mixlanib yotgan onam haqida şeʼr yozib borgandim,u kişi şeʼrimni tinglab, mungli közlarini menga tikib dedilar:
– Şeʼr eşitgan bilan, tuzalmayapman-ku, bolam?!..
Keyin bilsam, meni ne-ne kuylarga solgan bu noşud baytlarim, onamning ham dardiga malham bölolmagan ekan.
Oq bulutdek töziladi borgan sari,
Qismatimning bitilmagan daftarlari,
Bu holatni sezmaganman men ilgari,
Ona, sizni bir soğindim, Ona, sizni…
Şotiröd, mening barça orzu-armonlarimni borliqqa tarannum aylagan ona qişloğim! Uning soddadil, köngli osmon odamlarining har biri menga ustozlik qilişgan. Darvozasi keçayu kunduz lang oçiq, mehmon qabul qilişdan zavqlanadigan Kokil bobodan tortib, qirlar bağrida yalang oyoq yurgan omonatbon Devona bobogaça hamma-hammasi, hayotimda ibrat maktabi bölgan.
Ona, bugun men sizning köngil maktabingiz haqida kengroq fikr yuritişni niyat qildim. Tarbiyaning boşlanişi dunyoni teran nigoh bilan köra bilişda, u dargohning muallimidadir. Biz – ön ikki farzand, qişning uzun tunlari sandal atrofida ğuj bölib “Kök sigir” haqidagi ğaroyib ertakni eşitganimizda, kökdan xum töla sut yoğilişini orzu qilib çiqqanimiz sir emas. Ayniqsa, singillarim – Fotima-Zuhra tuğilgan yili qiş qattiq kelgandi. Qisir qolgan bir şoxli, sersut sigirimizning qadri bilinib turgan bir paytda, qişloğimizga çetdan kelin bölib kelgan ximiya öqituvçisi – Bahriniso opaning har kuni yarim paqir sutni bepul, beminnat, egizaklar uçun berib yuborgani oğirimizni yengil qilgan. Uning qilgan yaxşiliklariga onamning behisob duolari yoğilardi. Duolarni Alloh ijobat etdi. Öqituvçimiz ham payti kelib, egizaklarning onasi böldi.
Ona, mening ijodim zamirida yotgan ğoyalarning barçasi, bolalikdan olgan taassurotlarim hosilasidir. Sizning osmondek çeksiz bağringizda ulğayib, dunyoni tanidim. Harbiy xizmatda yurgan kezlarim moskvalik bir tillasoç ayol, oilada neçta farzandsizlar, deb sörab qoldi.
– Biz oilada ön ikki farzandmiz.
Ammo bu javobimga şaharlik xonim işonmaganday böldi.
– Nahotki, bir ayol ön ikkita farzandni dunyoga keltirgan bölsa?! Men borliğimni Irinaga bağişlaganman, ikkinçi bolaga mehr berişni tasavvur ham qilolmayman.
Kuldim. Ajablandim. Kuldim.
Ona, siz ön ikkita farzandga birdek mehr bera olgan, dunyodagi eng jasoratli ayolsiz!
Mana, yana öşa yurak-bağrimni tilkalab yuboruvçi zarğaldoq kuz keldi. Kuz havosi sizga yoqmagani kabi, men uçun ham yoqimsizdir. Ayni damda şifoxonada yotibman, dardimning ham tayini yöq.
U kun qadrdon dalalarimni soğinib, paxta dalalariga çiqqandim. Paxtazorda qölimni nimadir çaqib oldi. Mahalliy aholining aytişiça, zulmkorning ismini sir tutiş kerak emiş. U yerdagilar uni “nomsiz” deyişarkan. Uning nişidan soçilgan zahar halovatimni buzdi. Yetti kun şifoxonaga qatnadim. Asorati bitay deb turganda yana bir “nomsiz” “yuragimni çaqdi”. Tappa yiqildim, keyin nima bölganini bilmayman. Bugun ön tört kundir, şifoxonaning oppoq şiftiga tikilib yotibman. Qaqragan tomirlarimga şifokorlar dori tomçilatayapti.
Kaftimga qöy kaftingni, paxta,
“Nomsiz” çaqib oldi qölimni!
Qirq yil böldi egatlar içra,
Izlayapman sarxuş yölimni.
Yuragimni çaqdi “nomsiz”lar,
Ğaflat aro qoldim bilmayin.
Dard dilimni tilkalab borar,
Zörligimni pisand qilmayin.
El bölmagan bu xumkallalar,
Bir-biriga yetkazar ziyon.
Közlarimning yoğini yalar,
Oyoğimga çirmaşgan ilon.
Odamzodning qismati taxir,
Hayratingga hayrat soladi.
Maşrabni dor ostidan çaqir,
Yöqsa dunyo kuyib qoladi.
Uluğbekning oltin boşiga,
“Nomsiz”larning nomi bitilgan.
Farzandining qöllari bilan,
Xurosonda qatl etilgan.
Tuproğini tark etdi Bobur,
Ixtiyori ketgaç özidan.
Soğinçlari misli javohir,
Bölib yoğdi uning izidan.
Hamrohimiz quvğindi şayton,
Yirtilmagan köhna niqobi.
Mehrobdagi mehrsiz “çayon”,
Qodiriyning dard iztirobi.
Buxoriyni izlar Buxoro,
Astrobodda benavo Hazrat…
Mendan köngil tilasang, dunyo,
Bardoşimni toğ qilib yarat!
Mayli, onajon, nima bölganda ham, hammasi xayrli keçdi. Peşonam dunyoning köhna ustuniga ikkinçi bor unsiz urildi. Men ham bugun asta-sekinlik bilan yaşaşni örganyapman…
AXTAMQULI – 1964-yilda Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanining Şotiröd qişloğida tuğilgan. Özbekiston Milliy univeristeti qoşidagi Oliy Adabiyot kursida tahsil olgan. “Bodomginam”, “Qoraçiqda asraganimsan”, “Bahorimdan keçikkan gul”, “Qirq ğazal” nomli şeʼriy töplamlari hamda “Ibratli hayot”, “Baxt izlagan odam” nomli biografik qissalari va “Toğlar ham qariydi” kitoblar muallifi. Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi aʼzosi.
“Yoşlik” jurnali 2014-yil, 3-son
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


