(Hikoya)
1
Ğira-şira tong qoronğusi.
Osmonga otilgan toşni payqaş qiyin.
Kimsasiz adirlar qöynini tilib ötgan köçada onda-sonda lop-lop etib ötib qoladigan maşina çiroqlari yöl girdi bilan ketayotgan aravali baytal va ikki kişining közini qamaştiradi. Ötkinçi şuʼlada kunbotardagi betkaylikda ön çoğli qöyning hayiğib ketayotgani va ilgariroqda mol yetaklagan uç-tört odam şarpasi harakatlanadi. Yana qayerlardandir tungi sukunatni buzib kimningdir qisqa-qisqa huştak çalgani-yu, “Çah-çah, tort, eçki tort!” – degan xitobi eşitiladi.
Ular beixtiyor bir-birlarini qora olib ketib boradilar.
Biya sernur çiroqlarga beparvo, bir tekis yörtadi. Arava sandiğidan bazör boş çiqarib ketayotgan qöylarning közlari ahyon-ahyondagi kuçli yoğdudan yaşil tusda tovlanadi. Egar ustidagi miqti bolakay ot biqiniga nuqib qöyadi. Arava tezlaşib, çamasi beş-ön qadamlar lökkillab ketadi.
– Köp tez haydayverma, – deydi arava girdiga ilinib olgan ellik yoşlardagi kişi – Içimni ezib yubording.
– Ertaroq borişimiz kerak-da, azonda bozor yaxşi böladi, dada!
Olis-olislargaça ularning gangir-gungiri eşitilib turadi.
2
– Hey, bu qöylar kimdan? – Şop möylov, qorindor kişi bozor darvozasiga yaqinlaşgan biya ustidagi bolakayga yuzlanadi – Yo, sen bilan savdo qilamizmi?
– Dadam hozir keladi.
Şop möylov qöylarning biqiniga qöl botirib, qovurğasini uşlab kördi. Birma-bir qöltiğiga olib silkidi. Novçabiçim hamrohiga lab uçida piçirladi.
Bu orada bozor tomonga jandaga örangan sotarmonlar tuya, ot, hökiz, sigir… yetaklab öta boşladi. Har soniyada ularning safi qalinlaşib, mol bozori gavjumlaşdi.
– Sen oldinga ötib tort, men haydayman, – dedi hozirgina paydo bölgan otasi, qöylarga sirtmoq sola olmay kalovlanib yurgan bolaga.
– Boy bova, bu qöylarga pul sanaymizmi? – Qorindor dallol qöy egasi egniga qöl taşladi.
– Bilmasam, bozorni köraylik-çi…
– Keliştirsangiz şu yer ham bozor-da!
– Oğzim töla pul-da, birodar…
Dallol sotarmonning egnidan qölini oldi. Ilgariroqqa ötib hamrohi bilan allanimalarni şivirlaşdi. Novçaroği kelib:
– Qani, qölni bering, – deb ilik uzatdi. – Yettovini kötarasiga biçaymi yoki…
– Farqi yöq, pulning çiqişi hisob, – dedi qöy egasi.
– Unda, bunday: yettovi bir joyda beş yuz ming, – Dallol sotarmonning qölini siltay boşladi. – Könglingizga oğir botmasin, deb möljalingizga yaqin oldim.
Qöy egasi çurq etmadi.
– Nega indamaysiz, yo past söradimmi?
– Molni paçakilamang!
– Unda, yigirma beş ötaman.
– Bölmaydi.
– Beş yuz ellikka berdingizmi?
– Yöq.
– Beş yuz oltmişga-çi?
– Siz qöylarni kördingizmi, özi?
– Kördi-körmadi, bori yettov çortuyoqda, aka!
– Unda yaxşilab körib, keyin baraka sörang!?
– He-yey, aççiqlanmang, aka, bozor-da – bu! Içida şirriq-mirriği çiqsa, men kuyaman.
– Bular daştning moli, suyagi butun. Zarurlikka sotayapman.
– Biron ulov olmoqçimisiz?..
– Qiz çiqarayapman.
– E-e, töyning xarajati deng, – novça dallol yuziga tabassum surib qöl siltaşda davom etdi: – Savob işning xarji ekan, boya aytganimga ön qöşdim.
Sotarmon yöq maʼnosida boş çayqadi.
– Ho-ov aka, sizdan sado çiqadimi?
– Sörayvering…
Novça dallol sotuvçining qölini böşatib, qöylarni aylana boşladi. Çetdagi örtaböy qöçqorni kötarib kördi. Çöntagidan qölçiroq olib qözili sovliqning tişini sanadi. Boşqalarining yelkasini ğijimlab çiqdi.
– Bularning eti yaxşimas-ku?! – dallol yana sotarmonga yuzlandi. – Boya aytganimga öttiz qöşdim, top-toza olti yuz böldi. Qani bir guldirang-çi?
– Bölmaydi.
– Qöşadigan heç narsasi qolmadi. Tezagigaça pullamoqçimisiz?
– …
– Endi-i, menga qarang, aka! Jamiga saksoni kam yetti yuz atadim. Sizga yon bosdim, ana!
– Töğri kelmaydi.
– Olti yuz ellikka baraka bormi?
– …
– Çorak kam yetti yuz. Endi baraka deng!.
– Keliştiring.
– Kelişadigan joyi qolmadi. Hay, sizning ham aytganingiz emas, meniki ham; toza yetti yuz – çek puli, dallolga şirinkoma bermaysiz.
Qöy egasi öylanib qoldi…
Sekin-sekin osmon tozarib, yulduzlarning tusi öça boşladi. Miltiroq tong yulduzi va xira tortib borayotgan oy öroğini aytmasa, falak böm-böş hisobi. Şarqiy kengliklarda ufq qizarib, quyoşning qontalaş qiyofasi körinadi. Etni jimirlatar yoz tongotarida köçma yemakxonalardan dastlabki tutun taraladi. Qöradagi kabobning iştaha oçar “jiz-jiz” hidi bolakayning dimoğini qitiqlab ötadi. Bora-bora tevarak gavjumlaşa boşlaydi. Uzoq-yaqindan kelgan ulovlar tirbandlaşib boradi. Otliğu piyoda, olarmonu sotarmon, kimki bölsa, hayqiriğu baqiriqlar bilan ğönğillab yotgan bozorga uradi özini:
– Hey, aytganingdan ozroq tuş!
– Tiling tanglayingga yopişib qolganmi, guldirasang-çi!?
– Öni kam töqsonga baraka de!
Bu yerda serzarda dallollarning narx talaşuvlari, boquvdan çiqqan olaköz buqalarning ökiriklari, yer depsinib turgan bedovlarning baland va davomli kişnaşlari yoki badjahl çekçilarning baqiriqlari qaynab yotadi.
– Arzonroq berdik şekilli, dada, – dedi bolakay qöy çilvirlarini yiğiştirayotib. – Sal oyoq tiraganingizda yana qöşardi…
– Mayli, Xudoning buyurgani-da, bolam.
Ota-bola mol bozoridan çiqib, kiyim-keçak rastalarini oralab ketdi.
3
Bir oy burun Qoraqul kombaynçining yolğiz qiziga sovçi keldi-yu, taşvişi şundan boşlandi: bir oyoği uyda bölsa, bir oyoği bozorda. “Öğillinikida – bir kun töy, qizlinikida – ön kun töy”, deganlaridek hovlisidan oğayni-qarindoşlarining qadami uzilmaydi. Ayollar kun ora yiğilişib sarpo-suruqning muhokamasini qiladi. Baʼzan özaro şivirlaşib, quda tomonga “elçi” ham jönatişadi. Vakil sarpo bahonasida turli-tuman maʼlumotlar olib keladi. Bunday xabarlar orasida qudaning feʼl-atvori-yu, qudaoyining matoparastligi töğrisidagi yangiliklar ham quloqqa çalinadi. Qoraqul kombaynçining esa oğili böşab, qötonidagi tuyoq soni siyraklaşgan. U yolğiz qizini el qatori – birovdan kam qilmay uzatmoqçi. Şu bois, xotinlarning ham ayrim maslahatlarini töğri deb öyladi:
– Hozir qiz tomon mebel ham qilayapti, – dedi xotini.
– Oyçeçakdan taşqari kuyovga ham qişlik-yozlik kiyim qilişingiz kerak, – qöşildi qöşni ayol.
– “Qizlar bazmi” bilan “Kuyov çaqirdi”ni bir kunda ötkazganlaringiz maʼqul, – fikr bildirdi yana biri.
Qoraqul kombaynçi bozorma-bozor yuraverib şu narsani angladiki, u ulğaygan zamonlar ötib, taqdirning çarxpalagi boşqa bir davrning şamoli bilan aylanib yotardi. Masalan, u “Qiz sepi”ga çinni idiş olişda rosa ovora böldi. Avvaliga, u olib kelgan idişlarni xotin-xalajlar körimsiz ekan, zamonaviyroği kerak, deb qaytarib yuborişdi. Kombaynçi ustiga bir-ikki söm qöşib almaştirib keldi. Bu safar yana öşa xotinlar “Çinnilar töplami”ning rangi, şakli, hajmi bir-biriga mos tuşmadi deyişdi. Kombaynçi yana bozor sari yörtib ketdi… Xullas, u sal kam bir oy deganda körpa-töşak, idiş-tovoq, kiyim-keçak, parda-yu dasturxonning kamu köstini bitirdi. “Hammayam şunday xarajat tortadimikan-a, – dedi bir safar bozordan qaytayotib öziga-özi. – Yo, men dahmazani katta qilayapmanmi? Yö-öq, olayotganlarim ham, Oyçeçakning sepi ham birovdan ziyod emas. Demak, yo narx-navo oşgan, yo zamon özgargan, yo mening heç narsadan xabarim yöq?”.
Qoraqul kombaynçi asli xöjalikda mexanik edi. Keyinçalik zamon özgarganida katta bir boçkaning ostiga motorli qurilma örnatib, qölbola kombayn yaratdi. Öşandan beri el-yurtning arpa-buğdoyini yançib, rözğor tebratadi.
“Kombaynçi” laqabi ham şundan.
4
Kun tuşlikka yaqinlaşavergani sari jazirama zöraya boşladi. Köça-kuyda oyoq tovuşi tinib, borliqni allaqanday sukunat çulğadi. Böğotlarda bigizday tilini öynatib hansirayotgan quşlar qişloq oralab “ğiyq-ğiyq” etib ketayotgan aravani kuzatib turadi. Baytal közi atrofida öralaşayotgan çivinlardan zada – ilkis-ilkis boş çayqab yörğalaydi. Manzilga yaqinlaşavergani sayin qadam otişi tezlaşadi. Saratonning tubsiz osmonida egri-bugri köçalar va betartib uylardan taşqari etakdagi kimsasiz adirlarga ham nigoh tikib uçayotgan burgut yoz çillasining harakatsiz lahzalarida yemak qidiradi. Uning ötkir közlari qişloq quymiçidagi selxona-jarlarga tutaşib ketgan çekka hovli sari örlayotgan qönğir tulkini nişonga olgan. Tulki lökkillab hovli etagidagi ovloq bostirmaga urib ketadi. Bostirmadan beş-ön qadam naridagi ğov oçilib, aravasini ğijirlatib sudrab kelayotgan biyaning horğin gavdasi körinadi.
– Marjonbuloqdagi opamning öğli keluvdi – jiyaningiz, poççamni konda toş bosib qolibdi, – dedi xotini yuzida maʼyuslik zohir bölib. – Toğam kelsa, ertaroq şahardagi döxtirxonaga borar ekan, dedi.
Qoraqul kombaynçi hovli örtasidagi ğujum ostida bir şokosa ayronga ikki sindirim non botirib yedi-yu, bozordan ortgan pulni beliga tugib şaharga jönadi. Etakdagi angarni kesib çiqib, katta yölda eski bir avtobusga ilinib oldi. Ulov kuçdan qolgan qirçanğiday imillab, duç kelgan joyda kimki körinsa ortmoqlab, kun peşinga oqqanda şaharga kirib keldi. Saraton quyoşi selgib, borliqni ajib bir harorat çulğaganda Qoraqul kombaynçi döxtirxonani topib bordi. Kördiki, bu yerda yotganlarning barisi yarimjon: birining oyoği singan, böksasigaça gipslab, yana toş ham osib qöyibdi. Yana birovining beligaça oq mato öralgan. Boşqasining közi bilan burni oçiq, qolgan aʼzoyi badani toşqotgan doka örami içida. Törda aftodahol yana biri yotardi. U behuş edi. Qoraqul kombaynçi allaqanday içki sezgi bilan yaqin bordi unga. Şilinib-tilinib, yaroği qolmagan yuzini artdi. Söng eşikka, undan bino yölagiga çiqdi. Sörab-suriştirib boş döxtirning xonasini topib, ming bir istihola bilan eşikni taqillatdi:
– Kiring, – guldurak ovoz keldi içkaridan.
Oromkursiga omonatgina qönib turgan girdiğum döxtirning qarşisida ğujanak bölib – egnini qisib ötirgan opasini kördi. “Oldirib qöyibdi özini, – dedi içida kursiga çökayotib. – Notinçlikning beti qursin, bulutday edi-ya…” Ayol öksasi qurib: “Hah, falak! Peşonamda bu kunlar ham bormidi? – dedi, illo, uning hasratlarini özidan bölak heç kim eşitmadi. – Körsatganlaring kammidi…” Boş döxtir köngilsörar gaplar qildi. Qayerdandir paydo bölgan kotiba qiz piyolada suv keltirdi. Ayolning hovuri bosilib, bir nuqtaga maʼyus tikilib qoldi. Boş döxtir dilgir sukunatni buzib, sözlandi:
– Akaning yetti joyi singan. Unçalik xavfli emas, xavotir olmang. Endi-i, oçiğini aytişim kerak, biz xöjalik hisobidamiz. Bu – unça-munça xarajati… bor degani. Hozir köp döxtirxonalarda ahvol şunaqa. Töğri tuşuning meni.
– Uka, siz dangal aytavering… – Kombaynçi döxtirning xabari ketidan davom etdi. – Hammasi oçiqçasiga bölgani maʼqul, şunga qarab soz qilardim.
Ular bir neça soniyada kelişib olişdi. Kombaynçi opasini qöltiğidan olib hovlidagi boqqa tuşdi. Bu yerda sassiz lahzalar hukm surardi. Opa-uka çetroqqa, örik ostidagi örindiqqa joylaşdilar.
– Xudo şifosini bersin, içikavermang, – dedi uka.
– Manglayim qora bömasa, bu kunlar ham bormidi menga? – Opa ukasining töşiga boş qöyib yiğlay boşladi. – Beçora yorti edi, kunimizga sen bor ekansan. Yolğizlik şundayda bilinadi-da, jigarim!
Qoş qorayib, tevarakda köça çiroqlari yoğdu soça boşlaganda Qoraqul kombaynçi opasini şahardagi eski tanişinikida qoldirib, qişloqqa qaytdi.
Begard osmonda ğuj-ğuj yulduzlar jimirlab yotadi. Somon yöli böylab uçgan birining taram-taram nurlari bir neça soniya yönalişini yoritib ötadi-da, xira tortib yöqoladi. Olis-olislardan bir itning ğingşinib akillagani eşitiladi. Toşlarga singgan oftob tafti kötarilib tevarakni dim va iliq haroratga töldiradi; borliq osuda lahzalar qöynida mudrab yotadi. Biroq hovli örtasidagi ğujum ostida yotgan er-xotinning köziga uyqu inmaydi. Ular uçi-quyruği yöq xayollar girdobida band. “Kombaynimni sotaman, – öyladi eri. – Pulga boradi. Bultur Umar qassob söratuvdi. – Şu kez etakdan otning pişqiriği eşitiladi, – Yo, biyani bozorga solsammikan…” Xotini eriga kişibilmas qarab qöyadi. Uning tubsiz falakka tikilib öy surayotgani-yu, ming bir rejani xomçöt qilayotganini his qiladi. Öqlovdek ingiçka, boz yana ajin bosib ketgan böyniga közi tuşib iç-içidan açinadi. “Jağiga piçoq qayraydigan bölibdi beçoraning, – deydi öziga-özi. – Ne bir yigit edi; toğni ursa talqon qiladigan. Yolğizlikning şunisi yomon, aka-ukalari bölganida suyaşib turarmidi… It böl, quş böl – köp böl degani bor gap. Yakkaşning otauyi çiroğini yoqib ötirişi qiyin”. Kunçiqardan esgan yelpinçiq er-xotinni barça dardu hasratlaridan foriğ etib, yulduzlar jimir-jimiriga mahliyo qilib, xayollarini osmonning sirli qaʼriga tortib ketadi…
Qöşni çol bomdodga azon aytar mahali qişloq oralab borayotgan Qoraqul kombaynçining xayolidan: “Umar qassobnikiga borsammikan, yo Hamza fermerdan qarz kötarsammikan…” degan yakkam-dukkam mulohazalar ötadi. Qaysiki davlatmandni bilsa, ular bilan oralarini çamalaydi. Masalan, uzoq Taypoqsoyga köçib ketgan partadoş tengquri Boysayfi bilan jöraçiliklari, ançayin qöli oçiqligini ham xotirlaydi. “Qarz söraganning bir beti qora, bera olmaganning ikki beti, – deydi kimningdir oldida mulzam bölişini öylab. – Hay, bir gap bölar. Öladigan hökiz boltadan qaytmas”, qöşib qöyadi yana. Oftob daştu dalalarni otaşdek kuydirayotgan bir pallada eşikma-eşik, uyma-uy kezib yurgan kombaynçining reza-reza ter quyulib kelayotgan peşonasida şamşir öynatadi göyo. Şamşirki, jon olmas – ajal emas; faqatgina ustomon qassobday terining bir qavatini jizillatib şilib taşlaydi. Qizarib, hildirab borayotgan törqovundek ajin bosgan qiyofada bebaxt bolalik hasratlari-yu suronli yillarning ğam-anduhlari qotib qolgan. Qotib qolgan emas, aji-buji çiziqlarda aks etib turadi. Bujmaygan qovoqlar orasidagi botiq közlar esa, ana şu aji-buji çiziqlarni harfma-harf, jumlama-jumla foş etadi…
Bozordan bol topib, uni qöyniga solib, yana yöl-yölakay “Zamon-zamon, bizning zamon…”ni hirgoyi qilib kelayotgan va xotiniga ikki zuvala kulça solişni buyurib turgan ot dalloli Boysayfi dösti, yaʼni bola sirdoşi Qoraqulning közidagi ilinjni uqdi. Uqdiki, …qiymatini söradi, xolos. Mehmonning kelişuv haqidagi vaʼdalarini tinglamadi ham. Bundan öttiz-qirq yil burungi dali-ğulliligiga bordi: “Topar oyida berasan” dedi…
5
Saraton ötib, tiyramohning namxuş şamollari uyğongan mahali Qoraqul kombaynçining şahardan oyoği uzildi. Suyak deganlari kun sanar ekan; poççasi Berdimurod qariyb oltmiş kun yotdi döxtirxonada. Bu orada kombaynçi ança-munça dorining farqi-yu davosining fahmiga yetdi. Gohida oq rangli imoratning ötkir va qölansa hididan bezib ham ketdi. Baʼzan şapaloqdek qoğozga turnaqator qilib bitilgan dorilar röyxatini qöltiqlab şaharning duç kelgan teşigiga boş suqdi. Qudalar bilan kelişib töyni ham orqaga surdi; jiyanlarim otasiz qolmasin, dedi. Poççasining yolğiz ekanligini-da qistirib ötdi. Odam odamga el böladi, pul yoki martaba ellik qilmaydi, deb öyladi quda tomon. To örim-yiğim tugab, daladan hosil kötarilguniça Qoraqul kombaynçining sozini kutişdi.
6
Keçasi bilan şarros quygan yomğir erta bilan tinib, tonggi rutubat odamlarga xuş yoqdi. Ob-havoning yumşaganidan kayfiyati kötarilgan töy egalari izdihomning tadorigida. Yoş-yalanglar öçoq qaziş, samovar tayyorlaş bilan band. Bir-ikkita örta yoşlilar hovlining etagida, közdan panaroqda qora qöçqorni böğizlab, terisini şiliş bilan ovora. Çoynak-piyola, kosa-tovoq taşiyotgan xotin-xalajlar oyoq uçida uçib yurişadi göyo. Holiroq tomga yiğilişib olgan qizlar kelin bölmişning pardoz-andoziga zör berişadi. Ayvondagi uç-törtta keksalar ötgan zamonlardan gap surişadi. Içki uylardagi kayvonilar kelin sepini qayta körikdan ötkazadilar. Kun çoşgohdan ötib şohning köçiga bezatilganday turli xil popuklarga öranib olgan kuyovjöralarning ulovlari “bib-bib”lab hovliga kirib keladi. Ostonaga qadar pişqirib kelgan birinçi maşinadan qorindor karnayçi va miqti doiraçi tuşa solib “ğiyq-ğiyq, tapir-tupur”ini boşlab yuboradi. Öz işlari bilan kuymalanib yurgan qiz-juvonlar bir pasda çetroqqa yiğilişib olib, yigitlarning xatti-harakatini kuzatişga tuşadi. Şöx-şaddodlari navkarlardan ayrimlariga qoçirim qilişga ham ulguradi. Taraflar orasida hazilu mutoyiba boşlanib ketadi. Davrani ipak sallali Imomxon eşon tomoq qirib kesib ötadi-yu yiğilganlar jimib qolişadi. Yangalar kuyov bolani nikoh öqitilmiş xonaga boşlab ketadi…
– Qiz otasini çaqiring, – dedi eşon nikoh suvi keltirgan kişiga.
Hayal ötmasdan döppisini qiyşiq bostirib olgan Qoraqul kombaynçi körindi.
– Siz, toğasi bölasizmi?
– Yöq, dadasi bölaman.
– Unda toğasini çaqiring, nikohda toğalar ota ötadi, udumimiz bu!
Qoraqul kombaynçi taşqariladi. Eşikdan çiqa turib öylanib qoldi. Xotiniga imladi:
– Hamqişloqlaringdan bölsayam birontasini ayt. Qizga nikohda toğalar ota ötar ekan.
Dahlizdagi kursida omonatgina ötirgan poççasi Berdimurod qöltiqtayoğiga suyanib:
– Zarkumuş mening qişloğimdan, oğalari yöq deb kim aytdi, men – akaman! Oyçeçakka men otalik qilaman! – dedi töliğib.
Er-xotinning közlariga nam tepdi. Biroq bir-biriga bildirmay teskari burilib ketişdi. Yarim soat ötib kelin-kuyovni taşqariga olib çiqişdi. Qiz otasi bilan xayrlaşdi: Qoraqul kombaynçini quçoqlab höngrab yubordi. Yangalar lab uçida şivirladi, bilagidan tortib çetga oldi. Ota bir juft nonni qizining qöltiğiga qistirib, yelkasi uçib – selkillab ketaverdi… Belgisiz tomonlarga tikilib, qaboğidagi namni sirqib oldi…
Bazm qizigandan qizib, lutfu ehsonlar avjiga mindi. Kuyovning uruğlari kelin tomonni va yoki aksinça, bir-birlarini oğiz töldirib maqtadilar. Qizlar-yigitlar, ammalaru xolalar töyxonani kulguga töldirib, bir-birlarining qöltiğidan olib, gir aylanib raqs xirom etişdi. Qoraqul kombaynçining yelkasidan toğ ağdarilgandek böldi. U atrofidagi şirakayf oşnalarining serşovqin qahqahasini eşitmaydi göyo…
7
Tong tunning pardasini tortib, şarpa şarpani eran-qaran ilğaydigan bir pallada Ğöbdintoğning quymiçidagi adirlarda bir ot öynoqlab boradi. Qirq kunlik boylovdan çiqqan yilqi tizginni uzgudek siltanib, gohida old oyoqlarini qöşşasiga öynatib, belidagi jilovdorni mensimagandek pişqiradi, oğzidagi suvliqning ğijir-ğijiri eşitiladi.
– Mahkamroq ötir, taşlab ketmasin, – deydi otasi egar ortiga qarab. – Bozorgaça bir amallab yetib olsak bölgani…
Bola oyoqlarini qisib, egar karsoniga yopişibroq oladi.
Ular biyaning narxini xomçöt qilib, biri olib-biri qöyib, bepoyon kengliklar içida nuqtaga aylanib boradi…
Anvar SUYUNOV
“Yoşlik”2012/10
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


