Михаил Булгаков. Итюрак

0
193
марта кўрилган.

(Қисса)

 

Ув-ув-у-у-у-ув! Мен шўрликка бир разм солинглар, ўляпман, ахир. Ташқарида ўкираётган бўрон бамисоли жанозамни ўқияпти, мен ҳам бўронга қўшилиб ув тортяпман. Шўргинам қурсин, шўргинам… Халқ Хўжалиги Марказий Кенгашининг оддий ишчилар ошхонасида исқирт қалпоқли бир аблаҳ ошпаз устимга қайноқ сув тўкиб, чап биқинимни пиширди-қўйди. Вой лаънати-ей, яна пролетарий! Вой жоним-ей, бирам оғрияптики!.. суякларимгача сирқиратиб юборди. Энди ётиб ув тортяпман. Фақат ув тортганинг билан дардинг енгиллашса қани эди-я…

Нима, мен унинг арпасини хом ўрибманми? Товба! Ўша ахлатхонасини озгина титкилаганим билан Халқ Хўжалиги Кенгашининг жами озуқасини ямлаб юборармидим? Очофат махлуқ! Сиз фурсат топиб унинг афти-ангорига бир разм солинг-а: башараси мой сурилгандек ялт-юлт қилади. Қип-қизил ўғри. Эҳ, одамлар, одамлар…

«Қалпоқ» мени пешинда қайноқ сув билан меҳмон қилганди, ҳозир эса қоронғи тушган, Пречистенка ўт ўчириш командаси қароргоҳидан қовурилган пиёз ҳиди келаётганига қараганда, орадан яна тўрт соатлар чамаси ўтган. Ўзингизга яхши маълумки, ўт ўчирувчилар бўтқа истеъмол қилишади. Улар учун бўтқа қўзиқориндай мазали таом. Лекин ўша пречистенкалик итларнинг ҳикоя қилишларича, Неглиннийдаги «Бар» ресторанида гўёки кундалик таом сифатида порцияси 3 сўм 75 тийин турадиган қўзиқорину пикан қайласи истеъ- мол қилишармиш. Бу, албатта, шинавандаларнинг иши, калиш ялагандек бир гап… Ув-у-у-ув…

Биқиним зирқираб оғрияпти, яқин истиқболимни ҳам мутлақо аниқ сезиб турибман: куйган жойларим ярага айланади. Қандай даволанаман энди? Ёз бўлса эканки, зинғиллаб Сокольникига борсанг, у ерда ажойиб, жуда яхши бир шифобахш ўт ўсади, ундан ташқари, текин колбаса бўлакларини териб еса бўлади. Ҳурматли гражданлар ёғли қоғозларни ташлаб кетишади, уларни маза қилиб ялаш мумкин. У ерда анави ой нурида ўлтириб «Азизим Аида»ни куйлайдиган қандайдир лўттибознинг юракни эзувчи ноласини ҳисобга олмаса, ҳаммаси жойида бўларди… Ҳозир-чи, қаерга ҳам борасан?.. Сизни ҳеч этик билан орқангизга тепишганми? Тепишган. Қовурғангизга ғишт билан туширишганми? Етарлича туширишган. Ҳаммасига чидаганман. Аллақачон тақдирга ҳам тан берганман. Агар ҳозир йиғлаётган бўлсам, фақатгина жоним оғриганидан, совуқдан йиғлаяпман, лекин руҳим ҳали тетик. Итларнинг руҳияти барқарор бўлади. Мана, бутун танамнинг соғ жойи қолмаган, яра-чақа, ҳаммаси меҳрибон одамларнинг шарофати. Лекин асосийси қайноқ сув билан пиширишганидан кейин юз берди: биқинимнинг жунлари тўкилиб, шир яланғоч бўлиб қолдим. Энди ўпкамни шамоллатиб қўйишим ҳам ҳеч гапмас, ундан ҳам олдин, қадрли гражданлар, очимдан ўламан. Ўпкаси шамоллаган ит зинапоя тагидаги қалин қилиб тўшалган бурчакда жим ётиши керак. Хўш, у ҳолда мендай бўйдоқ ва ошқозони пакиллаб ётган кучук ўрнига ким қорин тўйғазиш учун ахлатхонама-ахлатхона чопади? Ўпкам бутунлай ишдан чиққан тақдирда ҳам қорним билан эмаклаб, обдан ҳолдан тойиб юрганимда истаган одам таёқ билан бир уриб суробимни тўғрилайди-қўяди. Кўча супурувчилар эса мени оёғимдан ушлаб, ахлат ортилган аравага улоқтиришади.

Кўча супурувчилар пролетарлар ичидаги энг бераҳм, баттол одамлардир. Улар энг паст табақага мансуб. Ошпазларнинг ҳар хили учрайди. Масалан, пречистенкалик марҳум Влас. У озмунчамизнинг ҳаётимизни сақлаб қолдими? Ҳар қандай бемор учун энг муҳими — бир бурдагина нимадир еб олиш. Қари итларнинг гапига қараганда, ўша Влас деганлари баъзида суякка қўшиб яхши ғажилмаган гўшт ҳам ташлаб тураркан. Жойинг жаннатда бўлгур асил инсон бўлган-да, ман-ман деган граф Толстойларнинг хонадонида хизмат қилган, анавиларга ўхшаб мўътадил овқатланиш Кенгашида эмас… Уларнинг овқатланиш тармоғида кўрсатаётган кароматларига итнинг ҳам ақли бовар қилмайди. Анави аблаҳлар бўлса, тузланган сассиқ гўштдан карам шўрва пиширишади, ҳеч нарсадан бехабар ҳалиги шўрликлар эса, югура келиб еб-ичиб мазза қилиб кетишади.

Анови машинкачи эса тўққизинчи разряд бўйича тўрт ярим сўлкавой олади, тўғри, уйинг ўйнаши момиққина пайпоқ совға қилиб туради. Лекин битта момиқ пайпоқ учун қандай хўрликларга чидаши керак, чунки ўйнаши ундан оддийгина усулни эмас, французча муҳаббат қоидаларини талаб қилади. Гап ўртамизда қолсин, ўлгудай бемаза бўлишади ўша французлар. Лунжлари тўла овқат-у, устидан қизил вино ичганларига нима дейсиз.

Ҳа… Югуриб-елиб келади шўрлик машинкачи… Ахир, унинг 4,5 сўлкавойига «Бар»га киришнинг иложи йўқ. Ҳатто кинематографга ҳам етмайди. Кинематограф эса аёллар ҳаётида яккаю ягона овунчоқ. Афтини бужмайтириб, кўзларини юмиб-очиб турган бўлса ҳам гупиллатиб ҳаммасини еб олади. Ўзингиз ўйлаб кўринг: икки хил овқат учун 40 тийин тўлаш керак. Ваҳоланки, бу овқатлар 15 тийинга ҳам арзимайди. Чунки қолган 25 тийинни завхоз чўнтагига уради. Машинкачига шунақа ҳашаматли стол керак дейсизми? Унинг ўнг ўпкасининг юқори қисми дардга чалинган. Яна французча му- ҳаббат туфайли хотинларга тааллуқли касал ҳам орттирган. Ишхонасида ундан бало-баттарлар учун пул ушлаб қолишади, ошхонада эса ювинди билан қорнини тўйғазворишади, ана у, ана у… ўйнаши совға қилган пайпоқчаларда югуриб кетяпти. Оёқлари муздай, қорнига совуқ шамол кириб кетяпти, чунки кўйлаги менинг жунимга ўхшаган, иштони ҳам ипилдириқгина, қуруқ тўрлару ленталардан тикилган. Ўйнашининг нигоҳи учун. Иссиқ, пахмоқ иштон кийиб кўрсин-чи қани… Намунча қўпол кийинасан, деб шунақанги бақириб бе- радики! Жонимга тегди менинг матрёнам пахмоқ иштонлари билан… Энди менинг даврим келди. Энди раис бўлдим, қанча ўғирласам, ҳаммасини аёл танасига, нозик бўйинларга, Абрау-Дюрсо*га бахшида этаман. Чунки ёшлигимда орзуларимга етолмай, оч-наҳор армон билан ўтгайман, нариги дунёсига эса ишонмайман.

*«Абрау-Дюрсо» — энг яхши шампан виноси.

Ачинаман унга, жуда ачинаман! Лекин ундан ҳам кўпроқ ўзимга раҳмим келади. Худбинлигим туфайли айтаётганим йўқ бу гапларни, биз ҳақиқатан ҳам у билан бир хил шароитда яшамаяпмиз. У ҳеч бўлмаса уйига кириб исинади-ку! Мен-чи, мен қаёққа бораман? У-у-у-у-!..

— Куч-куч-куч! Шарик, ҳой, Шарик, намунча ғамнок ув тортмасанг сен шўрлик? Ким сени хафа қилди? Эҳ…

Жодугар бўрон дарвозаларни тарақлатиб, бечора хонимнинг қулоқларини ялаб ўтди. Юбкасини кўтариб, оч сарғиш пайпоқли тиззаларини, яхши ювилмаган ич кийимининг тўрларини кўрсатиб, унинг сўнгги сўзларини ютиб, итнн эса нарига суриб ташлади.

Вой худойим-ей. Бу қанақа ҳаво бўлди-а?.. Вой… Қорним ҳамон бураяпти. Ўша гўштнинг асорати бу, сасиган гўштнинг… Қачон буларнинг охири бўларкин-а?

Хоним бошини эгганча, бўронга қарши ҳужумга ўтди, дарвозадан чиқиб, кўчада изғирин билан олиша-олиша, қорда тойғана-тойғана кўздан ғойиб бўлди.

Ит эса дарвозахонада ярадор биқинидан азоб чеккан ҳолда муздай деворга суянганча, ёлғиз ўзи қолди. Ҳамда бу ердан энди асло қўзғалмасликка, шу ерда ўлимини кутишга қатъий қарор қилди. Тушкунлик уни шу кўйга солганди. Қалбида шунчалар армон, шунчалар дард-алам, ёлғизлик ва даҳшат бор эдики, ҳатто кўзларида майда ёш томчилари пайдо бўлиб, пастга оқиб тушар ва шу заҳоти қуриб қоларди. Куйган биқинида жунлари сув, қор теккани туфайли сумалак бўлиб қотиб қолган, улар орасидан эса терининг куйгани, катта-катта қизғиш доғлар яққол кўзга ташланарди. Бу ошпаз деганлари намунча бефаҳм, бефаросат, тошбағир бўлмаса?! Хоним уни «Шарик» деб чақирдими? Қанақасига у Шарик бўлсин, ахир? Шарик деганлари хўппа семиз, тўйиб овқат еган, юм-юмалоқ, тентак, сули бўтқасини тановул қилувчи, зодагон итларнинг фарзанди дегани-ку, ахир! У бўлса жунлари юлинган, танаси шилинган, куйган, ориқ, кўча-кўйда санғиб юрадиган, саёқ ит бўлса… Ҳа, майли, ширинсуханлиги учун ҳам раҳмат.

Кўчанинг нариги томонидаги чироқлари чарақлаб ёниб турган магазиннинг эшиги шарақлаб очилиб, остонада бир гражданин кўринди. Ҳа-ҳа, ўртоқ эмас, гражданин, тўғрироғи — жаноб. Жаноб дейилса, ҳақиқатга яқинроқ ва аниқроқ бўлади. Пальтосига қараб, шундай деяпти деб ўйлаяпсизми? Хато қиласиз! Ҳозир пролетарларнинг кўпчилиги пальто кияди. Тўғри, ёқаси буникидай эмас албатта, бунақаси ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас, лекин узоқдан адаштириш мумкин. Аммо кўзлар… Бу шундай нарсаки, узоқдан ҳам, яқиндан ҳам ўзгармайди, адаштира олмайсан. Худди барометрга ўхшайди улар. Кўзга қараб, одамнинг қалбида нималар кечаётганини билиш мумкин, ҳаммасини пайқаса бўлади: кимнинг қалби Саҳройи Кабир сингари бўм-бўш, кимдир ҳеч нимадан-ҳеч нима йўқ этиги билан қовурғангга нуқиб қолади, баъзи бировлар эса ўзларидан-ўзлари «пирр» этган нарсадан қўрқиб юришади. Мана шу охирги ландовурнинг «хап» этиб болдиридан тишлаб олиш жуда мароқли бўлади-да. Қўрқасанми — ол оладиганингни! Қўрқсанг — демак, нархинг шу… р-р-р- Вов-вов…

Жаноб дадил қадамлар билан симёғоч бўйи баравар бўрон кўтарилаётган кўчани кесиб ўтиб, дарвозахона томон йўналди. Ҳа-ҳа, ҳаммаси кўриниб турибди. Бу жаноб сасиган гўшт емайди, мабодо, бирон жойда шундай гўшт таклиф қилинган тақдирда ҳам шунақанги жанжал кўтарган бўлардики… Кейин эса газетага ёзарди: мени, Филипп Филипповични, заҳарламоқчи бўлишди.

Мана у тобора яқинлашиб келаяпти. Бу тўйиб овқат ейди, ўғирлик қилмайди, ҳеч кимни тепмайди, лекин ўзи ҳам ҳеч кимдан қўрқмайди. Нима учун қўрқмайди? Чунки ҳамиша тўқ. У ақлий меҳнат одами, юмшоқ, оппоқ, француз рицарлари каби чўққи соқол ва мўйлов қўйган жаноб. Сигараси ҳам бор. Аммо ундан ёқимсиз касалхона ва сигарета ҳиди анқиб турибди.

Нима жин уриб, у Марказий Хўжалик кооперативида адашиб юрган экан? Мана, у ёнгинамда… Нима қидиряпти ўзи?.. — У-у-у-у… Шу ипирисқи дўкончадан нима харид қилиши мумкин? Наҳотки, овчилик бозори унга камлик қилган бўлса? Нима-нима? Колбаса. Жаноб, сиз бу колбасанинг нимадан тайёрланганлигини билганингизда эди, дўкончанинг яқинига ҳам йўламаган бўлардингиз. Уни менга берганингиз маъқул.

Ит сўнгги кучини тўплади-да, дарвозахонадан йўлакка қараб судралиб кетди. Ўқ овозидай гувиллаб авжига чиқаётган бўрон «Ёшариш мумкинми?» деган плакатнинг катта-катта ҳарфларини учириб юрарди.

Албатта, мумкин. Мана, мени ҳид ёшартирди, оёққа турғазди, икки кундан бери ҳеч вақо тушмаган ошқозоним борлигини ёдимга солди, касалхона ҳидини ҳам ютиб юбораётган антиқа ҳид, пиширилган от гўшти, саримсоқ ва мурч- нинг жаннатбахш ҳиди… Сезиб турибман, йўқ, аниқ биламан, пўстинининг ўнг чўнтагида колбаса бор. Мана у, шундоқ бурним устида. О, ҳазратим! Менга бир назар сол. Мен ўлаяпман, ахир! Қисматимиз қурсин, қуллар қисмати!

Ит кўзларидан шашқатор ёш оқизганча калтакесакка ўхшаб қорни билан эмаклаб кетди. Ошпазнинг нималар қилганини бир кўринг-а! Лекин сиз бир тишлам ҳам бермайсиз. Бойвачча одамлар табиатини жуда яхши биламан, ахир! Лекин аслида сизга нима кераги бор сасиган от гўштининг? Бунақа заҳарни Моссельпромдан бошқа ҳеч қаердан топа олмайсиз. Сиз эса бугун эрталаб нонушта қилгансиз, эркаклик пуштингиз туфайли сиз жаҳоншумул аҳамиятга молик одамсиз. У-у- у-у… бу ёруғ жаҳонда нималар бўляпти ўзи? Кўриниб турибди, ҳали ўлишимга анча бор, руҳан таслим бўлиш эса — ғирт гуноҳ. Қўлини ялаш керак, бошқа илож йўқ.

Турган-битгани жумбоқдан иборат жаноб эса, итга энгашди, кўзларини ялтиллатганча, ўнг чўнтагидан узунгина оқ ўрам олди. Жигарранг қўлқопчаларини ечмаган ҳолда қоғоз ўрамни очди, уни шу заҳоти шамол учириб кетди, сўнгра Краков колбасасидан бир бўлак синдирди. Наҳотки, шу бўлак ит учун бўлса? О, марҳаматли жаноб! У-у-у!

— Ҳушт-ҳушт, — ҳуштак чалди жаноб, кейин жиддий овозда қўшимча қилди: — Ола қол! Шарик, Шарик!

Яна Шарик! Пешонамга шу ном ёзилган экан шекилли… Э, майли, нима десангиз деяверинг, бундай марҳаматингиз учун нима деб атасангиз ҳам розиман.

Ит бир зумдаёқ колбасанинг пўстини артди-да, инқиллай-синқиллай бир ямлашдаёқ еб ташлади. Қор аралаш бир бўлак колбаса томоғига тиқилишига сал қолди, чунки очкўзлик қилиб, ипини ҳам ютиб юбораёзганди. Қўлларингизни қайта-қайта ялашга, ҳатто иштонингизни ҳам ўпишга тайёрман, халоскорим!

— Ҳозирча етади. — Жаноб худди ҳарбий одамларга ўхшаб қисқа-қисқа гапирарди. У Шарик устига энгашиб, синов- чан нигоҳда итнинг кўзларига тикилди, кутилмаганда меҳри- бонлик билан Шарикнинг қорнини силаб қўйди.

— Ҳмм, — деди у сирли оҳангда, — бўйинтириғи йўқ, жуда соз, менга айнан сен керак эдинг-да, ошна. Қани, мен билан юр-чи, — у бармоқларини қарсиллатди. — Фит-фит!

Сиз билан?!. Э, сиз билан дунёнинг нариги чеккасига ҳам боравераман. Оёғингиздаги чарм ботинкангиз билан тепса- нгиз ҳам миқ этган номард.

Чироқлар бутун Пречистенкани сутдай нурафшон этган. Биқини узлуксиз оғришига қарамай, Шарик пўстин кийган олижаноб бу кишини йўқотиб қўйишдан қўрқиб, ундан бир қадам ҳам орқада қолмасликка интилар ва ҳатто оғриқни ҳам унутаёзгудай эди. У қандай бўлмасин, ўз меҳри ва вафодорлигини изҳор этишни истарди. Ва буни Пречистенкадан то Обухов жинкўчасигача бўлган оралиқда етти марта изҳор этди, ботинкасини ўпди, Мурда жинкўчаси муюлишига етганда, ўзига йўл очаётиб, шундай даҳшатли ув тортдики, йўловчи бир хоним қўрққанидан ўтириб қолди, ўзига нисбатан янаям раҳм-шафқат уйғотиш мақсадида бир-икки бор зорланиб ув тортиб қўйди.

Кутилмаганда сув қувури остидан бадбашара бир дайди мушук чиқиб келди, бўрон авжига олаётганига қарамай, у Краков колбасасининг ҳидини сезиб қолганди, чамаси.

Дарвозахонадан ярадор итларни йиғиб юрадиган бу думбул бойвачча манави қароқчини ҳам ўзи билан бирга олиб кетиши, кейин Моссельпром маҳсулотини ўртасидан арра қилишга тўғри келиши ҳақидаги фикрдан Шарикнинг кўзларида ўт чақнаб кетаёзди. Шунинг учун тишларини ғижирлатиб, мушукка қараб шундай ирилладики, у шўрлик, тешик шлангага ўхшаб пишиллаганча қувур ичидан чопқиллаб иккинчи қаватга чиқиб кетди.

Фр-р-р… Вов! Йўқол! Моссельпромнинг Пречистенкада изғиб юрадиган ҳар бир дайдининг қорнини тўйғазишга вақти йўқ.

Деразасидан Валторнанинг ёқимли овози эшитилаётган ўт ўчириш командаси ёнига етганларида, жаноб итнинг садоқатини яна бир бўлакча колбаса билан тақдирлади, лекин бу бўлакча аввалгисидан кичикроқ, беш тийинлик чақани эслатарди.

Эҳ, ғаройиб одам экан! Мени ўзига оғдириб олмоқчи… Хавотирланманг! Шундоқ ҳам ҳеч қаёққа жилмайман. Қаерга десангиз, ўша ёққа эргашиб кетавераман!..

— Фит-фит-фит! Бу ёққа юр!

Обуховгами? Маъзур тутасиз. Бу жинкўча бизга жуда яхши таниш.

— Фит-фит! — Бу ёққами? Бажони… Э, йўқ, маъзур тутинг. Йўқ. У ёқда швейцар бор. Бунақаси оламда йўқ. Кўча супурувчи фаррошлар ҳам унинг олдида ип эшолмайди. Жуда худо урган зот. Индамасанг, бошингга миниб, қорнингни чавақлашдан ҳам тоймайди.

— Нега қўрқасан, ахир? Юравер.

— Саломатмисиз, Филипп Филиппович.

— Салом, Фёдор.

Мана буни шахс деса бўлади. Вой худойим-ей, бахтиқаро қисматим мени кимга рўпара қилди? Кўчада юрган итларни бундай ҳашаматли ўртоқлик уйига олиб киришга қодир жуда ҳурматли, гапи ҳаммага ўтадиган қанақа шахс экан ўзи бу?

Қаранг-а, анави аблаҳнинг қимир этгани ҳоли йўқ. Кўзларига эътибор беринг, ўзи индамагани билан, кўзлари еб ташлагудай тикилаяпти, шунга қарамай, ҳар доимгига нисбaтан анча сипо, анча босиқ. Гўё шундай бўлиши керакдай. Ҳурмат қилар экан, жуда ҳурмат қилар экан бу жанобни! Эҳ-ҳа! Мен бўлсам у билан биргаман, изма-из кетяпман. Нима, тегиб кетдимми? Эпласанг, узиб ол. Ўша қадоқ босган пролетар оёғидан би-ир ғажисанг! Авлодимизга кўрсатган ҳамма ҳунарлари учун. Башарамни калтак билан неча марта бежагандинг, а?

— Юр, юра қол.

Албатта, албатта, сиз ҳеч хавотир олманг, фақат йўлакни кўрсатсангиз бас, у ёғини бизга қўйиб бераверинг. Биқинимнинг лўқиллашига қарамай, орқангиздан бир қадам ҳам қолмайман.

Жаноб зинадан пастга қарата:

— Фёдор, менга хат келмадими? — дея савол берди.

Пастдан илтифот ила жавоб беришди:

— Йўқ-йўқ, Филипп Филиппович — деди (кейин секин, сирли товушда), — учинчи квартирага бир неча ўртоқ жойлаштирилди.

Итларга меҳрибон ҳурматли жаноб зинада кескин орқасига ўгирилиб, пастга энгашди-да, даҳшатга тушиб сўради:

— Хўш-ш?

Унинг кўзлари ола-кула бўлиб, мўйловлари тиккайиб кетди.

Швейцар пастдан оғзига кафтини тутиб, бош ирғаган ҳолда тасдиқлади:

— Худди шундай, бир эмас, тўрт киши.

— Ё тавба! Уйимизда нималар бўлишини энди тасаввур қилиш мумкин. Ўзлари нима қилишяпти?

— Ҳеч нима.

— Сиздан сўраяпман, Фёдор Павлович?

— Ғишт ва парда олиб келгани кетишди. Уйни иккига бўлиб, девор қуришмоқчи.

— Э, жин урсин, бу қанақаси, ахир!

— Ҳамма квартираларга одам қўйишаркан, Филипп Филиппович, сизникидан ташқари. Ҳозир мажлис бўлди, янги ширкат сайлашди, эскиларининг эса думини тугишди!

— Нималар бўляпти ўзи, тавба… Фит-фит.

Кетяпман, мана, ёнгинангиздаман. Биқиним қурғур зинғиллаб, сира тинчлик бермаяпти-да. Ижозат этинг, ботинкангизни яна бир ялаб қўяй.

Швейцарнинг зар уқали бош кийимининг гардиши кўринмай кетди. Мармар ётқизилган майдончада қувурдан чиқаётган иссиқлик «гуп» этиб димоғимга урилди. Яна бир марта бурилиб, мана, манзилимизга ҳам етиб келдик.

 

II

Гўшт ҳидини бир чақирим наридан билиб олса бўладиган жойда ўқишни атайлаб ўрганишнинг сира ҳожати йўқ. Бинобарин, агар сиз Москвада яшасангиз, каллангизда салгина ақл деган нарса мавжуд экан, хоҳласангиз — хоҳламасангиз саводхон бўлиб кетасиз, бунинг учун қандайдир курсларда ўқиш ҳечам шарт эмас. Москвадаги қирқ минг кучукдан аллақандай мутлақо телбасигина ҳарфма-ҳарф «колбаса» сўзини ўқий олмайди.

Шарик ўқишни ранг ажратишдан бошлаган. У тўрт ойликлигида бутун Москва бўйлаб кўкимтир-ҳаворанг «МСПО» — гўшт савдоси, деб номланган номлавҳалар осиб чиқишди.

Такрор айтаманки, бунинг сира ҳожати йўқ эди, чунки гўшт бор жой шундоқ ҳам сезилиб туради.

Бир марта Шарикнинг димоғига моторнинг бензин ҳиди ўрнашиб қолиб, янглиш юз берди; кўкимтир рангга ишониб бориб, гўшт дўкони ўрнига, Мясницкий кўчасидаги ака-ука Гаубизнерларнинг электр хўжалик моллари магазинига кириб у кетибди. У ерда эшилган сим зарбини тотиб кўргач, извошчиларнинг қамчиси ундан юмшоқроқ эканлигига амин бўлди. Мана шу кунни Шарикнинг ақли кирган кун деб ҳисоблаш керак. Йўлакчада оғриқдан думини бутлари орасига қисганча, кўкимтир-ҳаворанг ҳар доим ҳам хом гўшт маъносини англатавермаслигини уқиб етди. Оғриқдан ув тортар экан, ҳамма гўшт дўконларида чапдан биринчи бўлиб чанани эслатувчи тилла ёки малларанг белги туришини эслади.

Бу ёғи янаям муваффақиятлироқ бўлди. «А» ҳарфини Моховой муюлишидаги — «Главрибанда ўрганди, кейин «Б» ҳарфини. «Риба» сўзининг дум томонидан писиб келиш унинг учун қулайроқ эди, чунки бош томонида милиционер турар эди.

Москванинг хилват бурчакларида тўртбурчак кошинлар би лан безатилган жойлар ҳар доим «С-и-р» деган сўзни билдирар эди. Сўз олдидаги самоварнинг қора жўмрагига ўхшаган белги эса тоғ-тоғ уюлиб ётган Голланд пишлоғи, итларни кўрса вахшийлашиб кетувчи приказчиклар, қипиқ сепилган тахта пол, сассиқ ҳид ҳамда дўконнинг собиқ хўжайини Чичкин номини билдирар эди.

Агар гармондан «Азизим Аида»га қараганда сал тузукроқ куй эшитилиб, димоққа эса сосиска ҳиди урилар экан, оқ матога қора ҳарфлар билан ёзилган сўзлар силлиққина «Беада…» деб бошланса, бу «Беадаб сўзлар ишлатилмасин, чойчақа берилмасин» дегани эди. Бу ер ари уясидай доимо гавжум, шовқин-суронли, камдан-кам бўлса-да, одамлар ўртасида жанжал, бир-бировининг башарасига мушт солишлар зоҳир бўлиб турарди; кучукларни эса қоғоз сочиқ билан уриш, этик билан тепкилаш одат тусига кирганди.

Ойнадан қорайиб кетган эски гўштлар, мандаринлар кўриниб турган бўлса, бу… гау-гау… гастрономияни англатарди. Агар ичига ёмон суюқлик тўлдирилган қорамтир шишалар кўринаётган бўлса, бу ма-а-ай дегани эди. Ака-ука Елисеевларнинг собиқ дўкони.

Итни ўрта қаватдаги ҳашаматли уйига бошлаб келган нотаниш жаноб қўнғироқни босди. Ит дарҳол катта, пуштиранг ва тўлқинсимон ойна билан қопланган эшикнинг ён томонига осиб қўйилган ва устига зарҳал ҳарфлар билан ёзилган қора тахтачага нигоҳ ташлади. Биринчи учта ҳарфни у дарров таниди. «Пэ-эр-о-Про». Кейингиси эса қанақадир қорни икки томонга тарвақайлаб кетган нотаниш алламбало эди. «Наҳотки пролетар, — ўйлади ит ҳайрат билан, — бундай бўлиши мумкин эмас». У тумшуғини тепага кўтариб, жанобнинг пўстинини яна бир бор ҳидлаб кўрди ва қатъий ишонч ҳосил қилди: «Йўқ, асло! Пролетар ҳиди келмаяпти. Бирон бир ақлли сўздир-да, қандай маъно англатишини худо билсин».

Пуштиранг ойна орқасида кутилмаганда чироқ нури чарақлади, у эшикка осилган тахтачани янада аниқроқ кўрсатди. Эшик оҳиста очилиб, остонада оппоқ фартук ва жияк таққан хушбичим юзли ёшгина аёл кўринди. Итнинг вужудига жаннатий илиқлик югуриб, димоғига аёлнинг кўйлагидан келаётган анбар ҳиди «гуп» этиб урилди.

«Вой-бў… жудаям зўр-ку», — хаёлидан ўтказди у.

— Марҳамат қилсинлар, жаноб Шарик, — кинояомуз таклиф қилди жаноб ва Шарик думини ликиллатганча ичкарига кирди.

Даҳлиз ҳашаматли буюмлар билан лиқ тўла эди. Ўзининг куйган, озиб-тўзиб кетган аксини кўрсатган одам бўйи баравар ойна, деворга тираб қўйилган ваҳимали кийик шохи, сон-саноқсиз пўстинлар ва оёқ кийимлар, шипга осилган лола қандил дарров Шарикнинг хотирасига ўрнашиб қолди.

— Қаердан топдингиз бунақасини, Филипп Филлиппович? — сўради аёл жилмайиб, тулки пўстидан тикилган кўкимтир ҳошияли қоратўриқ пўстинини ечишга ёрдамлашар экан. — Вой, худо! Намунча исқирт!

— Бекорларни айтибсан, нимаси исқирт? — сўради жаноб қатъият билан гапни чўрт кесиб.

Пўстинини ечгач, инглиз мовутидан тикилган қоп-қора костюм ҳамда қорни устида хирагина ялтираб турган тилла занжири кўринди.

— Шошма-чи, қимирлама, фит… Тек турсанг-чи, тентак. Ҳм!.. Бу исқирт эм… жим тур деяпман, ахир, шайтон… Ҳм! А-а! Куйибди. Қайси аблаҳ сени шу кўйга солди-а? Жим турсанг-чи, э!..

«Каторгачи-ошпаз, ошпаз», — унсиз нола қилди ит ва секингина ув тортиб қўйди.

— Зина, уни дарҳол текшириш хонасига олиб киринг, кейин менга халат беринг, — буюрди у.

Аёл ҳуштак чалиб, бармоқларини қирсиллатди ва итни орқасидан юришга ундади, у бир оз иккиланиб тургач, аёл кетидан эргашди. Улар иккаласи хира ёритилган тор йўлак бўйлаб кетишди. Лакланган ялтироқ эшик ёнидан ўтиб, йўлак охирида чапга бурилишди-да, қоп-қоронғи ҳужрага киришди. Ҳужра шу заҳоти итга ёқмади, чунки унда нафасни бўғиб қўядиган бир ҳид бор эди. Қоронғилиқ «шиқ» этиб, чароғон кунга айланди, ҳаммаёқ чарақлаб, жилоланиб, оқариб кетди.

«Э, йўқ… — хаёлан нола қилди ит, — маъзур тутасиз, лекин мен осонликча қўлга тушадиганлардан эмасман. Тушуниб турибман. Э, уларни колбасалари билан қўшиб жин урсин! Мени итлар касалхонасига олиб келишибди шекилли. Ҳозир кана-кунжут мойини ичиришади, пичоқлари билан куйган биқинимни кесиб ташлашади, ўзи-ку тегмаса ҳам зирқираяпти».

— Ҳой, тўхта, қаёққа? — қичқирди Зина деганлари.

Ит эса ғужанак бўлиб, бор кучини тўплади-да, соғ биқини билан эшикка шундай зарб билан урилдики, бутун уй қисирлаб кетди.

Орқасига қайтиб, бир жойда гир капалак айлана туриб, ёнидаги оқ челакни ағдариб юборди. Челак ичидаги думалоқ-думалоқ пахта ўрамлари сочилиб кетди. Итнинг кўз олдида оппоқ деворлар, ялтироқ асбоблар, аёл кишининг оппоқ этаги, буришиб кетган юзи — ҳамма-ҳаммаси чаплашиб, гир айлана бошлади.

— Қаёққа, ҳой, жундор махлуқ?! — бақирарди Зина қизишиб. — Вой, лаънати-ей!

«Орқа йўлак қаерда экан-а?..», — ўйларди ит. У иккинчи эшик бўлса керак, деб таваккалига ўзини ойнага урди. Чил-чил синган ойна парчалари ҳар томонга сочилди, айни вақтда сариқ алламбало суюқлик солинган бир банкача ҳам учиб кетиб, чилпарчин бўлди, шу заҳоти суюқлик полга тўкилиб, ҳаммаёқни қўланса ҳид тутди. Асосий эшик очилди.

— Тўхта, ҳайвон! — қичқирарди халатининг бир енгини кийишга улгурмаган жаноб, итнинг орқа оёғидан ушлаб олишга интиларкан. — Зина, бўйнидан ушла бу гўрсўхтани!

— Вой-бў, ит бўлмай ўл!

Эшик каттароқ очилиб, оқ халат кийган яна бир эркак кириб келди. У кира солиб ит эмас, ойна синиқларини босиб, шкаф томонга отилди. Уни очган эди, хонани кўнгилни айнитувчи алланечук қид босди. Нотаииш шахс итнинг устига қорни билан ўзиии ташлаган эди, жонҳолатда эркакнинг ботинкасидан сал юқорироғига тишларини ботириб олди. Ҳалиги кимса «вой» деди-ю, лекин ўзини йўқотмади. Кўнгилни айнитувчи ҳид итнинг бошини айлантириб, юрагини ҳаприқтириб юборди, оёқлари бўшашиб, гавдаси қийшайганча қаёққадир қулай бошлади.

«Раҳмат, ҳаммаси тугади, — ўйларди у нақ шиша синиқлари устига ағдарилар экан. — Хайр, Москва! Энди ҳеч қачон Чичкинни ҳам, пролетарларни ҳам, Краков колбасасини ҳам кўриш менга насиб этмайди. Итларга хос сабр-тоқатим учун жаннатга равона қилишса керак. Эҳ, азизлар, қайси гуноҳларим учун?»

У оёқ-қўлларини буткул узатиб, ҳушидан кетди.

У қайта тирилганида, боши енгилгина айланар, қорнида сал-пал оғриқ пайдо бўлган, лекин биқини умуман йўқдай жимиб қолган эди. Ит ўнг кўзини пича очиб, кўз қири билан биқини ва қорни кўндалангига бинт билан қисиб боғланганини кўрди. «Барибир ўз айтганларини қилишибди-да, баччағар- лар, — ўйлади у кўнгилғашлик билан. — Лекин боплашибди, тан олиш керак».

— Севильядан Гренадага қадар… Сокин шом палласида, — дея куйлади унинг тепасида паришон ва ёқимсиз овоз. Ит ҳайрат ичида иккала кўзини буткул очиб, ўзидан икки қадам наридаги оқ ўриндиқ устида шими ва иштонининг почалари қайрилган оёқни кўрди. Оёқнинг тўпиғи атрофи қонаб кетган ва унинг қотган жойларига йод суркалган эди.

«Галварслар! — ўйлади ит. — Ҳойнаҳой бу менинг ишим. Энди нима бўларкин?.. Боплаб таъзиримни беришса керак…»

— Янграр серенадалар, янграр қиличлар жаранги!.. Ҳой, дайди, сен нега докторнинг оёғини тишлаб олдинг? А? Ойнани нимага синдирдинг? А?

— У-у-ув! — маҳзун ув тортди ит.

— Ҳа, майли, ўзингга келган бўлсанг, ётавер, тентаквой. Бундан буён ҳам таъкидлайвераман. Улар зўравонлик ёрдам беради, деб чучварани хом санашади. Йўқ, йўқ-қ, оқми, қизилми, ҳатто жигаррангми, у ёрдам беролмайди! Зўравонлик асаб тармоғини буткул фалаж қилиб қўяди. Зина! Мен манави тентакка бир сўм қирқ тийинлик Краков колбасасидан сотиб олдим. Илтимос, кўнгли тусаши билан уни овқатлантириб қўйгин.

Ойна синиқларининг қисирлаб супурилаётгани ва аёл кишининг истеҳзоли овози эшитилди:

— «Краков колбасаси» эмиш! Товба, ахир, унга гўшт дўконидан икки тангалик қолган-қутган суякларни олиб келсангиз ҳам тешиб чиқмасди. Краков колбасасини яхшиси ўзим ейман.

— Қани, еб кўр-чи. Ўзим ейман эмиш! У инсон ошқозони учун ғирт заҳар-ку! Кап-катта қиз-ку, гапини қаранглар, ёш болага ўхшаб, ҳар балони оғзига тиқиш пайида. Еб бўпсан! Эсингда турсин: агар қорнинг оғриб қолса, мен ҳам, доктор Борменталь ҳам сен билан адибади айтишиб ўтирмаймиз. «Бошқа биров сени ўзига тенглаштираяпти, деб айтувчи ҳамма билан…»

Майин ва қисқа-қисқа қўнғироқ жиринги эшитилар, қаердандир одамларнинг ғўнғир-ғўнғир товушлари келарди. Телефон жиринглади. Зина ғойиб бўлди. Филипп Филиппович папирос қолдиғини челакка ташлаб, халатииинг тугмаларини тақди, ойна олдига келиб пахмоқ мўйловини бураб қўйди ва итни чақирди:

— Фит-фит! Ҳечқиси йўқ, ҳечқиси йўқ. Қани кетдик.

Ит зўрға оёққа қалқиди, бир оз гандираклаб, титраб тургач, ўзини қўлга олиб, Филипп Филлипповичнинг полда судралаётган этаклари ортидан эргашди. У яна ўша тор йўлакдан ўтди, лекин бу сафар йўлак ёп-ёруғ эканлигини пайқади. Лакланган эшик очилиб, Филипп Филлиппович билан ичкарига кирган итнииг хонадаги ўта озодалик ва орасталикдан кўзлари қамашди. Бу ерда ҳаммаёқ чароғонлик оғушида: шипнинг ости ҳам, ён деворлари ҳам, стол усти ва шкаф ойналари ҳам нурга чўмган, чарақлар эди. Бу чароғонлик хонадаги ҳамма нарсани аниқ кўриш имконини берарди. Лекин уларнинг ичида энг мароқлиси девордаги ясама шохда ўтирган бойқуш эди.

— Ёта тур, — буюрди Филипп Филиппович. Қаршидаги ўймакор эшик очилиб, остонада оёғи тишланган киши кўринди. Ёруғда Шарик унинг ёш, чўққи соқолли, келишган одам эканлигини пайқади. У бир варақ қоғоз узатиб, минғирлади:

— Яна ўшаниси…

Шу заҳоти яна кўздан ғойиб бўлди. Филипп Филиппович эса, халатининг этакларини кўтариб, катта ёзув столи ортига ўтирди ва ўта жиддий ҳамда салобатли кишига айланди. «Йўқ, бу касалхона эмас, мен бошқа жойга тушиб қолганга ўхшайман, — хаёлидан ўтказди ит оғир чарм диван ёнидаги гулдор гилам устига чўзилар экан. — Анави бойқуш масаласида эса ҳали аниқлик киритамиз…» Эшик очилиб, итни ҳайратга солган ғалати бир кимса кирдики, у беихтиёр акиллаб юборди, лекин овози жуда сўник эшитилди.

— Жим бўл! Об-бо, сизни таниб бўлмайди-ку, азизим. — Кирган одам қимтиниб, эҳтиром билан Филипп Филипповичга таъзим қилди.

— Ҳе-ҳе! Сиз сеҳргар, пайғамбарсифат одамсиз, профессор, — деди у саросима ичида.

— Иштонингизни ечинг, азизим, — буйруқ берди Филипп Филиппович ва ўрнидан турди.

«Ё товба, — хаёлидан ўтказди ит, — бу ёғи ғаройиб бўлди-ку!»

Бу ғаройиб кимсанинг кўм-кўк сочлари орқасига ташланган бўлиб, учлари занглаган, тамаки рангида, юзларини ажин босган, лекин ёноқлари гўдакникидай қип-қизил эди. Чап оёғи букилмас, шунинг учун гилам устида судралиб юрар, ўнг оёғини эса, аксинча, ёш боладай сакраб-сакраб босарди. Ажойиб костюмининг олдига кўздай келадиган қимматбаҳо тош қадалган эди.

Азбаройи қизиқиб қолганидан ит кўнгли айнаётганини ҳам унутди.

— Вов-вов, — енгилгина акиллаб қўйди у.

— Ҳа-ҳа… Биз ёлғизми, профессор? Бунга ақл бовар қилмайди, — деди келгинди — Пароль Доннер, — 25 йил мобайнида бунақасини кўрмаганман, — шимининг тугмасини еча бошлади, — ишонасизми, профессор, ҳар кеча яланғоч қизлар гала-гала келишади. Мен чинакамига мафтунман. Сиз пайғамбарсиз.

— Ҳм, — деб қўйди Филипп Филиппович меҳмонининг кўз қорачиғига тикилар экан.

У эса, ниҳоят, тугмаларни бўшатгач, йўл-йўл шимини ечди. Шимининг тагидаги иштони жуда антиқа эди. У оч жигарранг тусда бўлиб, тиззаларига қора ипак билан мушук расми туширилган, атир ҳиди анқиб турарди.

Мушукни кўрган ит чидаб туролмай вовуллаб юборди, ҳалиги кимса қўрққанидан сакраб тушди.

— Вой!

— Ҳозир таъзирингни бераман! Қўрқманг, у тишламайди. «Нега энди тишламас эканман?», — ҳайрон бўлди ит. Келгиндининг чўнтагидан гилам устига сочлари тўзиган чиройли аёлнинг сурати акс эттирилган жажжи конверт тушди. Бечора сапчиб кетди, энгашиб конвертни ердан оларкан, юзига қизиллик югурдн.

— Лекин эҳтиёт бўлинг, — огоҳлантирди Филипп Филиппович хўмрайиб, бармоғини силтаб пўписа қиларкан, — барибир эҳтиёт бўлинг, суиистеъмол қилманг!

— Йўқ, мен суъист… — ғўлдиради у энди иштонини ечаркан. — Мен, муҳтарам прбфессор, фақат тажриба тариқасида.

— Хўш, қалай? Натижа яхшими? — сўради Филипп Филиппович.

Ҳалиги кимса иштиёқ билан қўл силтади.

— Худо урсин, профессор, 25 йил мобайнида бунақасини кўрмаганман. Сўнгги марта 1899 йили Парижда рю де ла Пэда бўлган эди.

— Нега энди кўкариб кетдингиз? — Келгиндининг юзи ғамгин тус олди.

(Давоми бор)

“Ёшлик” 1989/12

 

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.