Mixail Bulgakov. Ityurak

2
253
marta ko‘rilgan.

(Qissa)

 

Uv-uv-u-u-u-uv! Men sho‘rlikka bir razm solinglar, o‘lyapman, axir. Tashqarida o‘kirayotgan bo‘ron bamisoli janozamni o‘qiyapti, men ham bo‘ronga qo‘shilib uv tortyapman. Sho‘rginam qursin, sho‘rginam… Xalq Xo‘jaligi Markaziy Kengashining oddiy ishchilar oshxonasida isqirt qalpoqli bir ablah oshpaz ustimga qaynoq suv to‘kib, chap biqinimni pishirdi-qo‘ydi. Voy la’nati-yey, yana proletariy! Voy jonim-yey, biram og‘riyaptiki!.. suyaklarimgacha sirqiratib yubordi. Endi yotib uv tortyapman. Faqat uv tortganing bilan darding yengillashsa qani edi-ya…

Nima, men uning arpasini xom o‘ribmanmi? Tovba! O‘sha axlatxonasini ozgina titkilaganim bilan Xalq Xo‘jaligi Kengashining jami ozuqasini yamlab yuborarmidim? Ochofat maxluq! Siz fursat topib uning afti-angoriga bir razm soling-a: basharasi moy surilgandek yalt-yult qiladi. Qip-qizil o‘g‘ri. Eh, odamlar, odamlar…

«Qalpoq» meni peshinda qaynoq suv bilan mehmon qilgandi, hozir esa qorong‘i tushgan, Prechistenka o‘t o‘chirish komandasi qarorgohidan qovurilgan piyoz hidi kelayotganiga qaraganda, oradan yana to‘rt soatlar chamasi o‘tgan. O‘zingizga yaxshi ma’lumki, o‘t o‘chiruvchilar bo‘tqa iste’mol qilishadi. Ular uchun bo‘tqa qo‘ziqorinday mazali taom. Lekin o‘sha prechistenkalik itlarning hikoya qilishlaricha, Neglinniydagi «Bar» restoranida go‘yoki kundalik taom sifatida porsiyasi 3 so‘m 75 tiyin turadigan qo‘ziqorinu pikan qaylasi iste’- mol qilisharmish. Bu, albatta, shinavandalarning ishi, kalish yalagandek bir gap… Uv-u-u-uv…

Biqinim zirqirab og‘riyapti, yaqin istiqbolimni ham mutlaqo aniq sezib turibman: kuygan joylarim yaraga aylanadi. Qanday davolanaman endi? Yoz bo‘lsa ekanki, zing‘illab Sokolnikiga borsang, u yerda ajoyib, juda yaxshi bir shifobaxsh o‘t o‘sadi, undan tashqari, tekin kolbasa bo‘laklarini terib yesa bo‘ladi. Hurmatli grajdanlar yog‘li qog‘ozlarni tashlab ketishadi, ularni maza qilib yalash mumkin. U yerda anavi oy nurida o‘ltirib «Azizim Aida»ni kuylaydigan qandaydir lo‘ttibozning yurakni ezuvchi nolasini hisobga olmasa, hammasi joyida bo‘lardi… Hozir-chi, qayerga ham borasan?.. Sizni hech etik bilan orqangizga tepishganmi? Tepishgan. Qovurg‘angizga g‘isht bilan tushirishganmi? Yetarlicha tushirishgan. Hammasiga chidaganman. Allaqachon taqdirga ham tan berganman. Agar hozir yig‘layotgan bo‘lsam, faqatgina jonim og‘riganidan, sovuqdan yig‘layapman, lekin ruhim hali tetik. Itlarning ruhiyati barqaror bo‘ladi. Mana, butun tanamning sog‘ joyi qolmagan, yara-chaqa, hammasi mehribon odamlarning sharofati. Lekin asosiysi qaynoq suv bilan pishirishganidan keyin yuz berdi: biqinimning junlari to‘kilib, shir yalang‘och bo‘lib qoldim. Endi o‘pkamni shamollatib qo‘yishim ham hech gapmas, undan ham oldin, qadrli grajdanlar, ochimdan o‘laman. O‘pkasi shamollagan it zinapoya tagidagi qalin qilib to‘shalgan burchakda jim yotishi kerak. Xo‘sh, u holda menday bo‘ydoq va oshqozoni pakillab yotgan kuchuk o‘rniga kim qorin to‘yg‘azish uchun axlatxonama-axlatxona chopadi? O‘pkam butunlay ishdan chiqqan taqdirda ham qornim bilan emaklab, obdan holdan toyib yurganimda istagan odam tayoq bilan bir urib surobimni to‘g‘rilaydi-qo‘yadi. Ko‘cha supuruvchilar esa meni oyog‘imdan ushlab, axlat ortilgan aravaga uloqtirishadi.

Ko‘cha supuruvchilar proletarlar ichidagi eng berahm, battol odamlardir. Ular eng past tabaqaga mansub. Oshpazlarning har xili uchraydi. Masalan, prechistenkalik marhum Vlas. U ozmunchamizning hayotimizni saqlab qoldimi? Har qanday bemor uchun eng muhimi — bir burdagina nimadir yeb olish. Qari itlarning gapiga qaraganda, o‘sha Vlas deganlari ba’zida suyakka qo‘shib yaxshi g‘ajilmagan go‘sht ham tashlab turarkan. Joying jannatda bo‘lgur asil inson bo‘lgan-da, man-man degan graf Tolstoylarning xonadonida xizmat qilgan, anavilarga o‘xshab mo‘tadil ovqatlanish Kengashida emas… Ularning ovqatlanish tarmog‘ida ko‘rsatayotgan karomatlariga itning ham aqli bovar qilmaydi. Anavi ablahlar bo‘lsa, tuzlangan sassiq go‘shtdan karam sho‘rva pishirishadi, hech narsadan bexabar haligi sho‘rliklar esa, yugura kelib yeb-ichib mazza qilib ketishadi.

Anovi mashinkachi esa to‘qqizinchi razryad bo‘yicha to‘rt yarim so‘lkavoy oladi, to‘g‘ri, uying o‘ynashi momiqqina paypoq sovg‘a qilib turadi. Lekin bitta momiq paypoq uchun qanday xo‘rliklarga chidashi kerak, chunki o‘ynashi undan oddiygina usulni emas, fransuzcha muhabbat qoidalarini talab qiladi. Gap o‘rtamizda qolsin, o‘lguday bemaza bo‘lishadi o‘sha fransuzlar. Lunjlari to‘la ovqat-u, ustidan qizil vino ichganlariga nima deysiz.

Ha… Yugurib-yelib keladi sho‘rlik mashinkachi… Axir, uning 4,5 so‘lkavoyiga «Bar»ga kirishning iloji yo‘q. Hatto kinematografga ham yetmaydi. Kinematograf esa ayollar hayotida yakkayu yagona ovunchoq. Aftini bujmaytirib, ko‘zlarini yumib-ochib turgan bo‘lsa ham gupillatib hammasini yeb oladi. O‘zingiz o‘ylab ko‘ring: ikki xil ovqat uchun 40 tiyin to‘lash kerak. Vaholanki, bu ovqatlar 15 tiyinga ham arzimaydi. Chunki qolgan 25 tiyinni zavxoz cho‘ntagiga uradi. Mashinkachiga shunaqa hashamatli stol kerak deysizmi? Uning o‘ng o‘pkasining yuqori qismi dardga chalingan. Yana fransuzcha mu- habbat tufayli xotinlarga taalluqli kasal ham orttirgan. Ishxonasida undan balo-battarlar uchun pul ushlab qolishadi, oshxonada esa yuvindi bilan qornini to‘yg‘azvorishadi, ana u, ana u… o‘ynashi sovg‘a qilgan paypoqchalarda yugurib ketyapti. Oyoqlari muzday, qorniga sovuq shamol kirib ketyapti, chunki ko‘ylagi mening junimga o‘xshagan, ishtoni ham ipildiriqgina, quruq to‘rlaru lentalardan tikilgan. O‘ynashining nigohi uchun. Issiq, paxmoq ishton kiyib ko‘rsin-chi qani… Namuncha qo‘pol kiyinasan, deb shunaqangi baqirib be- radiki! Jonimga tegdi mening matryonam paxmoq ishtonlari bilan… Endi mening davrim keldi. Endi rais bo‘ldim, qancha o‘g‘irlasam, hammasini ayol tanasiga, nozik bo‘yinlarga, Abrau-Dyurso*ga baxshida etaman. Chunki yoshligimda orzularimga yetolmay, och-nahor armon bilan o‘tgayman, narigi dunyosiga esa ishonmayman.

*«Abrau-Dyurso» — eng yaxshi shampan vinosi.

Achinaman unga, juda achinaman! Lekin undan ham ko‘proq o‘zimga rahmim keladi. Xudbinligim tufayli aytayotganim yo‘q bu gaplarni, biz haqiqatan ham u bilan bir xil sharoitda yashamayapmiz. U hech bo‘lmasa uyiga kirib isinadi-ku! Men-chi, men qayoqqa boraman? U-u-u-u-!..

— Kuch-kuch-kuch! Sharik, hoy, Sharik, namuncha g‘amnok uv tortmasang sen sho‘rlik? Kim seni xafa qildi? Eh…

Jodugar bo‘ron darvozalarni taraqlatib, bechora xonimning quloqlarini yalab o‘tdi. Yubkasini ko‘tarib, och sarg‘ish paypoqli tizzalarini, yaxshi yuvilmagan ich kiyimining to‘rlarini ko‘rsatib, uning so‘nggi so‘zlarini yutib, itnn esa nariga surib tashladi.

Voy xudoyim-yey. Bu qanaqa havo bo‘ldi-a?.. Voy… Qornim hamon burayapti. O‘sha go‘shtning asorati bu, sasigan go‘shtning… Qachon bularning oxiri bo‘larkin-a?

Xonim boshini eggancha, bo‘ronga qarshi hujumga o‘tdi, darvozadan chiqib, ko‘chada izg‘irin bilan olisha-olisha, qorda toyg‘ana-toyg‘ana ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi.

It esa darvozaxonada yarador biqinidan azob chekkan holda muzday devorga suyangancha, yolg‘iz o‘zi qoldi. Hamda bu yerdan endi aslo qo‘zg‘almaslikka, shu yerda o‘limini kutishga qat’iy qaror qildi. Tushkunlik uni shu ko‘yga solgandi. Qalbida shunchalar armon, shunchalar dard-alam, yolg‘izlik va dahshat bor ediki, hatto ko‘zlarida mayda yosh tomchilari paydo bo‘lib, pastga oqib tushar va shu zahoti qurib qolardi. Kuygan biqinida junlari suv, qor tekkani tufayli sumalak bo‘lib qotib qolgan, ular orasidan esa terining kuygani, katta-katta qizg‘ish dog‘lar yaqqol ko‘zga tashlanardi. Bu oshpaz deganlari namuncha befahm, befarosat, toshbag‘ir bo‘lmasa?! Xonim uni «Sharik» deb chaqirdimi? Qanaqasiga u Sharik bo‘lsin, axir? Sharik deganlari xo‘ppa semiz, to‘yib ovqat yegan, yum-yumaloq, tentak, suli bo‘tqasini tanovul qiluvchi, zodagon itlarning farzandi degani-ku, axir! U bo‘lsa junlari yulingan, tanasi shilingan, kuygan, oriq, ko‘cha-ko‘yda sang‘ib yuradigan, sayoq it bo‘lsa… Ha, mayli, shirinsuxanligi uchun ham rahmat.

Ko‘chaning narigi tomonidagi chiroqlari charaqlab yonib turgan magazinning eshigi sharaqlab ochilib, ostonada bir grajdanin ko‘rindi. Ha-ha, o‘rtoq emas, grajdanin, to‘g‘rirog‘i — janob. Janob deyilsa, haqiqatga yaqinroq va aniqroq bo‘ladi. Paltosiga qarab, shunday deyapti deb o‘ylayapsizmi? Xato qilasiz! Hozir proletarlarning ko‘pchiligi palto kiyadi. To‘g‘ri, yoqasi bunikiday emas albatta, bunaqasi haqida gap ham bo‘lishi mumkin emas, lekin uzoqdan adashtirish mumkin. Ammo ko‘zlar… Bu shunday narsaki, uzoqdan ham, yaqindan ham o‘zgarmaydi, adashtira olmaysan. Xuddi barometrga o‘xshaydi ular. Ko‘zga qarab, odamning qalbida nimalar kechayotganini bilish mumkin, hammasini payqasa bo‘ladi: kimning qalbi Sahroyi Kabir singari bo‘m-bo‘sh, kimdir hech nimadan-hech nima yo‘q etigi bilan qovurg‘angga nuqib qoladi, ba’zi birovlar esa o‘zlaridan-o‘zlari «pirr» etgan narsadan qo‘rqib yurishadi. Mana shu oxirgi landovurning «xap» etib boldiridan tishlab olish juda maroqli bo‘ladi-da. Qo‘rqasanmi — ol oladiganingni! Qo‘rqsang — demak, narxing shu… r-r-r- Vov-vov…

Janob dadil qadamlar bilan simyog‘och bo‘yi baravar bo‘ron ko‘tarilayotgan ko‘chani kesib o‘tib, darvozaxona tomon yo‘naldi. Ha-ha, hammasi ko‘rinib turibdi. Bu janob sasigan go‘sht yemaydi, mabodo, biron joyda shunday go‘sht taklif qilingan taqdirda ham shunaqangi janjal ko‘targan bo‘lardiki… Keyin esa gazetaga yozardi: meni, Filipp Filippovichni, zaharlamoqchi bo‘lishdi.

Mana u tobora yaqinlashib kelayapti. Bu to‘yib ovqat yeydi, o‘g‘irlik qilmaydi, hech kimni tepmaydi, lekin o‘zi ham hech kimdan qo‘rqmaydi. Nima uchun qo‘rqmaydi? Chunki hamisha to‘q. U aqliy mehnat odami, yumshoq, oppoq, fransuz ritsarlari kabi cho‘qqi soqol va mo‘ylov qo‘ygan janob. Sigarasi ham bor. Ammo undan yoqimsiz kasalxona va sigareta hidi anqib turibdi.

Nima jin urib, u Markaziy Xo‘jalik kooperativida adashib yurgan ekan? Mana, u yonginamda… Nima qidiryapti o‘zi?.. — U-u-u-u… Shu ipirisqi do‘konchadan nima xarid qilishi mumkin? Nahotki, ovchilik bozori unga kamlik qilgan bo‘lsa? Nima-nima? Kolbasa. Janob, siz bu kolbasaning nimadan tayyorlanganligini bilganingizda edi, do‘konchaning yaqiniga ham yo‘lamagan bo‘lardingiz. Uni menga berganingiz ma’qul.

It so‘nggi kuchini to‘pladi-da, darvozaxonadan yo‘lakka qarab sudralib ketdi. O‘q ovoziday guvillab avjiga chiqayotgan bo‘ron «Yosharish mumkinmi?» degan plakatning katta-katta harflarini uchirib yurardi.

Albatta, mumkin. Mana, meni hid yoshartirdi, oyoqqa turg‘azdi, ikki kundan beri hech vaqo tushmagan oshqozonim borligini yodimga soldi, kasalxona hidini ham yutib yuborayotgan antiqa hid, pishirilgan ot go‘shti, sarimsoq va murch- ning jannatbaxsh hidi… Sezib turibman, yo‘q, aniq bilaman, po‘stinining o‘ng cho‘ntagida kolbasa bor. Mana u, shundoq burnim ustida. O, hazratim! Menga bir nazar sol. Men o‘layapman, axir! Qismatimiz qursin, qullar qismati!

It ko‘zlaridan shashqator yosh oqizgancha kaltakesakka o‘xshab qorni bilan emaklab ketdi. Oshpazning nimalar qilganini bir ko‘ring-a! Lekin siz bir tishlam ham bermaysiz. Boyvachcha odamlar tabiatini juda yaxshi bilaman, axir! Lekin aslida sizga nima keragi bor sasigan ot go‘shtining? Bunaqa zaharni Mosselpromdan boshqa hech qayerdan topa olmaysiz. Siz esa bugun ertalab nonushta qilgansiz, erkaklik pushtingiz tufayli siz jahonshumul ahamiyatga molik odamsiz. U-u- u-u… bu yorug‘ jahonda nimalar bo‘lyapti o‘zi? Ko‘rinib turibdi, hali o‘lishimga ancha bor, ruhan taslim bo‘lish esa — g‘irt gunoh. Qo‘lini yalash kerak, boshqa iloj yo‘q.

Turgan-bitgani jumboqdan iborat janob esa, itga engashdi, ko‘zlarini yaltillatgancha, o‘ng cho‘ntagidan uzungina oq o‘ram oldi. Jigarrang qo‘lqopchalarini yechmagan holda qog‘oz o‘ramni ochdi, uni shu zahoti shamol uchirib ketdi, so‘ngra Krakov kolbasasidan bir bo‘lak sindirdi. Nahotki, shu bo‘lak it uchun bo‘lsa? O, marhamatli janob! U-u-u!

— Husht-husht, — hushtak chaldi janob, keyin jiddiy ovozda qo‘shimcha qildi: — Ola qol! Sharik, Sharik!

Yana Sharik! Peshonamga shu nom yozilgan ekan shekilli… E, mayli, nima desangiz deyavering, bunday marhamatingiz uchun nima deb atasangiz ham roziman.

It bir zumdayoq kolbasaning po‘stini artdi-da, inqillay-sinqillay bir yamlashdayoq yeb tashladi. Qor aralash bir bo‘lak kolbasa tomog‘iga tiqilishiga sal qoldi, chunki ochko‘zlik qilib, ipini ham yutib yuborayozgandi. Qo‘llaringizni qayta-qayta yalashga, hatto ishtoningizni ham o‘pishga tayyorman, xaloskorim!

— Hozircha yetadi. — Janob xuddi harbiy odamlarga o‘xshab qisqa-qisqa gapirardi. U Sharik ustiga engashib, sinov- chan nigohda itning ko‘zlariga tikildi, kutilmaganda mehri- bonlik bilan Sharikning qornini silab qo‘ydi.

— Hmm, — dedi u sirli ohangda, — bo‘yintirig‘i yo‘q, juda soz, menga aynan sen kerak eding-da, oshna. Qani, men bilan yur-chi, — u barmoqlarini qarsillatdi. — Fit-fit!

Siz bilan?!. E, siz bilan dunyoning narigi chekkasiga ham boraveraman. Oyog‘ingizdagi charm botinkangiz bilan tepsa- ngiz ham miq etgan nomard.

Chiroqlar butun Prechistenkani sutday nurafshon etgan. Biqini uzluksiz og‘rishiga qaramay, Sharik po‘stin kiygan olijanob bu kishini yo‘qotib qo‘yishdan qo‘rqib, undan bir qadam ham orqada qolmaslikka intilar va hatto og‘riqni ham unutayozguday edi. U qanday bo‘lmasin, o‘z mehri va vafodorligini izhor etishni istardi. Va buni Prechistenkadan to Obuxov jinko‘chasigacha bo‘lgan oraliqda yetti marta izhor etdi, botinkasini o‘pdi, Murda jinko‘chasi muyulishiga yetganda, o‘ziga yo‘l ochayotib, shunday dahshatli uv tortdiki, yo‘lovchi bir xonim qo‘rqqanidan o‘tirib qoldi, o‘ziga nisbatan yanayam rahm-shafqat uyg‘otish maqsadida bir-ikki bor zorlanib uv tortib qo‘ydi.

Kutilmaganda suv quvuri ostidan badbashara bir daydi mushuk chiqib keldi, bo‘ron avjiga olayotganiga qaramay, u Krakov kolbasasining hidini sezib qolgandi, chamasi.

Darvozaxonadan yarador itlarni yig‘ib yuradigan bu dumbul boyvachcha manavi qaroqchini ham o‘zi bilan birga olib ketishi, keyin Mosselprom mahsulotini o‘rtasidan arra qilishga to‘g‘ri kelishi haqidagi fikrdan Sharikning ko‘zlarida o‘t chaqnab ketayozdi. Shuning uchun tishlarini g‘ijirlatib, mushukka qarab shunday irilladiki, u sho‘rlik, teshik shlangaga o‘xshab pishillagancha quvur ichidan chopqillab ikkinchi qavatga chiqib ketdi.

Fr-r-r… Vov! Yo‘qol! Mosselpromning Prechistenkada izg‘ib yuradigan har bir daydining qornini to‘yg‘azishga vaqti yo‘q.

Derazasidan Valtornaning yoqimli ovozi eshitilayotgan o‘t o‘chirish komandasi yoniga yetganlarida, janob itning sadoqatini yana bir bo‘lakcha kolbasa bilan taqdirladi, lekin bu bo‘lakcha avvalgisidan kichikroq, besh tiyinlik chaqani eslatardi.

Eh, g‘aroyib odam ekan! Meni o‘ziga og‘dirib olmoqchi… Xavotirlanmang! Shundoq ham hech qayoqqa jilmayman. Qayerga desangiz, o‘sha yoqqa ergashib ketaveraman!..

— Fit-fit-fit! Bu yoqqa yur!

Obuxovgami? Ma’zur tutasiz. Bu jinko‘cha bizga juda yaxshi tanish.

— Fit-fit! — Bu yoqqami? Bajoni… E, yo‘q, ma’zur tuting. Yo‘q. U yoqda shveysar bor. Bunaqasi olamda yo‘q. Ko‘cha supuruvchi farroshlar ham uning oldida ip esholmaydi. Juda xudo urgan zot. Indamasang, boshingga minib, qorningni chavaqlashdan ham toymaydi.

— Nega qo‘rqasan, axir? Yuraver.

— Salomatmisiz, Filipp Filippovich.

— Salom, Fyodor.

Mana buni shaxs desa bo‘ladi. Voy xudoyim-yey, baxtiqaro qismatim meni kimga ro‘para qildi? Ko‘chada yurgan itlarni bunday hashamatli o‘rtoqlik uyiga olib kirishga qodir juda hurmatli, gapi hammaga o‘tadigan qanaqa shaxs ekan o‘zi bu?

Qarang-a, anavi ablahning qimir etgani holi yo‘q. Ko‘zlariga e’tibor bering, o‘zi indamagani bilan, ko‘zlari yeb tashlaguday tikilayapti, shunga qaramay, har doimgiga nisbatan ancha sipo, ancha bosiq. Go‘yo shunday bo‘lishi kerakday. Hurmat qilar ekan, juda hurmat qilar ekan bu janobni! Eh-ha! Men bo‘lsam u bilan birgaman, izma-iz ketyapman. Nima, tegib ketdimmi? Eplasang, uzib ol. O‘sha qadoq bosgan proletar oyog‘idan bi-ir g‘ajisang! Avlodimizga ko‘rsatgan hamma hunarlari uchun. Basharamni kaltak bilan necha marta bejaganding, a?

— Yur, yura qol.

Albatta, albatta, siz hech xavotir olmang, faqat yo‘lakni ko‘rsatsangiz bas, u yog‘ini bizga qo‘yib beravering. Biqinimning lo‘qillashiga qaramay, orqangizdan bir qadam ham qolmayman.

Janob zinadan pastga qarata:

— Fyodor, menga xat kelmadimi? — deya savol berdi.

Pastdan iltifot ila javob berishdi:

— Yo‘q-yo‘q, Filipp Filippovich — dedi (keyin sekin, sirli tovushda), — uchinchi kvartiraga bir necha o‘rtoq joylashtirildi.

Itlarga mehribon hurmatli janob zinada keskin orqasiga o‘girilib, pastga engashdi-da, dahshatga tushib so‘radi:

— Xo‘sh-sh?

Uning ko‘zlari ola-kula bo‘lib, mo‘ylovlari tikkayib ketdi.

Shveysar pastdan og‘ziga kaftini tutib, bosh irg‘agan holda tasdiqladi:

— Xuddi shunday, bir emas, to‘rt kishi.

— Yo tavba! Uyimizda nimalar bo‘lishini endi tasavvur qilish mumkin. O‘zlari nima qilishyapti?

— Hech nima.

— Sizdan so‘rayapman, Fyodor Pavlovich?

— G‘isht va parda olib kelgani ketishdi. Uyni ikkiga bo‘lib, devor qurishmoqchi.

— E, jin ursin, bu qanaqasi, axir!

— Hamma kvartiralarga odam qo‘yisharkan, Filipp Filippovich, siznikidan tashqari. Hozir majlis bo‘ldi, yangi shirkat saylashdi, eskilarining esa dumini tugishdi!

— Nimalar bo‘lyapti o‘zi, tavba… Fit-fit.

Ketyapman, mana, yonginangizdaman. Biqinim qurg‘ur zing‘illab, sira tinchlik bermayapti-da. Ijozat eting, botinkangizni yana bir yalab qo‘yay.

Shveysarning zar uqali bosh kiyimining gardishi ko‘rinmay ketdi. Marmar yotqizilgan maydonchada quvurdan chiqayotgan issiqlik «gup» etib dimog‘imga urildi. Yana bir marta burilib, mana, manzilimizga ham yetib keldik.

 

II

Go‘sht hidini bir chaqirim naridan bilib olsa bo‘ladigan joyda o‘qishni ataylab o‘rganishning sira hojati yo‘q. Binobarin, agar siz Moskvada yashasangiz, kallangizda salgina aql degan narsa mavjud ekan, xohlasangiz — xohlamasangiz savodxon bo‘lib ketasiz, buning uchun qandaydir kurslarda o‘qish hecham shart emas. Moskvadagi qirq ming kuchukdan allaqanday mutlaqo telbasigina harfma-harf «kolbasa» so‘zini o‘qiy olmaydi.

Sharik o‘qishni rang ajratishdan boshlagan. U to‘rt oylikligida butun Moskva bo‘ylab ko‘kimtir-havorang «MSPO» — go‘sht savdosi, deb nomlangan nomlavhalar osib chiqishdi.

Takror aytamanki, buning sira hojati yo‘q edi, chunki go‘sht bor joy shundoq ham sezilib turadi.

Bir marta Sharikning dimog‘iga motorning benzin hidi o‘rnashib qolib, yanglish yuz berdi; ko‘kimtir rangga ishonib borib, go‘sht do‘koni o‘rniga, Myasnitskiy ko‘chasidagi aka-uka Gaubiznerlarning elektr xo‘jalik mollari magaziniga kirib u ketibdi. U yerda eshilgan sim zarbini totib ko‘rgach, izvoshchilarning qamchisi undan yumshoqroq ekanligiga amin bo‘ldi. Mana shu kunni Sharikning aqli kirgan kun deb hisoblash kerak. Yo‘lakchada og‘riqdan dumini butlari orasiga qisgancha, ko‘kimtir-havorang har doim ham xom go‘sht ma’nosini anglatavermasligini uqib yetdi. Og‘riqdan uv tortar ekan, hamma go‘sht do‘konlarida chapdan birinchi bo‘lib chanani eslatuvchi tilla yoki mallarang belgi turishini esladi.

Bu yog‘i yanayam muvaffaqiyatliroq bo‘ldi. «A» harfini Moxovoy muyulishidagi — «Glavribanda o‘rgandi, keyin «B» harfini. «Riba» so‘zining dum tomonidan pisib kelish uning uchun qulayroq edi, chunki bosh tomonida militsioner turar edi.

Moskvaning xilvat burchaklarida to‘rtburchak koshinlar bi lan bezatilgan joylar har doim «S-i-r» degan so‘zni bildirar edi. So‘z oldidagi samovarning qora jo‘mragiga o‘xshagan belgi esa tog‘-tog‘ uyulib yotgan Golland pishlog‘i, itlarni ko‘rsa vaxshiylashib ketuvchi prikazchiklar, qipiq sepilgan taxta pol, sassiq hid hamda do‘konning sobiq xo‘jayini Chichkin nomini bildirar edi.

Agar garmondan «Azizim Aida»ga qaraganda sal tuzukroq kuy eshitilib, dimoqqa esa sosiska hidi urilar ekan, oq matoga qora harflar bilan yozilgan so‘zlar silliqqina «Beada…» deb boshlansa, bu «Beadab so‘zlar ishlatilmasin, choychaqa berilmasin» degani edi. Bu yer ari uyasiday doimo gavjum, shovqin-suronli, kamdan-kam bo‘lsa-da, odamlar o‘rtasida janjal, bir-birovining basharasiga musht solishlar zohir bo‘lib turardi; kuchuklarni esa qog‘oz sochiq bilan urish, etik bilan tepkilash odat tusiga kirgandi.

Oynadan qorayib ketgan eski go‘shtlar, mandarinlar ko‘rinib turgan bo‘lsa, bu… gau-gau… gastronomiyani anglatardi. Agar ichiga yomon suyuqlik to‘ldirilgan qoramtir shishalar ko‘rinayotgan bo‘lsa, bu ma-a-ay degani edi. Aka-uka Yeliseevlarning sobiq do‘koni.

Itni o‘rta qavatdagi hashamatli uyiga boshlab kelgan notanish janob qo‘ng‘iroqni bosdi. It darhol katta, pushtirang va to‘lqinsimon oyna bilan qoplangan eshikning yon tomoniga osib qo‘yilgan va ustiga zarhal harflar bilan yozilgan qora taxtachaga nigoh tashladi. Birinchi uchta harfni u darrov tanidi. «Pe-er-o-Pro». Keyingisi esa qanaqadir qorni ikki tomonga tarvaqaylab ketgan notanish allambalo edi. «Nahotki proletar, — o‘yladi it hayrat bilan, — bunday bo‘lishi mumkin emas». U tumshug‘ini tepaga ko‘tarib, janobning po‘stinini yana bir bor hidlab ko‘rdi va qat’iy ishonch hosil qildi: «Yo‘q, aslo! Proletar hidi kelmayapti. Biron bir aqlli so‘zdir-da, qanday ma’no anglatishini xudo bilsin».

Pushtirang oyna orqasida kutilmaganda chiroq nuri charaqladi, u eshikka osilgan taxtachani yanada aniqroq ko‘rsatdi. Eshik ohista ochilib, ostonada oppoq fartuk va jiyak taqqan xushbichim yuzli yoshgina ayol ko‘rindi. Itning vujudiga jannatiy iliqlik yugurib, dimog‘iga ayolning ko‘ylagidan kelayotgan anbar hidi «gup» etib urildi.

«Voy-bo‘… judayam zo‘r-ku», — xayolidan o‘tkazdi u.

— Marhamat qilsinlar, janob Sharik, — kinoyaomuz taklif qildi janob va Sharik dumini likillatgancha ichkariga kirdi.

Dahliz hashamatli buyumlar bilan liq to‘la edi. O‘zining kuygan, ozib-to‘zib ketgan aksini ko‘rsatgan odam bo‘yi baravar oyna, devorga tirab qo‘yilgan vahimali kiyik shoxi, son-sanoqsiz po‘stinlar va oyoq kiyimlar, shipga osilgan lola qandil darrov Sharikning xotirasiga o‘rnashib qoldi.

— Qayerdan topdingiz bunaqasini, Filipp Fillippovich? — so‘radi ayol jilmayib, tulki po‘stidan tikilgan ko‘kimtir hoshiyali qorato‘riq po‘stinini yechishga yordamlashar ekan. — Voy, xudo! Namuncha isqirt!

— Bekorlarni aytibsan, nimasi isqirt? — so‘radi janob qat’iyat bilan gapni cho‘rt kesib.

Po‘stinini yechgach, ingliz movutidan tikilgan qop-qora kostyum hamda qorni ustida xiragina yaltirab turgan tilla zanjiri ko‘rindi.

— Shoshma-chi, qimirlama, fit… Tek tursang-chi, tentak. Hm!.. Bu isqirt em… jim tur deyapman, axir, shayton… Hm! A-a! Kuyibdi. Qaysi ablah seni shu ko‘yga soldi-a? Jim tursang-chi, e!..

«Katorgachi-oshpaz, oshpaz», — unsiz nola qildi it va sekingina uv tortib qo‘ydi.

— Zina, uni darhol tekshirish xonasiga olib kiring, keyin menga xalat bering, — buyurdi u.

Ayol hushtak chalib, barmoqlarini qirsillatdi va itni orqasidan yurishga undadi, u bir oz ikkilanib turgach, ayol ketidan ergashdi. Ular ikkalasi xira yoritilgan tor yo‘lak bo‘ylab ketishdi. Laklangan yaltiroq eshik yonidan o‘tib, yo‘lak oxirida chapga burilishdi-da, qop-qorong‘i hujraga kirishdi. Hujra shu zahoti itga yoqmadi, chunki unda nafasni bo‘g‘ib qo‘yadigan bir hid bor edi. Qorong‘iliq «shiq» etib, charog‘on kunga aylandi, hammayoq charaqlab, jilolanib, oqarib ketdi.

«E, yo‘q… — xayolan nola qildi it, — ma’zur tutasiz, lekin men osonlikcha qo‘lga tushadiganlardan emasman. Tushunib turibman. E, ularni kolbasalari bilan qo‘shib jin ursin! Meni itlar kasalxonasiga olib kelishibdi shekilli. Hozir kana-kunjut moyini ichirishadi, pichoqlari bilan kuygan biqinimni kesib tashlashadi, o‘zi-ku tegmasa ham zirqirayapti».

— Hoy, to‘xta, qayoqqa? — qichqirdi Zina deganlari.

It esa g‘ujanak bo‘lib, bor kuchini to‘pladi-da, sog‘ biqini bilan eshikka shunday zarb bilan urildiki, butun uy qisirlab ketdi.

Orqasiga qaytib, bir joyda gir kapalak aylana turib, yonidagi oq chelakni ag‘darib yubordi. Chelak ichidagi dumaloq-dumaloq paxta o‘ramlari sochilib ketdi. Itning ko‘z oldida oppoq devorlar, yaltiroq asboblar, ayol kishining oppoq etagi, burishib ketgan yuzi — hamma-hammasi chaplashib, gir aylana boshladi.

— Qayoqqa, hoy, jundor maxluq?! — baqirardi Zina qizishib. — Voy, la’nati-yey!

«Orqa yo‘lak qayerda ekan-a?..», — o‘ylardi it. U ikkinchi eshik bo‘lsa kerak, deb tavakkaliga o‘zini oynaga urdi. Chil-chil singan oyna parchalari har tomonga sochildi, ayni vaqtda sariq allambalo suyuqlik solingan bir bankacha ham uchib ketib, chilparchin bo‘ldi, shu zahoti suyuqlik polga to‘kilib, hammayoqni qo‘lansa hid tutdi. Asosiy eshik ochildi.

— To‘xta, hayvon! — qichqirardi xalatining bir yengini kiyishga ulgurmagan janob, itning orqa oyog‘idan ushlab olishga intilarkan. — Zina, bo‘ynidan ushla bu go‘rso‘xtani!

— Voy-bo‘, it bo‘lmay o‘l!

Eshik kattaroq ochilib, oq xalat kiygan yana bir erkak kirib keldi. U kira solib it emas, oyna siniqlarini bosib, shkaf tomonga otildi. Uni ochgan edi, xonani ko‘ngilni aynituvchi allanechuk qid bosdi. Notaiish shaxs itning ustiga qorni bilan o‘ziii tashlagan edi, jonholatda erkakning botinkasidan sal yuqorirog‘iga tishlarini botirib oldi. Haligi kimsa «voy» dedi-yu, lekin o‘zini yo‘qotmadi. Ko‘ngilni aynituvchi hid itning boshini aylantirib, yuragini hapriqtirib yubordi, oyoqlari bo‘shashib, gavdasi qiyshaygancha qayoqqadir qulay boshladi.

«Rahmat, hammasi tugadi, — o‘ylardi u naq shisha siniqlari ustiga ag‘darilar ekan. — Xayr, Moskva! Endi hech qachon Chichkinni ham, proletarlarni ham, Krakov kolbasasini ham ko‘rish menga nasib etmaydi. Itlarga xos sabr-toqatim uchun jannatga ravona qilishsa kerak. Eh, azizlar, qaysi gunohlarim uchun?»

U oyoq-qo‘llarini butkul uzatib, hushidan ketdi.

U qayta tirilganida, boshi yengilgina aylanar, qornida sal-pal og‘riq paydo bo‘lgan, lekin biqini umuman yo‘qday jimib qolgan edi. It o‘ng ko‘zini picha ochib, ko‘z qiri bilan biqini va qorni ko‘ndalangiga bint bilan qisib bog‘langanini ko‘rdi. «Baribir o‘z aytganlarini qilishibdi-da, bachchag‘ar- lar, — o‘yladi u ko‘ngilg‘ashlik bilan. — Lekin boplashibdi, tan olish kerak».

— Sevilyadan Grenadaga qadar… Sokin shom pallasida, — deya kuyladi uning tepasida parishon va yoqimsiz ovoz. It hayrat ichida ikkala ko‘zini butkul ochib, o‘zidan ikki qadam naridagi oq o‘rindiq ustida shimi va ishtonining pochalari qayrilgan oyoqni ko‘rdi. Oyoqning to‘pig‘i atrofi qonab ketgan va uning qotgan joylariga yod surkalgan edi.

«Galvarslar! — o‘yladi it. — Hoynahoy bu mening ishim. Endi nima bo‘larkin?.. Boplab ta’zirimni berishsa kerak…»

— Yangrar serenadalar, yangrar qilichlar jarangi!.. Hoy, daydi, sen nega doktorning oyog‘ini tishlab olding? A? Oynani nimaga sindirding? A?

— U-u-uv! — mahzun uv tortdi it.

— Ha, mayli, o‘zingga kelgan bo‘lsang, yotaver, tentakvoy. Bundan buyon ham ta’kidlayveraman. Ular zo‘ravonlik yordam beradi, deb chuchvarani xom sanashadi. Yo‘q, yo‘q-q, oqmi, qizilmi, hatto jigarrangmi, u yordam berolmaydi! Zo‘ravonlik asab tarmog‘ini butkul falaj qilib qo‘yadi. Zina! Men manavi tentakka bir so‘m qirq tiyinlik Krakov kolbasasidan sotib oldim. Iltimos, ko‘ngli tusashi bilan uni ovqatlantirib qo‘ygin.

Oyna siniqlarining qisirlab supurilayotgani va ayol kishining istehzoli ovozi eshitildi:

— «Krakov kolbasasi» emish! Tovba, axir, unga go‘sht do‘konidan ikki tangalik qolgan-qutgan suyaklarni olib kelsangiz ham teshib chiqmasdi. Krakov kolbasasini yaxshisi o‘zim yeyman.

— Qani, yeb ko‘r-chi. O‘zim yeyman emish! U inson oshqozoni uchun g‘irt zahar-ku! Kap-katta qiz-ku, gapini qaranglar, yosh bolaga o‘xshab, har baloni og‘ziga tiqish payida. Yeb bo‘psan! Esingda tursin: agar qorning og‘rib qolsa, men ham, doktor Bormental ham sen bilan adibadi aytishib o‘tirmaymiz. «Boshqa birov seni o‘ziga tenglashtirayapti, deb aytuvchi hamma bilan…»

Mayin va qisqa-qisqa qo‘ng‘iroq jiringi eshitilar, qayerdandir odamlarning g‘o‘ng‘ir-g‘o‘ng‘ir tovushlari kelardi. Telefon jiringladi. Zina g‘oyib bo‘ldi. Filipp Filippovich papiros qoldig‘ini chelakka tashlab, xalatiiing tugmalarini taqdi, oyna oldiga kelib paxmoq mo‘ylovini burab qo‘ydi va itni chaqirdi:

— Fit-fit! Hechqisi yo‘q, hechqisi yo‘q. Qani ketdik.

It zo‘rg‘a oyoqqa qalqidi, bir oz gandiraklab, titrab turgach, o‘zini qo‘lga olib, Filipp Fillippovichning polda sudralayotgan etaklari ortidan ergashdi. U yana o‘sha tor yo‘lakdan o‘tdi, lekin bu safar yo‘lak yop-yorug‘ ekanligini payqadi. Laklangan eshik ochilib, Filipp Fillippovich bilan ichkariga kirgan itniig xonadagi o‘ta ozodalik va orastalikdan ko‘zlari qamashdi. Bu yerda hammayoq charog‘onlik og‘ushida: shipning osti ham, yon devorlari ham, stol usti va shkaf oynalari ham nurga cho‘mgan, charaqlar edi. Bu charog‘onlik xonadagi hamma narsani aniq ko‘rish imkonini berardi. Lekin ularning ichida eng maroqlisi devordagi yasama shoxda o‘tirgan boyqush edi.

— Yota tur, — buyurdi Filipp Filippovich. Qarshidagi o‘ymakor eshik ochilib, ostonada oyog‘i tishlangan kishi ko‘rindi. Yorug‘da Sharik uning yosh, cho‘qqi soqolli, kelishgan odam ekanligini payqadi. U bir varaq qog‘oz uzatib, ming‘irladi:

— Yana o‘shanisi…

Shu zahoti yana ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi. Filipp Filippovich esa, xalatining etaklarini ko‘tarib, katta yozuv stoli ortiga o‘tirdi va o‘ta jiddiy hamda salobatli kishiga aylandi. «Yo‘q, bu kasalxona emas, men boshqa joyga tushib qolganga o‘xshayman, — xayolidan o‘tkazdi it og‘ir charm divan yonidagi guldor gilam ustiga cho‘zilar ekan. — Anavi boyqush masalasida esa hali aniqlik kiritamiz…» Eshik ochilib, itni hayratga solgan g‘alati bir kimsa kirdiki, u beixtiyor akillab yubordi, lekin ovozi juda so‘nik eshitildi.

— Jim bo‘l! Ob-bo, sizni tanib bo‘lmaydi-ku, azizim. — Kirgan odam qimtinib, ehtirom bilan Filipp Filippovichga ta’zim qildi.

— He-he! Siz sehrgar, payg‘ambarsifat odamsiz, professor, — dedi u sarosima ichida.

— Ishtoningizni yeching, azizim, — buyruq berdi Filipp Filippovich va o‘rnidan turdi.

«Yo tovba, — xayolidan o‘tkazdi it, — bu yog‘i g‘aroyib bo‘ldi-ku!»

Bu g‘aroyib kimsaning ko‘m-ko‘k sochlari orqasiga tashlangan bo‘lib, uchlari zanglagan, tamaki rangida, yuzlarini ajin bosgan, lekin yonoqlari go‘daknikiday qip-qizil edi. Chap oyog‘i bukilmas, shuning uchun gilam ustida sudralib yurar, o‘ng oyog‘ini esa, aksincha, yosh boladay sakrab-sakrab bosardi. Ajoyib kostyumining oldiga ko‘zday keladigan qimmatbaho tosh qadalgan edi.

Azbaroyi qiziqib qolganidan it ko‘ngli aynayotganini ham unutdi.

— Vov-vov, — yengilgina akillab qo‘ydi u.

— Ha-ha… Biz yolg‘izmi, professor? Bunga aql bovar qilmaydi, — dedi kelgindi — Parol Donner, — 25 yil mobaynida bunaqasini ko‘rmaganman, — shimining tugmasini yecha boshladi, — ishonasizmi, professor, har kecha yalang‘och qizlar gala-gala kelishadi. Men chinakamiga maftunman. Siz payg‘ambarsiz.

— Hm, — deb qo‘ydi Filipp Filippovich mehmonining ko‘z qorachig‘iga tikilar ekan.

U esa, nihoyat, tugmalarni bo‘shatgach, yo‘l-yo‘l shimini yechdi. Shimining tagidagi ishtoni juda antiqa edi. U och jigarrang tusda bo‘lib, tizzalariga qora ipak bilan mushuk rasmi tushirilgan, atir hidi anqib turardi.

Mushukni ko‘rgan it chidab turolmay vovullab yubordi, haligi kimsa qo‘rqqanidan sakrab tushdi.

— Voy!

— Hozir ta’ziringni beraman! Qo‘rqmang, u tishlamaydi. «Nega endi tishlamas ekanman?», — hayron bo‘ldi it. Kelgindining cho‘ntagidan gilam ustiga sochlari to‘zigan chiroyli ayolning surati aks ettirilgan jajji konvert tushdi. Bechora sapchib ketdi, engashib konvertni yerdan olarkan, yuziga qizillik yugurdn.

— Lekin ehtiyot bo‘ling, — ogohlantirdi Filipp Filippovich xo‘mrayib, barmog‘ini siltab po‘pisa qilarkan, — baribir ehtiyot bo‘ling, suiiste’mol qilmang!

— Yo‘q, men su’ist… — g‘o‘ldiradi u endi ishtonini yecharkan. — Men, muhtaram prbfessor, faqat tajriba tariqasida.

— Xo‘sh, qalay? Natija yaxshimi? — so‘radi Filipp Filippovich.

Haligi kimsa ishtiyoq bilan qo‘l siltadi.

— Xudo ursin, professor, 25 yil mobaynida bunaqasini ko‘rmaganman. So‘nggi marta 1899 yili Parijda ryu de la Peda bo‘lgan edi.

— Nega endi ko‘karib ketdingiz? — Kelgindining yuzi g‘amgin tus oldi.

(Davomi bor)

“Yoshlik” 1989/12

 

2 Mulohaza

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.