6 daqiqada öqiladi

3 903 marta körilgan

Öziga xos talqin

XX asrning ikkinçi yarmida mamlakatimiz miqyosida muhim evrilişlarning yuzaga kelişi xalq madaniy-maʼrifiy turmuş tarzini jiddiy ravişda özgartirib yubordi. Millatning maʼnaviy mustaqillikka erişiş jarayoni iqtisodiy, siyosiy va madaniy jabhalarni tubdan isloh qilişga ehtiyoj tuğdirdi. Jamiyatning barça sohalarida kuzatilayotgan demokratik yangilaniş – millatning ozodlik, öz taqdirini özi belgilaş yölidagi intilişlari adabiyotşunoslik oldiga muhim vazifalarni, muammolarni köndalang qöydi. Badiiy ijodning muhim halqasi hisoblanadigan poetika ilmiy-amaliy sarhadlarni töğri tayin etiş, adabiy-nazariy tahlillarning yangiça uslubiy-janriy takomilini yuzaga çiqardi.

Ayniqsa, istiqlol davriga kelib jamiyat hayotida axloqiy mezonlarni yangilaş va uni haqqoniy baholaş ehtiyoji tobora kuçayib borayotganligini takidlaş joizdir. Yangi davr özbek adabiyoti, xususan, roman janri şakliy tadrijida inson maʼnaviyati hamda maʼrifati yaxlitligining doimo dolzarbligini eʼtiborga olsak, masala mohiyati yanada oydinlaşadi. Çunki bir tomondan, badiiy tizimdagi ruhiyat tasviri va ifoda turfaligining butunligi badiiy muşohada mantiqiy rivojlaniş qonuniyatlarini uyğunlaştirsa, ikkinçi  tomondan, real borliqdagi mavjud hayot andozalari va unga mos ravişda psixologik talqin voqelikni tadqiq etişning özgaça tamoyillarini yuzaga çiqardi. Uşbu holat badiiy tizim – roman janri qonuniyatlarining içki va taşqi yönalişlariga öz taʼsirini ötkazgan. Mazkur jihatlar söz zargari Odil Yoqubov ijodini ham çetlab ötgani yöq, albatta.

Adabiyotşunos U.Normatov eʼtirof qilganidek, “Adib asarlari avvalo hayotiyligi, haqqoniyligi, davrning ötkir ijtimoiy, maʼnaviy-maʼrifiy masalalarini dadil örtaga qöyganligi, inson va uning qalbi haqidagi haqiqatning yangi qirralarini oçişga qaratilganligi, keskin dramatizmi, teran gumanizmi, inson hayoti xususidagi ehtirosli bahs-munozaralari bilan ajralib turadi. Yozuvçi özbek romani poetikasiga köpgina yangiliklar olib kirdi, polifonik roman namunalarini yaratdi.” Adib izlanişlarida roman syujetining öziga xosligi va teran falsafiy mantiq uzviyligi, ruhiyat tasviri va ifoda mustaqilligining uzviy birligi yetakçilik qiladi. Demak, Odil Yoqubov yaratgan badiiyat solnomalarini jiddiy tadqiq qiliş kunimizning dolzarb muammolaridan biri bölib turgani şubhasizdir. Adib romanlarida xarakter yaratiş mahorati öziga xos ravişda keçadi. Xoh u zamonaviy mavzuda böladimi, xoh  tarixiy mavzudami, qaysi muammoni tasvirlaşdan qatʼiy nazar, Odil Yoqubov zukko kitobxonni inson qalbiga yaqinlaştirib qöyadi. Kitobxon ham aynan uşbu jarayon iştirokçisiga aylanadi. Jonli tasvir böyoqlarida qahramon iztiroblarini, quvonçu şodliklarini xuddi özinikidek qabul qiladi. Bu kabi xususiyatlar adib ijodiy kredosining muhim, ajralmas halqalarini taşkil etadi desak, mubolağa qilmagan bölamiz.

Roman janri inson borliği hamda davr ruhiyatini izçil va teran, yaxlit va tugal ifodalaş xususiyatiga egadir. Badiiy şakl qahramon ruhiy dunyosini batafsil oçiş barobarida voqelikka bölgan ongli-soğlom munosabatni ham şarhlaydi. Taşqi muhitning bevosita va bilvosita inson yaşaş tarziga taʼsirini ifodalaş, körsatiş, öz munosabatini ham bildirib ötiş janr qonuniyatlari sirasiga kiradi. Şu maʼnoda, roman mavjud voqelik silsilasida yangi hamda muhim ahamiyatga molik falsafiy-axloqiy muammolarni ilgari suradi. Odil Yoqubovning “Diyonat” romani ham bundan mustasno emas. Vaqtida “voqea” bölgan asarlar qatoridan joy olgan uşbu roman hayotning muhim qirralarini özida jamlay olganligi bilan ham qadrlidir. Bir qaraşda roman psixologik asardek tuyuladi. Unda turfa xarakterlarning botiniy ifodasi yetakçilik qiladi. Romanda muallif ijodiy niyati va tafsilotlar rang-barangligi qahramon nutqi bilan qorişib ketadi hamda xotira-esdaliklar uyğunlaşuvini yuzaga çiqaradi. Qahramon hayoti bilan davr voqeligining özaro ziddiyati asar falsafasini – diyonat, or-nomus, iymon-eʼtiqod kabi insoniy sifatlarning mohiyatini ilğab olişda muhim ahamiyat kasb etadi. Uşbu özaro murosasiz jang, şaxs özligini anglaşga daʼvat etadi. Şunga qaramay “Diyonat” ijtimoiy talqin ustuvorlik qilgan asar hisoblanadi: “Mingbuloqdan keladigan bir ariq suv dam oftobda kumuşday yarqirab, dam ariq tagidagi giyohlar rangida ajib tovlanib, daryoday hayqirib oqmoqda edi. Haydar ariqqa yetmasdanoq kiyimlarini yeçib, bedazorga otib yubordi-da, hurkak otday oldindan dir-dir titrab, özini suvga otdi. Muzday buloq suvi aʼzoyi badanidan öt çiqarib yuboribdiki, u jonholatda suvda öynoqlab, özini u qirğoqdan-bu qirğoqqa otdi, lekin zum ötmay tanasi suvga örganib, allaqanday tinçib qoldi. U tol şoxini uşlab, suvda çalqança tuşib yotdi-da, közini yumdi. Nazarida, göyo suv emas, kimningdir muloyim qöli uning horğin tanasini mehr bilan silayotganday, har bir hujayra, har bir asab tolasiga orom berib, sevib silayotganday tuyuldi.”

 Muallif tabiat manzarasini tahlil markaziga olib çiqadi. Parçada öziga xos mazmun kasb etib, unda qahramon içki dunyosi, yaşaş maydoni va falsafiy dunyoqaraşi aks ettiriladi. Haydar obrazi tadrijiga nazar taşlasak, uning hayot yöli özgaçaligi közga taşlanadi. Bölajak olim töq oilada voyaga yetadi. Uning otasi Otaqözi millioner raislardan biri. Qalbi faxr va ğururga töla yigitça toğasi Normurod Şomurodovni dastavval unça tuşunmaydi. Köngliga işq olovi tuşgan personaj turmuş mohiyatiga kirib borgan sayin domlani anglay boşlaydi. Aslida qahramonda yuzaga kelgan evriliş taşqi voqelikka bölgan munosabat şaklida aniqlik kasb etadi. Tevarak-atrofda röy berayotgan hodisalar uni öylaşga, fikrlaşga majbur etadi. Endi u ilgari faxrlanib yurgan otasi boşi berk köçaga kirib qolganligini anglaydi. Biroq endi tavba va tazarruga örin yöq! Muallif qabariq tasvir prizmasida inson idrokini band etgan ijtimoiy-ruhiy muammolarni köndalang qöyadi. Xotiralar dinamikasida qayta tiklangan imkoniyat asar leytmotivini taşkil qiladi. Adib yöl qöyilgan kamçiliklar, adaşişlarni mantiqan aniq tasvirlaydi. Lekin baholaşni emas, inson dunyoqaraşidagi evrilişlarni körsatişni birinçi planga çiqaradi.

Yozuvçi romanlaridagi umumiy bir sifat şundan iboratki, u şaxs psixologiyasining örab turgan muhit xarakteri bilan murosa-madora qilmasligida qabarib körinadi. Uning yaratgan qahramonlari jamiyat hayotida, kundalik turmuşida röy berayotgan nohaqliklaru adolatsizliklar, közböyamaçiliklaru firibgarliklarga qarşi murosasiz kuraş olib boradi. “Diyonat” ham öz davrining mahsuli bölibgina qolmasdan, XX asr nasrining barmoq bilan sanarli asarlari sirasida turişini heç kim mubolağaga yöymasa kerak. Badiiy asar şundayki, sof sanʼat namunasi yillar, asrlar ötsa hamki eskirmaydi, har qanday tuzum va davr qobiğidan yorib ötib, odamzod kelajagi uçun beminnat xizmat qilaveradi. Şu maʼnoda Odil Yoqubov olamning gözalligi, insoniyatning şu gözallikka munosabatini, gumanizm mohiyati va qadr-qimmatini butun ijodi badiiy töqimalariga yoyilib ketgan milliy maʼnaviyat ifodasiga singdiradi. Odamzodning ruhiy barkamolligi, ezgu maqsadi haqidagi falsafiy teran tasvir yönalişi adibning dunyoqaraşi va nazariy tasavvuri kengligidan dalolat beradi. Şuning uçun ham ijodkorning har bir asarida, xoh u kiçik janr bölsin, xoh u yirik hajmli polotno bölsin, diyonat, oqibat va mehr-muhabbat tuşunçalari talqini markaziy çiziqni taşkil etadi. Boşqaça aytganda, soğlom eʼtiqod tadriji qahramon xarakterining uzviy qismiga aylanadi. Tasvirdagi aniqlik esa aynan kiçikdan kattaga, xususiy hodisalardan hayotiy umumlaşmalarga bölgan intilişning kuçliligi bilan izohlanadi. Öz navbatida yozuvçi ğoyaviy munosabati xalq ruhiyati, millat istiqbolini atrofliça tahlil qiliş vositasida oydinlaşadi. Bu munosabat insoniyat kelajagiga işonç bilan qaraş, uni idrok etiş va tuşuniş nuqtayi nazaridan mantiqiy yaxlitlik kasb etadi. Aslida ijodiy mantiqning asl mazmuni ham millat irodasi va maqsad-intilişlarini çuqur özlaştirişga borib taqaladi. Çunki, mazkur tuşunça, xarakterli belgini axtariş va unga urğu beriş muştarakligidan oziqlanadi.

Adib romanlarida şaxs psixologiyasini jamiyat, tabiat hodisalari bilan omuxta badiiy-psixologik tadqiq etiş tamoyili tadriji közga taşlanadi. Darhaqiqat, badiiy talqin doimiy tarzda inson dunyoqaraşida namoyon böliş tarzining sinoatlari kaşfiyotida, köngil izhori va ruh falsafasi maʼnolarini anglaşda tadrijiy takomillaşib, evrilib boradi. 

Azimidin NOSIROV, SamDU dotsenti

“Yoşlik”2012/10

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Oldingi
Keyingi

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (375)