15 daqiqada öqiladi

892 marta körilgan

Qalb gavhari

Abdimurod Otajonov

Taniqli qoraqalpoq adibi Abdimurod Otajonov bilan suhbat

– Siz uzoq yillar mobaynida Qoraqalpoğiston matbuotida, gazetalarida, adabiyot sohasida rahbarlik vazifalarda faoliyat olib bordingiz. Şu bilan birga, respublika yozuvçilar uyuşmasining topşiriğiga köra, uzoq yillar yoş adib va şoirlar, havaskor qalamkaşlar bilan işladingiz. Demoqçi edimki, sönggi ellik yillar içida qoraqalpoq adabiyotidagi har bir muhim voqea, “yarq” etib köringan nomlarning adabiyotga kirib kelişi sizning köz öngingizda röy bergan. Ayting-çi, Mustaqillik yillarida, yangi zamonda qoraqalpoq adabiyotida qanday yangiliklar röy berdi, qanday asarlar (romanlar, dostonlar, dramalar) paydo böldi?

– Yorqin sözi bilan insonlarni insof-diyonatga, mehr-oqibatga, kengfeʼllikka çorlab, xalqning idrok-tafakkurini özgartirişga, yangilaşga, yoş avlodning tarbiyasiga uluş qöşib kelayotgan qoraqalpoq adiblari ham ötiş davrining qiyinçiliklarga duç keldi. Ular mustaqillik bergan uluğ erkinlik bilan möl-köl imkoniyatlardan öz ijodlarida samarali foydalanmoqdalar. Şeʼr va dostonlar, qissa va romanlar, dramalar yozmoqda, xalqning qalbidagi orzu-tilaklarga jon bağişlamoqda. Eng quvonarlisi, bunday ezgu işni Özbekiston Qahramoni, Özbekiston va Qoraqalpoğiston xalq şoiri Ibroyim Yusupov boşlab berdi. Katta oqsoqolimizning izidan kelayotgan keyingi avlod şoirlari Töliboy Qobulov (marhum), Kengesboy Karimov, Jiyanboy Izboskanov, Xalilla Davlatnazarov, Minayxon Jumanazarova, Nabiyra Töreşova kabi ijodkorlarimiz yangi zamonaning belga quvvat, jonga rohat, tuyğularga jasorat bağişlagan erkinliklarini kötarinki ruh bilan kuyladilar.

Şeʼriyatda ibrat yölini uluğ oqsoqol ijodkorimiz boşlab bergani kabi, nasrda ham mustaqillik davri karvonini yana bir oqsoqol adibimiz – Özbekiston Qahramoni, Özbekiston va Qoraqalpoğiston xalq yozuvçisi Tölepbergen Qaipbergenov boşlab berdi. Uning “Qoraqalpoqman. Tavakkalçiman” asari (2003-yil) qoraqalpoq adabiyotida janr xususiyatlari, kölami, şakli, mazmuniy jihatlari bilan yangilik böldi.

Adib Qipşaqboy Matmurodov tarixiy faktlarga asoslanib yozgan “Tebranmas” romanida ötgan davrlarda qoraqalpoq yurtida el birligini saqlaşga intilgan ulamolar, oç xalqqa ğamxörlik, mehr körsatgan badavlat odamlar (masalan, asar qahramoni Lepesboy), elni odil boşqargan biylarning obrazlarini yaratdi. Asarda eski zamonlardagi tarixiy haqiqat yoritib berilganligi, xalqning milliy qadriyatlari uluğlanganligi öquvçi yodida qoladi. Murotboy Nizanovning “Oxirat uyqusi” qissasini, Ollanazar Abdiyevning “Alvastilar uyasi”, Kengesboy Karimovning “Oğabiy”, Şarap Usnatdinovning “Şoirning yoşligi” romanlarini ham yangi davr mafkurasi asosida yozilgan kuçli asarlar sirasiga kiritiş mumkin. Adabiyotimizda yangilik sifatida tilga oliş mumkin bölgan voqelik – bu, mustaqillik davrida adibalarimizning ham katta nasrda öz kuçlarini sinab körayotganligidir.

– Yoş isteʼdodlarining kamolga yetişida ustozlarning beminnat xizmati muhim örin tutadi. Qoraqalpoq adabiyotidagi katta ustozlar haqida nima deya olasiz? Ularning ijodingizga qöşgan hissasi haqidaçi?

– Qoraqalpoq adabiyotida aziz va ardoqli ustoz Ibroyim Yusupovning yoş isteʼdodlarni izlab topiş, ijod olamiga boşlab kiriş, uni östiriş, baquvvat va azim çinorga aylantirişda yoşullilik hamda fuqarolik xizmati alohida bölganligini bizlar bilamiz. Bitta misol: mening bir qissam 1972-yil qoraqalpoq qissalari töplamida çop etildi (Ğ. Ğulom nomidagi badiiy adabiyot va sanʼat naşriyoti, Toşkent). Vaholanki, öşanda asarning özi qoraqalpoq tilida çiqmagan edi. Ustozimning “bir asaringni Toşkentga taşlab keldim, özbek tilida kitob bölib çiqadi”, – degan sözlarini umrim böyi unutmayman. Men köpinça bu voqeani yoş yozuvçilar bilan bölgan suhbatlarda misol tariqasida keltiraman. Yozuvçi Saparboy oğa Soliyev ham talay-talay yoşlarning kamolga yetişida, ularning asarlarini “pişiriş”da, naşrga tayyorlaşda, kamçiliklarini tuzatiş, ziyod örinlarini qisqartirişda, qisqasi, asarni asar sifatida tayyorlab, öquvçi qöliga yetkazişda unutilmas xizmatlar qildi. “Oltmişinçi yillar avlodi” deb nom olgan avlod vakillarining köpçiligi mana şu ustozlar yetovida adabiyotga kirib keldilar, ijod qildilar, xalqqa tanildilar.

Hozirgi paytda davlatimizning özi isteʼdodlarni tanlaş, voyaga yetkaziş, ularning asarlarini xalqqa tanitişda alohida ğamxörlik qilmoqda. Turli tanlovlar, yoşlarga möljallangan seminarlarning muntazam ötkazilişi, yozuvçilar uyuşmasining bu borada olib borayotgan işlari – isteʼdodlarni izlab topiş, ularning ijod qilişi uçun keng imkoniyatlar yaratib berişda juda muhim tadbirlardan hisoblanadi. Şular natijasida adibu şoirlarimiz qatori yangi-yangi isteʼdodlar bilan tölib bormoqda.

– Men yaqinda “Talant tulporini minib” nomli kitobingizni öqib çiqdim. Unda 20 ga yaqin ijodkor (şoir, adib, bolalar şoirlari, jurnalist-ijodkorlar)ning hayoti, asarlari, ijodga kirib kelişi haqida hikoya qilgansiz. Mana şu kitob mutolaasi taassurotlaridan kelib çiqqan holda söramoqçiman: siz tilga olib ötgan ijodkorlarning qoraqalpoq adabiyotidagi örni va ular ijodining ahamiyati borasida gapirib bersangiz.

– Bu kitob faqat adiblar, şoirlar, adabiyotşunoslar, jurnalist-ijodkorlar biografiyasi yoki ularning ijodi haqidagi fikrlardan iborat emas. Undagi maqola, esse, taqrizlarda umuman yozuvçilik taqdiri, kasbi, ijod va ijodkor haqidagi kuzatişlarimni jamladim va ularni muayyan bir ijodkorning biografiyasi, asarlari qatoriga singdirib yuborgan holda bayon qildim. Şuning uçun ham mazkur kitob öquvçilarda ijod va mahorat sirlari borasida yangi bir yönaliş, yangi bir gap kabi qabul qilindi, yaxşi taassurot qoldirdi. Sababi – men bu asarimda mehnati yaltirab körinib qolgan tanqidçilarning ham “nasibasiga qöl solib”, ularning vazifalarini ham haminqadar bajarişga yuraksindim. Kitobda asosan hayotdan ötib ketgan adiblar, şoirlar haqida gap boradi. Men ularning adabiyotimiz oldidagi xizmatlarini aytib, tarix uçun, kelajak avlod uçun esda qolişi lozim bölgan ğamxörlik, odamiylik xislatlarini yodga olib qöyişni maqsad qildim. Ularning asl insoniy qiyofalarini özim bilgan, körgan, guvohi bölgan voqealar misolida qoğozga tuşirdim va bu mehnatlarim qoraqalpoq adabiyotida ilgari körilmagan, janr jihatidan özgaça bölgan töplamni vujudga keltirdi. Eng quvonarlisi şu böldiki, uşbu kitob haqida hali adabiyotşunoslarimiz tiş yorib, biror oğiz gap qilmaganlari bilan, adabiyot muxlislari, öqituvçilar, ziyoli qavm kitob haqida ijobiy fikrlar bildira boşladilar.

Qoraqalpoğiston xalq yozuvçisi, muhtaram adibimiz Xöjabek Seitov Yozuvçilar uyuşmasini boşqargan yillarida yangi isteʼdodlarni izlab topiş, ularni adabiyot maydoniga, ijod olamiga olib kiriş masalalariga juda katta eʼtibor berar edilar. Birgina misol keltirib ötaman. Içki işlar sohasida işlab yurgan Aytboy Bekimboyev ismli militsiya xodimi xizmat paytida jarohatlanib, töşakka mixlanib qoladi. Aytboy oğa – uruş qatnaşçisi, buning ustiga u yaxşigina qalamkaş ham edi. Qalami ötkir militsionerning uyda yotib qolganidan xabar topgan Xöjabek oğa uni izlab borib, könglini kötaradi, ijodga undaydi, hukumatga va ijtimoiy-taʼminot vazirligiga xat yozib, Aytboy oğaning ijod qilişi, yaşaşi, tirikçiligi uçun şaroitlar yaratilişiga kömaklaşadi. Natijada Aytboy Bekimboyev töşakda yotgan joyida önlab hikoya va qissalar yaratdi, bobomiz Beruniy haqida roman yozdi, qoraqalpoq adabiyotida detektiv asarlar janriga asos soldi, “Sirli izlar izidan” qissasi uçun esa Berdaq nomidagi davlat mukofotining laureati böldi. Mening mazkur kitobimda Xöjabek oğa haqidayam, fidoyi adib Aytboy Bekimbetov haqidayam esdaliklar örin olgan.

Filologiya fanlari doktori, professor, atoqli tanqidçi Qönisboy Kamolov – qoraqalpoq adabiyotida xuddi Ozod Şarafiddinov, Matyoqub Qöşjonovlar kabi tanqidçilar qilgan xizmatlarni bajara olgan adabiyotşunos edi. Şuningdek, Ğalim oğa Seytnazarov ham menga tengdoş bölgan bir guruh yoş ijodkorlarning adabiyot olamiga kirib kelişida beminnat xizmat qilgan. Kitobimda şular kabi 20 ga yovuq ijodkorning hayoti, ijodi, asarlari haqida hikoya qilişga harakat qilganman.

– Özingizning ijodga kirib kelişingiz qanday keçgan?

– Kulgili bölsa ham aytay, men bolaligimda “yozuvçi” degan sözni ham eşitmagan edim. Bizning avlodga mansub bolalar – yaʼni uruş yillaridan keyingi – elliginçi yillar öquvçilari maktabda darslikdan boşqa kitobni körmaganmiz. Öqisak faqat darslik kitoblardagi badiiy asarlarni öqirdik, xolos. Bir kuni (törtinçi sinfda öqirdik) öqituvçimiz Qalboy oğa Allaniyozov dars paytida tösatdan: “Otajonov, sen yozuvçi bölasan, sendan yozuvçi çiqadi!” – deb yubordi gap orasida. Özimça öyladim, ötgan darsdagi adabiy asarning mazmunini yaxşi gapirib berdim, şundan quvonib ketgani uçun muallim menga “yozuvçi bölasan”, – devordi-yov. Yozuvçilar nima iş qiladi ekan? Buni bilmasdim, albatta muallimdan söraşga qisindim.

U paytlarda qoraqalpoq yozuvçilarining kitoblarini çiroq yoqib ham izlab topolmaysan. Yaxşiyam kutubxona degan joy bor ekan, u yerda qozoq, rus, özbek tilida çiqqan kitoblar bor ekan, barini bir çekkadan olib öqiyverdim.

Yetti yillik maktabni tamomladim. Texnikumda öqiy boşladim. Şu kunlarda öqituvçimizning “yozuvçi bölasan” degan sözi tinçimni buzib, qani, men ham yozib köray-çi, degan fikrga berildim. Öylab-öylab, “Erkatoy” degan pyesa yozdim özimça. Bu mening atak-çeçak qilib yozgan birinçi asarim edi. 1961-yilda “Etik” deb nomlangan birinçi hikoyam “Jetkinşek” gazetasida eʼlon qilindi. Keyinçalik şu hikoyam darsliklarga kiritildi. Şunday qilib, qadrdon muallimim aytgan, taxmin qilgan gapning amalga oşişi boşlandi. 1973-yil “Qoraqalpoğiston” naşriyotida bolalarga atalgan “Men ham gul ekaman” degan yarim bosma toboqça yupqa kitobim çiqdi. 1976-yil “Dutor” deb nomlangan hikoyalar töplamim naşrdan çiqdi. Yoş yozuvçi sifatida endi ança tanilib qolgan edim. 1978-yil yozuvçilar uyuşmasiga aʼzolikka qabul qilindim.

Menga mana şunday ğamxörlik körsatib, ijodimni ilk qadamimdan boşlab to “meva bera boşlagunimça” kuzatib-tuzatib kelgan qadrdon ustozim Saparboy Soliyevdir. Uning töğrisözligi, şogirdlarga mehribonligi uçun ham “ustoz” deb salom berardim, hurmat-izzat qilardim.

Oltmişinçi yillarda men bilan qoraqalpoq adabiyotiga bir guruh isteʼdodlar tölqinday kirib keldi. Şovdirboy Seitov, Uzoqboy Pirjonov, Qönisboy Kamolov, Ulmambet Xöjanazarov, Tölepbergen Matmurodov, Kamol Mambetov, Kengesboy Rahmonov, Sidabulla Pirjonovlar – öşa oltmişinçi yillar avlodiga mansub edi. Agar “bu avlod qoraqalpoq adabiyoti uçun qanday öziga xos xizmat qildi?” deb söralsa, men şunday deb javob bergan bölar edim: “Qoraqalpoq adabiyotida Sayfulğabit Majidov, Abbos Dabilov, Jölmirza Oymirzayev, Sodiq Nurimbetov, Dali Nazbergenov, Izbosar Fazilov, Ayapbergan Musayevlar adabiyotimiz tarixini boşlab berdilar. Ulardan keyin Ibroyim Yusupov va Tölepbergan Qaipbergenov hamda ularga tengdoş ijodkorlar turmuşni börttirmay, böyamay tasvirlaş hadisini adabiyotga olib kirdi, novatorlarça, fidoyilarça xizmat qildi. “Oltmişinçi yillar avlodi” esa hayotni bor murakkabligi bilan tasvirlovçi, psixologizmga asoslangan asarlar yozib, qoraqalpoq adabiyotini yangi bosqiçga kötardi”.

– Umuman isteʼdod nima? Isteʼdodni kamolga yetkaziş bilangina çeklanadigan bölinsa, isteʼdodli odamlarning tirikçiligi nima böladi?

– Isteʼdod – hayotiy yozuvçilik tajribam asosida xulosalab aytadigan bölsam, odamlarning hammasiga emas, alohida bir şaxslarga yaratganning özi yorlaqab beradigan sovğasi. Xalq buni sodda qilib “tuğma isteʼdod” deb ataydi. Tuğma isteʼdod köproq şoirlarga beriladi. Tangri sovğasi – isteʼdodi bölgan yozuvçilar esa sabr-toqati, çidami, öqib-izlanib borişi, yaʼni mehnati tufayligina haqiqiy isteʼdodini takomilga yetkazadi. Şundagina uning isteʼdodini xalq tan oladi. Demak, isteʼdod – ilohiy sovğa, uni tarbiyalab takomilga yetkazsang – baxtingning çopgani, söndirib qöysang – öz uvoling özingga. Yozuvçi öqişni, izlanişni, yozişni umrining oxirgi nafasigaça töxtatmasligi kerak. Ijodda töxtab qoliş, tanaffus bölsa – bunday ahvolda, xuddi iqtisodiyotdagi tanazzul kabi, ijodiy tanazzul boşlanadi. Yozuvçi ana şu ijodiy tanazzulning yetoviga tuşib qolsa, çiqib olişi juda murakkab keçadi. Adabiyotda bunday hodisa köp uçragan.

– Ijodkor, uning mahsuloti – kitob, kitobxon. Mana şu uçburçak muammosi hozirgi paytga kelib ijodkor şaxs oldida şu darajada köndalang turib olganki, agar bu muammo hal qilinmas ekan, yaqin yillar içida adabiyot fani, maʼnaviyat, tarbiya masalalari jiddiy talofot körişi heç gap emas. Vaholanki, uluğ Abdulla Avloniy aytgani kabi, tarbiya – hayot-mamot masalasidir.

– Ijodkor, uning mahsuloti va kitobxon bir butunlikka birikib, bitta kuyni çala olsalar, yaxşi. Endi şu orada, ularning birikmasiga “kitob dökoni” degan tuşunçani ham qöşib, yozuvçining manfaatini ham öylaş, taʼminlaş zarurati allaqaçonlar tuğilgan. Agarda mana şu ahamiyatli va zarur masala ijobiy hal qilinmas ekan, kelajak egasini – tafakkurli, bilimli, har tomonlama yetuk avlodni tarbiyalaymiz degan çiroyli niyatlarimiz quruq söz, quruq şior bölib qolaveradi, maktablarda öqitiladigan adabiyot fanida, maʼnaviy tarbiya masalasida qiyin vaziyat paydo bölişi turgan gap. Yoş avlod tarbiyasidagi böşliq, eʼtiborsizlik vaqti kelib özining zararli jihatlarini oşkor etib qöyadi, jamiyatning rivojlanişiga aks taʼsirini ötkaza boşlaydi. Ana şundagina Abdulla Avloniyning yuqoridagi oltin sözlarining gavhar maʼnolarini tuşuna boşlasak kerak. Afsuski, tuşungan paytimizda juda keç böladi.

Hozir Qoraqalpoğistonning Nukus şahridagi avvalgi kitob dökonlarining birortasi işlamaydi. Kitobxonlar kitob dökonlarini izlamaydi. Markaziy bozordagi yoyma bozordan kitob qidiradilar. Baribir yoyma dökonlarda ikki-uç muallifninggina asarlarini topiş mumkin. Amali “toş kesadigan”, sözi ötadigan nahanglarning yostiqday kitoblari mahkamalarga oğzaki “raznaryadka” bilan topşiriladi. Şunday qilib, qöldan yasalgan yuzaki vaziyatlar sabab, kitob haqiqiy öquvçining qöliga borib yetmaydi. Men mana şu vaziyatlarni töla-tökis bayon qilib “Kitob dökoni qaydadir?” degan maqola yozgan edim. Maqolada kitob sotiş, kitob dökonlarining işini taşkil etiş haqida jöyali fikr-mulohazalar, tavsiyalar bor edi. Bu borada bir paytlar töğri qaror qabul qilinganligi (Qoraqalpoğiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Qoraqalpoğiston Respublikasi Yozuvçilar uyuşmasi yonida “Ijod” fondini tuziş haqida”gi qarori), uning II bandida şahar va tuman hokimlariga: şahar va tuman markazlarida hamda yirik aholi punktlarida zamonaviy kitob dökonlarini taşkil etiş, ularni yangi adabiyotlar bilan muntazam taʼminlaş maqsadida tegişli mablağlar ajratiş haqida gaplar bor edi. Afsuski, maqoladagi öşa örinlar qisqartirilib, ular örnida Özbekiston xalq şoiri Sirojiddin Sayyidning “kitob sotib oling” mazmunidagi ikki band şeʼri berildi. Kitob sotib oliş haqidagi çaqiriqlarga men ham qöşilaman, jon birodarlar, lekin, gözal va navqiron Nukus şahrimizda avvalo kitob sotib oladigan dökonning özi bölmasa, kitobxon kitobni qayerdan sotib oladi?

Mening şu uzuq-yuluq maqolam taʼsir qildimi, har holda Amet Şomurodov köçasidagi “Globus” kitob dökoni yopib taşlandi-yu, taʼmirlaş işlari boşlandi. Quvonib yurdim. Bir kuni kitob dökoniga kirib, töxtab qoldim. Kitoblar körinmaydi! Törda esa odamlar ovqatlanib ötiribdi. Oşxona xodimidan “kitob dökoni qani?” deb sörasam, öng tomondagi muyuliş yerni körsatdi. Dökonni öşa yerga – bir burçakka tiqib qöyişibdi! Şumi kitobga hurmat? Yozuvçiga hurmat? Söng yana bir kelsam – oşxona ham, kitob dökoni ham yopilibdi. Ana xolos! Hozir “Globus” deb yozilgan joyning böyoqlari köçib, odamning rahmini keltirib turibdi. Kitoblarning ahvoli undan-da battardir, kim biladi. Mana şunday ahvollar bayon qilingan maqolam ayovsiz qisqartirilib, taʼsir kuçi yöqoldi, qarorning bajarilişiga foydasi ham tegmadi.

Endi kitob öquvçisi haqidagi fikrga töxtalaylik. Bolalar adabiyotini öqimay, bahra olmay ösgan bola ulğayganida kattalar adabiyotini ham öqimaydi. Şuning uçun bolaning kitob öqiş odatini kiçkinaligidan şakllantirib boriş lozim. Bolalarning badiiy adabiyotga bölgan qiziqişini orttirib boriş, talabini qanoatlantiriş – kattalarning vazifasidir.

Bolaning kitob öqigisi keldi, deylik. Ota-onasidan “kitob olib bering” deb iltimos ham qildi. Kitob sotadigan dökon esa yöq. Şunda, ota-ona kitobni qayerdan topadi? Mana şu vaziyatning özi, arzimaydigan bölib körinsa ham, kitobning egasini topib borişiga, bolaga estetik zavq berişiga, maʼnaviy-ruhiy ozuqa bölişday ezgu vazifani bajarişiga moneʼlik qiladi.

Yana bir mulohaza. Bolalar kitob bilan yetarli darajada taʼmin etilmasa, bu hayotiy masalaga bozor munosabati talablaridan kelib çiqib qarayversak – kitob öqimaydiganlar sonining oşişiga yöl qöygan bölamiz. Natijasi esa öz-özidan maʼlum.

Uylarimiz xon saroyidan qolişmaydi, oltin-kumuş, billur buyumlarimiz yer-jahonga siğmaydi. Baʼzilarning hovlilarida beş-oltitalab maşina bor. Şunday tölib-toshib yaşayotgan xonadonda, ming afsus-nadomatlarkim, bir dona kitob topilmaydi! Ha, ahvol mana şunday. Ijodkor – kitob dökoni – öquvçini biriktiradigan zanjir uzilgan. Mening fikrimça, kitobxon xonadonlarning tanlovini, xonadonlardagi oilaviy kutubxonalar tanlovlarini ötkazibmi, qandaydir bir yöllarini topib, kitobxonlar sonini köpaytirmasak, Özbekistonimiz xalqini kitobxon xalqqa, Yurtboşimiz aytganlariday, maʼnaviyati yuksak xalqqa aylantirmasak – ahvol bundan-da yomonlaşib boraveradi.

– Mustaqillik davrida boşqa xalqlar hayotini, tilini, madaniyatini örganiş masalalari ham çuqur ahamiyat kasb etib kelayotir. Qoraqalpoq tarjimonlari faoliyati nimalarni ayta olasiz?

– Mana şu savolingizga javob beriş uçun qoraqalpoq adabiyotidagi tarjima tarixiga nihoyatda qisqa rakurs yasab, quyidagilarni aytib ötsam degandim. Bizlar maktabda öqib yurgan paytlarimizda hazrat Alişer Navoiyning “Farhod va Şirin” dostonidan parçani faqat darslikdagina öqigan edik. Puşkinning “Kapitan qizi” qissasidan parça ham bor edi darslikda. Ötgan asrning öttizinçi-qirqinçi yillarida yozuvçilarimizning köpçiligi tarjima işi bilan şuğullanganlar. Beri kelaverganda, M. Idirisov, J. Qöjeterov, H. Jumaşev, D. Aytmurodovlar rus, özbek, qozoq adiblarining asarlarini mahorat bilan qoraqalpoqçaga ağdarganlar.

Tilakka qarşi, şu kunlarda qoraqalpoq adabiyotida tarjima masalasi qiyin vaziyatga tuşib qoldi. Har yili şoirlar sultoni Alişer Navoiyning, şoh va şoir Zahiriddin Muhammad Boburning tuğilgan kunlari maktablarda, kollej-litseylarda, oliy öquv yurtlarida katta tantanalar bilan ötkaziladi. Şunday tantanalarda şoir Abilqosim Ötepbergenovgina Navoiy hazratning ğazallaridan yangi tarjimalarini öqiydi, xolos. Mening kuzatişimça, bugungi kunda qoraqalpoq adabiyotida tarjima bilan maxsus şuğullanib yurgan yozuvçi yöq. Qança mohir tarjimon bölganligiga qaramasdan baʼzi ijodkorlar tarjimaga qöl urmaydi. Mehnati kuyib ketişini biladi. Sönggi paytlarda Çingiz Aytmatovning “Kassandra tamğasi” romanini yozuvçi Alpisboy Sultonov bilan pedinstitut öqituvçisi Qozoqboy Saparovlar qoraqalpoq tiliga tarjima qilişdi. Romandan parçalar “Amudaryo” jurnalining 2009-yilgi uç-tört sonida eʼlon qilindi.

– Yurtboşimiz qoraqalpoq xalqining madaniyatini, sanʼatini, bu yurtdan yetişib çiqqan isteʼdod egalarini ğoyat qadrlaşini, sevişini köp taʼkidlaydilar. Özbek xalqi qoraqalpoq sanʼati bilan, adabiyot namunalari bilan muntazam ravişda tanişib borişini köpçilik qatori men ham istar edim. Toşkentda Qoraqalpoğiston sanʼati va adabiyoti kunlari ötkazilganiga ham ön yillardan oşib qoldi. Adabiyotlar, madaniyatlar örtasidagi aloqalarning mustahkamlanişi – kelajak uçun, xalqlarimiz uçun xizmat qiladi, şunday emasmi?

– Barakalla. Gap xalqlar döstligi borasida ketar ekan, quyidagi fikrlarni aytib ötişni xohlar edim: özingiz bilasiz, şu yil yozda men Toşkentdagi “Dörmon” ijod uyida dam oldim. Dörmon boğining gözalligiga, orombaxş-ilhombaxşligiga söz yöq! Tekis-ravon yöl böyidagi sollangan oq boldirli teraklar bu muqaddas hududga kelayotganlarni özlarining suluv qomatlari bilan töydiradi. Ijod boğining darvozasi oldida çorvoqda neça yillarning guvohlari, neça insonlarga sirdoş bölgan çinorlar seni qadrdoning kabi kutib oladi. Şunday xuş-muloyim, gözal makonda, ilhom parilari maskan tutgan joyda qalam tebratib, oq qoğoz yuziga söz aytmoqning özi bir rohat. Men dam oliş bilan birga, avvaldan yozib yurgan katta asarimni yana davom ettirdim, bir neça gazeta-jurnalga borib, ijodiy suhbatlarda böldim.

Bizning qoraqalpoqlik yozuvçilar hurmatli oqsoqolimiz Nosir Fozilovni özlarining yozuvçisi deb biladi. Uning “Qorxat” degan qissasi qahramonlari qoraqalpoq bolalari bölgani uçun, bu qissa hali siyohi qurimasdanoq qoraqalpoq tiliga tarjima qilingan edi. Biz – qoraqalpoq adiblari, Nosir oğaning şu qissasini özimiz uçun darslik kitobday bilib mutolaa qilganmiz. Ustozning Qoraqalpoğistonda ham muxlislari, döstlari köp. Men ham bir qissasini qoraqalpoq tiliga ögirganman. Bu safar yoşulli bilan yaqindan tanişdim. Uning öz oğzidan “qoraqalpoqlardan sira yordamimni ayamayman” degan yoqimli sözini eşitdim. Bu – özbek oğaning qoraqalpoq inisiga bölgan çin, asl sözi – iqrori edi. Dörmon – mana şunday, yozuvçilarni topiştiradigan, döstlaştiradigan, qadrdon qilib qöyadigan muqaddas maʼvo. Mana şu jannatday joyda men yana bir oqsoqol bilan tanişdim. Bu oqsoqol Muhammadjon Xayrullayev. Yurtimga qaytayotgan paytda men ularga öz tilimda “Xuş qolinglar, qadrdonlarim”, degan bölsam-da, içimda: “Xayrlaşmayman, azizlarim, yaqinda yana kelaman. Xudo xohlasa, kelib inilik salomimni beraman”, degan tilak sayrab-toşqinlanib turdi. Şunday qilib, “Dörmon” ijod uyidan olam-jahon quvonç, toğ-toğ taassurotlar bilan qaytdim. Siz aytganday, madaniyat kunlari, diydor kunlari amalga oşib, şu aziz döstlar, ustozlar bilan yana uçraşsam – bundan ortiq baxt böladimi dunyoda?!

Muzaffar Ahmad suhbatlaşdi.

“Yoşlik” jurlani 2014-yil, 9-son

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (375)