To‘ydan so‘nggi tomosha

0
53
marta ko‘rilgan.

Qaynona va kelin muammosi necha ming yillardan buyon hayotimizdagi suratlarga “ramka” bo‘lib turibdi. Bu mojaroli mavzuning ham yakuni bormikan? Turmush qurgan qaysi qiz bilan suhbatlashmay, ozgina bo‘lsa-da, uning ham bu mavzuga begona emasligining guvohi bo‘laman.

Avtobus bekatida uzoq turib qoldim.

– Nechinchi avtobusni kutyapsiz? – shiringina ovoz orqamdan eshitildi. Orqaga o‘girildim. 20-21 yoshlar chamasi chiroyli bir qiz kulib turgandi. Avtobus kelguncha u bilan uzoq gaplashib turdim. Dilimiz dilimizga to‘g‘ri keldi shekilli, ancha chiqishib qoldik. Ismi Gulzoda ekan.O‘zi ham gullar kabi nafis va latofatli qiz ekan. Yoshimiz ham bir ekan, uning ustiga ota-onalarimiz ham bir viloyatdan chiqib qoldi. Suhbat chog‘ida hayotini gapira ketdi. Kulib gap boshladiyu, keyin ma’yuslanib qoldi. Avtobus ham keldi va uning eng oxirgi o‘rindig‘ini egalladik. Hikoyani esa davom ettirdi.

– Yaqinda odatdagidek o‘qishga otlandim. Dars boshlanishiga bir oz vaqt borligi sababli guruh qizlari orasida aynan qaynona va kelin mavzusi haqida kichik suhbat boshlandi. Qizlar orasida turmushga chiqqanlari bo‘lganligi bois ularning hayotidagi voqealar bizni qiziqtirardi. Eng qizig‘i esa suhbatimizga oilali, farzandli va asosiysi qaynonali o‘qituvchimiz qo‘shildi. Aytilgan voqealarni eshitib bir oz ajablandi-da, ularning fikrini butunlay aksini aytdi.

– Men ham, turmush o‘rtog‘im ham asli Farg‘onadanmiz. Qaynonam bo‘lsa “zolotoy”, – dedi.

Ularning hikoyalarini dars qo‘ng‘irog‘i buzdi. Mavzuga nuqta qo‘yib darsni boshladik. Mening xayolim esa hamon o‘sha mavzuda qotib qolaverdi. Uzoq o‘ylab qoldim. Qaynona va kelin muammosi: Toshkentdami yoki toshkentliklarda?!

O‘zim Toshkentda tug‘ilganman. Ota-onam esa viloyatdan. Yoshligimda otamni erta yo‘qotganim bois onam­ning yoniga qo‘shilib, hayotni ertaroq angladim. Onam bizning oliy ma’lumotli bo‘lishimizni juda ham istardi va bunga qo‘lidan kelgancha harakat qildi. Oilada men to‘ng‘ich farzandman. O‘zim istagan oliy o‘quv yurtiga grant asosida qabul qilindim. Dunyoda mendan baxtli inson yo‘q edi. Birinchi bosqichni tamomlamasimdanoq uyimizga sovchilar kela boshladi. Onam hali yosh, o‘qishi bor, uzatmayman deganlariga ham qaramay ularning keti uzilmasdi. Yoz oylarining birida uyga qo‘ng‘iroq bo‘lib, yana sovchilar keldi. Ularning aytishicha meni bo‘lajak qaynotam topgan ekan. U deb, bu deb o‘g‘li bilan uchrashuvga chiqishga ko‘ndirib ketishdi. Birinchi uchrashuv odatdagidek o‘tdi.

Ikkinchi uchrashuvda esa bo‘lajak kuyovning o‘zi to‘yga roziligini menga aytdi.

– Men-chi, men hali fikrimni aytmadim-ku, – desam:

– Men rozi bo‘lsam bo‘ldi-da, senikini nima qilaman,   – dedi.

Fotiha to‘yimiz ham bo‘ldi.To‘yga tayyorgarliklar avjida.

Men esa hayotimda bir kun bo‘ladigan betakror kechamga chiroyli ko‘ylak kiyish va uni qayerdan tanlash xayoli bilan band edim.

Hammasi shundan boshlandi. Qaynonam aytgan joydagi ko‘ylakni kiyib ko‘rdim, lekin u menga yoqmadi. Turmush o‘rtog‘im esa:

– Hayotingda bu kun bir marta bo‘ladi, o‘zing istagan va o‘zingga yoqqanini kiy, – dedi.

Ana shu ko‘ylakni ham topdim. Uni to‘y kuniga band qildik. Orada esa qaynonam onamga qo‘ng‘iroq qilib, mening o‘jarligimu qaysarligimdan arz qilibdilar.

Toshkentda qiz uzatish ham katta mashmasha ekan. Uning ortiqcha sarf-xarajatlarini-ku aytmasa ham bo‘­ladi. Bu sarpo-surug‘ deganlari odamning tinkasini qu­ritdi. Qaynona va qaynotam ham asli toshkentlik emas, lekin nima uchundir to‘yning urf-odatlarini toshkentcha qilamiz deb turib olgan edi.

Onam yolg‘iz bo‘lganligi sababli ortiqcha xarajat­larning keragi yo‘qligini va bunga harakat ham qil­mas­liklarini aytdim. Chunki ular toshkentcha to‘y degan­lari bilan kelinga qilgan sarpolari faqat bitta ki­yim-bosh edi. Gap kiyimda ham emas, biroq salomga yara­sha alik deganlaridek, ortiqcha mulozamatning keragi yo‘q edi. Kiyimlarimni esa to‘ydan keyin ham o‘zim sekin-sekin olaverdim.

Nima bo‘lganda ham yangi kelin deb hammaning ko‘zi sizda bo‘lar ekan. Bir ko‘zi sizda, biri esa egningizda.

Domdan hovliga tushgan kelinning ro‘zg‘orga moslashishi qiyin bo‘ladi deyishadi. Aksincha, men tez ko‘nikib ketdim. O‘qishimni ham yo‘lga qo‘yib oldim. Oldimga qo‘ygan maqsadlarim butunlay o‘zgardi. Endi oilaliman. Uning ustiga talabaman. Turmushga chiqqanimda universitetning 2-bosqichida o‘qib yurardim. O‘sha kunlarda judayam  baxtli edim… Toki qo‘limga stipendiya tekkuncha…

Voqeani boshlashdan avval sizga ham bir savol bermoqchiman. Talaba uchun bir oyga bazo‘r yetadigan stipendiya bir oila uchun qanday yetishi mumkin?

– To‘g‘ri, – deya, o‘zim ham ancha o‘ylanib qoldim.

Bu savolni men o‘zimga juda ko‘p marotaba berganman. Meni shu muammo o‘ylantirardi. Boshida pulni qaynonamga bermoqchi bo‘ldim, biroq men ham yosh kelinman. Yuqorida aytganimdek kiyingim, ko‘chadan biron nima olib yegim kelardi. O‘qishimdan, ehtiyojlarimdan ortganini yig‘ib qo‘yardim.

Kunlardan bir kun qaynonam stipendiyamni berishimni so‘radi.

– Nima qilasiz stipendiyamni, o‘zimdan ortmaydi-ku, ortsa ham yig‘ib qo‘yayapman, lekin ozgina yiqqanim nima ham bo‘lardi? – dedim.

Qaynonalarga xos tavoze bilan qoshlarini chimirib, qayningizni (erimning ukasini) uylantiramiz, opangizga (erimning singlisi, uning yoshi menikidan katta)  beshik qilamiz, dedi.

Hayratdan yoqa ushladim. Nahotki, oilada ishlayotgan to‘rt kishining maoshi ham bunga kamlik qilsa, yetmasa?

Turmush o‘rtog‘im tungi navbatchilik uchun ishga ketdi. Odatdagidek idishlarni yig‘ib dars qilish uchun xonamga kirayotganimda qaynonam yana shu mavzuda gap ochdi. Bir narsaga hech tushunmasdim: ularning mashmashasi erim ishga ketgandan so‘ng boshlanar edi.

– Shu pullar uyingizga ketsa noroziman, – deb dabdurustdan gap boshladilar. Hayron qolganim – qaynotam bu janjalni kuzatib burchakda jimgina o‘tirardi. Orada ancha kurakda turmaydigan haqoratlarni eshitdim. Oxiri chidolmadim. Turmush o‘rtog‘imga qo‘ng‘iroq qilib bor gapni aytib berdim. U esa qaynonamga telefon qilib vaziyatni yumshatishga urindi.

Turmush o‘rtog‘im yaxshi odam. Meni o‘qishda ham, ishda ham qo‘llab-quvvatlaydi. Hamma vaqt meni tushunishga harakat qiladi.

Yuragimga eng og‘ir botgan nuqta qaynonamning ko‘zimga qarab, “seni stipendiyang uchun kelin qilganman”, degani bo‘ldi. Chindan ham kelin byudjetda o‘qisa, shartnoma pulini to‘lamasa, uning ustiga stipendiya… Hammasini ke­yin tushunib yetdim. Qaynonam va qaynotam juda puxta ish qilishgan ekan, juda uzoqni o‘ylab kelin qidirishganini tushundim. Qaynotam ham erkak kishi bo‘laturib bu vaziyatni jimgina kuzatib o‘tiraverdi.

Ota mehriga to‘ymaganim bois uni juda sog‘inardim, har kuni kutardim. Qaynotam otamdek, qaynonam esa onamdek bo‘ladi deb juda ham istagandim. Ayniqsa qaynotamga otamdek qarardim. Homiladorligim sabab janjallarni ko‘tara olmadim. Onam va turmush o‘rtog‘im ham uyga kelib, hammasi gaplashib  olishdi.

Qaynonamning bir odati yomon. Og‘ziga kelgan gapni gapiraveradi, o‘zi nima gapirayotganining ma’nosiga tushunmaydi. Hech kimga gap bermaydi. Faqat o‘zinikini ma’qullaydi. Aytadigan gapini aytib qo‘yib, qilar ishni qilib uyning burchagiga kiradi-da, tasbehini tashlab o‘tiraveradi. Onamga qilgan muomalasini eshitib, uning ustiga janjal tufayli o‘zimni tutib turolmadim. Uch marotaba hushimni yo‘qotdim. O‘sha vaqtda otamdek deb yurgan qaynotam bu artistlik qilyapti, deb meni jon-jahdi bilan siltab tashladi. Hammasi esimda. Bu kunlarni hech qachon unuta olmasam kerak.

Agar otam hayot bo‘lganida, menga bunday munosabat­da bo‘lishmas edi. Hammasi boylikning, pulning qudratidan ekanligini keyin tushunib yetdim.

Bu vaziyatda onam meni qoldirib ketolmasdi. Erimning o‘zi bizni uyga tashlab qo‘ydi. Uni ham tushunaman: ikki o‘t orasida qolgan edi.

Onamning uyidan o‘qishimga qatnab yurdim. Kunlarning birida ne ko‘z bilan ko‘ray, universitetga qaynotam kirib kelyapti. Menga aytgan gaplarini eshitib, yer yorilsa kirib ketgan bo‘lardim.

Men har oylik stipendiyamni qaynonamga olib borib berar ekanman, ular esa qaynonamga bildirmay menga o‘sha pulni berib turar emishlar. Bu ham to‘ydan oldin tuzilgan rejalardan biriga o‘xshash reja ekanligini darrov angladim.

Qaynotamning o‘zi oyligini qaynonamga bersa, kunlik pulini ulardan olsa, yana qanday qilib menga pulni to‘g‘irlab berishi mumkin? Jahlim chiqib, o‘sha menga va’da qilayotgan pulingizni oyijonga olib borib bering, dedim.

Oradan ozgina vaqt o‘tdi. Qish bo‘lganligi bois kun­lar ancha sovuq edi. Erimning qistovi, uning ustiga homiladorligim sababli uyga qaytdim.

Afsuski, janjallar davom etaverdi. Arzimagan narsalardan janjal chiqaraverishdi. Ularni aytishga til ham bormaydi. Eng achinarlisi, kutilmaganda orada homilamdan ayrildim. Bu ham ularga saboq bo‘lmadi.

Yaqinda to‘yimiz bo‘lganiga bir yarim yil bo‘ladi. Alloh nasib qilsa yaqin kunlarda farzandli bo‘lamiz. O‘zim esa 3-bosqichda o‘qiyapman. Hali ham stipendiya mavzusi tugamagan. Men esa hammasidan charchadim.  Turmush o‘rtog‘im va yaqinda tug‘ilajak farzandim uchun bariga ko‘z yumib, chidab kelyapman.

Uydagilar yozlarga chiqib ovsin tushirishni niyat qi­lishgan. Kelin qidirishyapti. O‘qiydigan emas, o‘qishni tamomlab, ishlaydigan, maoshini olib kelib beradiganidan izlashyapti. Shartnoma asosida o‘qiydigan qizlar chiqsa kontrakt pulini to‘lab zarilmi, deb ularni rad etishyapti.

Qishki sessiyani ham eson-omon “5”ga yopdim. Endi esa o‘qishga borishga qiynalyapman. Hammasidan ham menga alam qiladigani – biron marta o‘qishim uchun yoki dars tayyorlashim uchun sharoit yaratib bermay turib, faqat pulni talab qilishgani.

Vaqt hammasini davolaydi deyishadi. Yaxshiyamki o‘qishim bor, dars bilan, kursdoshlarim bilan ovunaman. Turmushning mushtlariga ko‘nib, bariga chidab kelyapman. Buning ham nihoyasi bordir…

Gulzodaning hayotida achchiq-tiziq voqelar ko‘p bo‘l­gan ekan. U bilan dugona bo‘lib oldim. Hozir ham qo‘n­g‘iroqlashib turamiz. Aytgan hikoyalaridan aynan mana shu “stipendiya” bobinigina oqqa tushirdim, xolos.

Buni o‘qigan qaynona-kelinlar o‘zlariga yetarli xulosa chiqarib olishar, deyman-da. Axir kelin ham kimningdir farzandi-ku. U ham yangi joyda mehrga tashna, shirin so‘zning gadosi.

 

Yulduz FAYZIY,

Zulfiya nomidagi Davlat mukofoti sohibi

“Yoshlik”2012/2

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.