Tabiat va oiladagi muhit menda adabiyotu sanʼat havasini uyğotgan, deb heç ikkilanmay aytgim keladi. Çunki men tuğilib ösgan joyning tabiati şunday sölim ediki, uning quçoğida yaşab turib, masalan, şeʼrga oşno tutinmaslik yoki öz-özidan xirgoyi qilib qöşiq aytmaslik, yarim mubolağa bilan aytganda, gunoh sanalardi. Esimda, ilk şeʼriy maşqim qiş va bahor fasllari bir vaqtda uçraşib (qora qiş tugab, navbahor taşrif buyurgan çoğ), ona tabiat atrofga ajib bir fusun baxş etgan damda yozilgan edi. Albatta, u maşqlar hozir yodimda yöq. Esimda qolgani – qofiya topolmay qiynalganlarim va birinçi şeʼr maşqining unutilmas zavqi! Ammo xuddi öşanday – yirtib yo yoqib taşlangan yuzlab maşqlarim, bugun men, avvalo, özimga özim uyalmay öqib berişim mumkin bölgan tört qator şeʼrimni yelkasida azot kötarib turganiga şubha qilmayman… Tabiatga qaytsak. Men aynan öşa uluğvor tabiatdan ilhomlanib, unga ergaşib nimadir qoralay boşlaganimga hozir iç-içimdan sevinaman. Çunki bugunga kelib oz-moz tuşunib qoldimki, adabiyotu sanʼat bu – Arastu bobo aytganidek, taqliddir. Lekin çinakam sanʼat, bu – maxluqning emas, Xoliqning sanʼatiga ergaşib yaratilganidir, degim keladi. Inson ijodiga ergaşib yaratilgani esa, şu sözning öz va tom maʼnosida taqlid böladi, yaʼni nusxakaşlik hisoblanadi, hisoblanişi şart! Demak, ey donişmand Arastu bobo, taqlidda ham taqlid bor ekan-da!
Otam, onam va rahmatli akam… ularning dunyoga munosabatlari, adabiyotga muhabbatlari… Uyimiz kitob, jurnal va gazetalarga tölib ketardi. “Fan va turmuş”, “Saodat”, ”“Guliston”, “Şarq yulduzi”, “Ğunça”, “Gulxan” “Özbekiston adabiyoti va sanʼati”, “Oq oltin” va yana hozir ismini unutganim köplab naşrlar xonadonimizdan sira arimasdi. Kitobxonlik ham şunga yaraşa bölardi. Qisqasi, uyimiz mahallaning öziga xos kutubxonasi ediki, qöni-qöşnilar, uzoq-yaqin tanişlar kelib, kitob yo jurnal olib ketişar, söng qayta olib kelişardi-da, öqiganlari haqida uydagilar bilan eşik kesakisiga suyangan köyi soatlab suhbat qurişar, taassurotlarini baham körişardi. Öşa suhbatlar ham mening taqdirimda öz izini qoldirganligiga işonaman. Şu maʼnoda men ota-onamni, qöllarida “oliy maʼlumotli” degan balandparvoz diplom-qoğozlari bölmasa-da, çinakam ziyoli atab kelaman.
Birinçi kitobim 30 yoşimda “Yolğizlik” nomi bilan naşr qilingan. Kitob 3000 nusxada çop etilgandi, ammo u paytlar (1998 y.) odamlar özlari (aniqroği, qursoq ğami) bilan şunçalar band ediki, men butun boşli kitob çiqarib ham, ustoz Abdulla Oripov aytgandek, “bugun şeʼri çiqqan şoir” quvonçini yaşay olmaganman. Maylida, buni hayot deyişadi, har kimga har xil ijodkorlik qismati nasib etadi. Şunga qaramay, “Yolğizlik” şaxsan özim uçun, notavon könglim uçun maʼlum muddat çinakam bayram bölganligi bor gap! Çunki ijodkor sifatida mening dardimga eʼtibor qilmagan öquvçini men ham pisand qilmas edim. Men göyo boşqa öquvçining yöllariga köz tikkandim. Dardimning suvratini özimga maʼqul şakllarda qoğozga tuşirişning özi men uçun öşa kezlar yetarli bölgan. Albatta, akam Oybek va uning menga, hayot tarzimga, dunyoqaraşimga bölgan taʼsirini heç bir boşqa taʼsir bilan tenglaştira olmayman. U mendan hamma taraflama oldinda yurardi: jisman, aqlan, maʼnan… Hatto himmatu saxovat, sabru bardoşda ham unga teng keladigan kişi kam topilardi, nazdimda. Şu bois akam men uçun çinakam maʼnoda hayotdagi örnak, namuna bölgan. Men akam Oybekning imkonlariga hamişa pastdan tepaga havas bilan qarab kelganman. Peşona yoziği ekan – umri qisqa böldi, butun siru asrorini özi bilan olib ketdi…
Universitetdagi ustozlarimni ham mehr bilan esga olaman: adabiyotşunoslardan Ğulom Karimov, Ozod Şarafiddinov, Laziz Qayumov, Umarali Normatov, Abduğafur Rasulov, Begali Qosimov, Talʼat Solihov, Norboy Xudoyberganov, tilşunoslardan Yoqub Ğulomov, Ahmad Aliyev, Karim Nazarov, Yormat Tojiyev, Mamlakat Jöraboyeva, aruzşunos Anvar Hojiahmedov, turkolog Iristoy Qöçqortoyev, folklor mutaxassisi, benazir pedagog Omonulla Madayev kabi muallimlardan köp narsa örgandik. Rahmon Qöçqor öşa kezlarda juda dovruğ qozongan öqituvçilardan edi. Professor domlalar darsidan qoçib, universitetni keçagina bitirgan yoş öqituvçi, yaʼni Rahmon akaning darslariga kiriş odatiy hol edi ayrim ixlosmandlar uçun. Çunki aynan öşa paytlarda Rahmon aka Katta Adabiyotdan söz oçguvçi, Katta Adabiyotdan xabar berguvçi sanoqli muallimlardan biri edi. Talʼat Solihovni taniganimizdan keyin ana öşa Katta Adabiyotning botindagi asroridan özimiz kutmagan tarafdan voqif böla boşlagandik. Boşqaça ifodada, Rahmon Qöçqor bizga Katta Adabiyot muzeyidan bir talay eksponatlarni olib kelib körsatgan bölsa, Talʼat Solihov muzeyni auditoriyaga köçirib qöya qoliş bilan qanoatlanmay, har bir eksponat “içini yorib” namoyiş etgan edi. Mana şuning özida ularning (bizning avlod uçun) buyuk xizmatlari mujassam bölgan. Endi Katta Adabiyot mamlakati sari sayohatga kelsak, bu işni har kimning özi amalga oşirmoği lozim. Undan ham nari ketganlarning özlari esa Katta Adabiyot yaratişadi, deb bilaman.
Asarlarimga kelsak, ularning orasida könglim tölgani ham, aksinçasi ham bor. Tölmaganlari, asosan, sayqal bilan boğliq. Çunki jiddiy va katta hajmli asar yozuvçi hayotining talay bir qismining mahsuli, şu qismdagi keçinma, dard, öy-fikrlarining qaymoği ölaroq qoğozga tuşadi. Xuddi şunday paytda ijodkor öz dardini, birinçidan, yozib olişi, ikkinçidan, unga (asar ruhidan çiqib ketmasdan burun) jilo berişga ulgurişi kerakka öxşaydi. Çunki keyinroq u asarda aks etgan kayfiyat doirasidan taşqariga çiqib ketadi va özga bir asar ruhiga kira boşlaydi. Bunday damda u avvalgi asar kayfiyatiga qaytib, uni tahrir qilişga ruhan moyil bölmaydi. Vaqt topib, irodasini töplab, qayta işlaganda (tahrir qilganda) esa, baʼzan asarini buzib qöyişi mumkin. Aytadilar-ku, “qoş qöyaman deb…” Qatʼiy nazar, “Yolğizlik”, “Sabo va Samandar” kabi asarlarimni qayta körib çiqib naşr qildim, “Isyon va itoat”ni ham naşrga tayyorlab qöyganman. Endi navbat “Muvozanat”ga yetdi.
Bu yil tuproq bahosiga tuşgan buğdoy, ehtiyojga qarab, kelasi yil oltin bahosida sotilişi mumkin, deydi Rumiy hazratlari. Adabiyotning örni va ahamiyati ham taxminan şunaqa. Umuman, hayotimizdagi moddiy va maʼnaviy – hamma narsaning bahosi goh tuşib, goh kötarilib turadi. Ammo yodda tutmoğimiz kerakki, buğdoy yo adabiyot öz-öziça qadr topib yo qadrini yöqotib qolmaydi, uni qadrli yo qadrsiz qiladigan kuç, bu – insonning, jamiyatning ularga bölgan munosabati, ehtiyoji.
Turib-turib atrofimdagi odamlarga, hatto butun olamga qarata: “Adabiyotsiz qanday yaşaş mumkin?!” deb hayqirgim keladi. Baʼzan bu istagimni yaqinroqdagi ayrimlarga aytaman ham. Ular indaşmaydi-yu, ğalati qilib qarab qöyişadi. Ammo şu qaraşlari içiga javobni joylab ulgurişgan bölişadi: “Közlaringni kattaroq oçsang-çi, tentak, hozir adabiyot bilan yaşab bölarkanmi?!..”. Bilasizmi, ana şu atrofdagilar borib-borib insoniyatning jamiga aylanmasaydi, degan hadik goh-goh bağrimga tuşib, uni ötdek kuydiradi. Boşqa tomondan esa, adabiyotning yoruğ kelajagiga umidim ham borligini aytib ötay: “Umidim ulki, umidingga yetgil” deydi hazrat Navoiy.
Adabiyot odamlardagi va jamiyatlardagi turli xil ruhiy xastaliklarni öziga şimib olib, ularni davolaydi, degan gap ham bor. Bu gapning şarhiga kirişmayman. Çunki uning maʼnosi şunçalar teranlardaki, unga har kimning özi yetib bormasa, qölidan tutib olib boriş amri mahol. Umuman olganda, dunyoning şunday haqiqatlari borki, ularga faqat işora qilinadi. Işoradan anglagan angladi, anglamaganga heç qaçon, heç qanday şarh yordam bermagan, bermaydi!
Jahon tarixiga eʼtibor bersangiz, adabiyot gullab-yaşnagan davrlarda mamlakatlar ham kamol topgan. Tarixçilar buni aks tomondan tuşuntirişadi va töğri qilişadi. Yaʼni, avvalo, mamlakat siyosiy-iqtisodiy tomondan rivoj topadi, şuning negizida madaniyat, sanʼat va adabiyot ilgarilab ketadi, deyişadi ular. Oriy rost. Ammo sira unutmaslik lozimki, sanʼatu adabiyotning ravnaqi u yoki bu yurtning siyosiy-iqtisodiy va madaniy jihatdan çindan ham rivoj topib-topmaganligining bir barometri, körsatgiçidir. Navoiyni olaylik. Bu adabiy hodisa temuriylar asos solgan qudratli imperiya negizida paydo bölmadimi! Közi oyoğining ostidan narini körolmaydiganlar “Navoiy Temurdan qança keyin, ustiga ustak, Boyqaro hukmronlik qilgan mamlakatda yaşadi, nima aloqasi bor?” deyişi mumkin. Bir qaraşda töğridek, ammo teranroq nazar taşlasak, Navoiyga öşa jurʼatni kim va nima berdi? Temur va u asos solgan imperiyani tuşuniş, his qiliş emasmi? Navoiygaça turkiy til harb tiligina deb bilinar, bu tilda nafis adabiyot yaratiş mutlaqo mumkin emas, deyilardi. Vaqti-soati kelib esa, aynan Temur va temuriylar qudrati Navoiydek zotga dunyoga boşqaça nigoh – yuksaklardan turib qaraş imkonini tuhfa etmadimi?.. Yöqsa, Navoiydan oldin, badiiy dahosi Navoiynikidan aslo kam bölmagan, asli turkiy bölgan Mavlono Rumiy, Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, keyinroq Abdulqodir Bedilga öxşagan qança uluğ zotlar yaşab ötmadi, deysiz. Nega ular özlarining asosiy merosini forsiyda bitib qoldirişdi? Nega ular Navoiy uddalagan işga azmu qaror körsatişmadi? Nima, ularda Navoiy öyi va jasorati yöqmidi? Yoki daholik kuçlari Navoiynikidan kam bölganmi?.. Aslo va aslo! Navoiyning özi Rumiyni “Buyuklikning köz ilğamas çöqqisi” deb taʼriflaydi. Xöş, u holda nima uçun Navoiygaça heç kim bu işga Navoiy darajasida ahamiyat bermadi?.. Gap şundaki, Navoiy dahosi Temur va temuriylar yaratib bergan qudratli imperiyada hukm surgan davr kayfiyati bilan uçraşib-topişib-çiqişib qoldi! Şuning uçun ham tarix bizga Navoiyni, uning badiiy dahosini tortiq qildi! Qiyos uçun rus adabiyoti tarixiga nazar solsak, XVIII asrdan eʼtiboran Rossiya qudratli davlatga aylana boşladi: dunyoga boşqa köz bilan boqib, sözini ötkazişga kirişdi, sarhadlarini kengaytirdi va h.k. Şu kötarilişning millat ruhiyatidagi inʼikosi sifatida Puşkin, Lermontov, keyinroq, Tolstoy, Dostoyevskiy, Çexovlardek jahon miqyosida tan olingan ijodkorlar yetişib çiqdi.
Endi masalaning boşqa tomoniga eʼtiboringizni jalb etmoqçiman. Xöş, Navoiy bölmaganda nima bölardi? Unda Temur yaratgan imperiya tarixiy bir tasodif ölaroq talqin qilinarmidi? Ana, Çingizxonni oling. Töğri, u ham Şarqdan Ğarbga çözilgan yirik imperiya bunyod etdi. Lekin qani mazkur imperiya negizida paydo bölgan madaniyat, sanʼat va adabiyot? Qani Çingizxonning “Navoiy”si?.. Temur xalq irodasi yuksalişining, asosan, siyosiy-harbiy va iqtisodiy jabhadagi namoyişi bölsa, Navoiy xuddi şu xalq irodasining ruhoniy-badiiy kötarilişi inʼikosi bölib tarix maydoniga çiqdi. Yaʼni xalqimiz Navoiy dahosi bilan Temur dahosining, tasodifiy emasligini, aksinça, u ham aqliy, ham maʼnaviy-ruhoniy jihatdan markazlaşgan ulkan davlat yaratiş darajasiga yetgan ilğor millat ekanligini şu tarzda isbot qildi. Bas, şunday ekan, dunyoda adabiyotu sanʼati rivoj topmay turib, heç bir mamlakatning “biz şunday uluğmizki, biz unday qutluğmizki!..” deya olamga jar solişga maʼnaviy huquqi yöq. Çinakam maʼnoda yuksalgan millatning adabiyotu sanʼati ham şunga yaraşa baland böladi, bölişi şart!
Bugungi özbek adabiyoti ğoyat rang-barang bir tarzda özini namoyon etmoqda. Rang-baranglik – ijod erkinligidan dalolat. Ijod erkinligi va adabiyotdagi yönalişlar xilma-xilligi, şubhasiz, adabiyotimizning ham, millatimizning ham yutuği. Ammo bu borada erişilganlar bilan kifoyalanib, yutuqlarga mahliyo böliş yaramaydi. Endigi vazifa – adabiyotimizni dunyo arenasiga olib çiqiş. “Jahon adabiyoti” jurnali orqali dunyo adabiyotini maʼnaviy olamimizga olib kirdik, juda soz! Endi xuddi şunga öxşaş bir tadbir ila özbek adabiyotini ham keng va turfa olamga olib çiqmoğimiz kerak. Bu borada Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi Tarjima kengaşida bir talay xayrli işlar amalga oşirildi, oşirilmoqda. Lekin yana yangi-yangi yöllarni qidirib topişdan sira çarçamasligimiz – davr taqozosi! Hammasidan oldin esa, dunyo ahamiyatiga molik asarlar yoziş kerak böladi. Adabiyotimizga körsatilayotgan şunça eʼtibor qatorida, nazarimda, nufuzi juda baland sanaladigan yillik adabiy mukofot taʼsis etilsa, nur ustiga nur bölar edi. Bu mukofot eng sara, eng yangi, adabiyotimiz va millatimiz tarixida “Yangi söz!” maqomida baholangulik badiiy durdona asarlarga berilmoği şart! Yaʼni mukofotning qadri u ravo körilgan asarning darajasi bilan belgilansin. Aksi taqdirda, mukofotning obrösi qolmaydi…
Darhaqiqat, mulohazalarim sönggida bir gapni aytib ötsam. Bilasizmi, “Yoşlik” jurnaliga mening bir qarzim bor. Bölganda ham unça-munça emas, umrga tatigulik. Faqat vaqtlar ötgan sayin qarzdorlik hissi minnatdorçilik va mehr-muhabbat tuyğulariga aylanib ketgan. Bu tuyğu, mana, yigirma olti yildirki, men bilan hamnafas. Agar jurnalxonlarimizni zeriktirib qöymagan bölsam, keling, şu haqda batafsil sözlab bersam…
Bu voqea ötgan asrning sönggi çoragida, aniqroği, 1987-yilda Ukrainaning Belaya Serkov şahri, “Kiyev harbiy okrugi”ga qaraşli gornizonlarning birida bölib ötgandi. Yoşim naq 19 da, tomirlarda qon emas, göyo olov oqadi. Yursam, oyoğimdan qanot çiqib vujudimni osmonlarga uçirib yuborgudek bir palla! Yana deng, xizmatdan ozod bölib, uyga – jonajon Özbekistonimizga jönab ketişga sanoqli oylar qolgan, taqvimga tikilib, vaqtning hisobini olib yurgan kezlarim. Ana şunday kunlarning birida xizmat maqomi böyiça oddiy askar, yaʼni men, ukrainalik daroz serjant yigit (omon bölgurning familiyasi Xivriç edi) bilan hozirgi tuşunçamga köra arzimas bir masala ustida gap talaşib qoldik-da, birpasda jöjaxörozlardek olişib ketsak böladimi… Yoşlik-da yoşlik…
Aksiga olib öşa kuni “Kiyev harbiy okrugi” general-polkovnigi yonimizdagi katta maydonda gornizon qöşinini körikdan ötkazayotgan ekan. Kimning işi bu? – bilmadim, ammo “jöjaxöroz”lar örtasidagi kelişmovçilik, kimsan – öşa general janoblarining muborak quloqlariga yetibdi, qarang! Xullas, köp ötmay meni öşa maydonga, generalning qoşiga olib borişdi.
– Kak familiya, soldat?
Aytdim.
– Otkuda rodom?
– Iz Uzbekistana.
– Skolko slujit ostalos?
– Neskolko mesyatsev…
– Net, soldat! Ты ещё долго служить будешь. Kak minimum 3 goda, – dedi u gulduragan bas ovoz bilan.
Mening içim muzlab, şoşib qolgan tilim ğöldiradi:
– Izvinite menya, pojaluysta, товарищ general-polkovnik, bolşe ne povtoritsya, – dedim yolborgan ohangda. – Я сам не знаю как это случилось…
– Скоро узнаешь и поймешь все в исправительной колонии. Ponyal? Как ты посмел ударить сержанта – вышестоящего по званию, тебе там все обяснять. Так что иди, позови командира роты!
Men endi tamoman esankirab qolayozgandim. “Nahotki!.. Nahotki, birinçi bölib qöl kötargan kişiga javob qaytarganim uçun meni qamab yuboraverişsa?!”, – deya dahşatga tuşdim. Axir, bu bor-yöği ikkita böz yigitçaning oddiy bir töqnaşuvi-ku!..
– Krugom! – buyruq berdi baland va jahldor ovozda general.
– Поймите меня правильно, он сам первым начал, а я ответил… – vaziyatni tuşuntirmoqçi böldim özimça, ammo bu bilan uning ğazabini battar qözğab qöygan ekanman.
– Ты так ответил, что бедняга чуть не угодил в больницу! Vot takoy, tvoy otvet, da?!..
– Прощу простить меня…
– Krugom!
Men noiloj qoldim va çest berdim-da, ortga burildim.
– Za komandirom şa-go-o-om marş!
Men karaxt holda töğriga qarab odim ota boşladim va… şu on ortimdan yana “Stoy!” degan buyruqni eşitdimu, yuragim hapqirib taqa-taq töxtadim.
– Krugom!
Men tağin generalga yuzlanib qoldim.
– Что у тебя в сапоге? – söradi u kutilmagan qiziqiş bilan.
– Jurnal… – dedim yangi bir ayb ustida qölga tuşgandek ikki karra böşaşib.
– A nu-ka, day-ka syuda.
Men etigim qönjiga ikki buklab tiqib qöyganim jurnalni çiqarib berdim. General jurnal yuzini töğrilab, öqiş uçun yon tomonga burdi. (Çunki jurnal ismi vertikaliga yozilgandi-da). “Yeşlik” deb öqidi u “yo” harfini “ye”ga aylantirib. (Özim nima holdaman-u, öşa lahzada kulgim qistaganiga ölaymi…)
– Uzbekskiy jurnal, da? – söradi u mendan.
– Tak toçno! – dedim ovozim arang çiqib.
– Kak perevoditsya etot tvoy “Yeşlik”?
– Yunost, – javob berdim men.
(…Oh, Yaratgan Egam! Mening qutulişim şu birgina sözga boğliq bölib turgan ekan-ku!
General közini jurnaldan uzib, uzoqlarga qadadi. Birpasdan söng esa eşitilar-eşitilmas qilib “Ax, yunost, yunost!..” dedi öziga özi va çuqur-çuqur xörsindi. Men indamay kutdim… uzoq kutdim… Bir mahal general huşini töplab olib menga boqdiyu, “Ladno, soldat, ya tebya прощаю. Idi k svoim, idi…” dedi negadir endi maʼyus ohangda. Uning beş daqiqa burungi momoqaldiroqdek guldiragan ovozidan asar ham qolmagandi, ajab…
Olis yoşlik çoğim – ön töqqizimda men öşanda nima voqea sodir bölganini, gapning sirasi, yolçitib tuşungan emasman. Çunki u paytda “general birdaniga şaştidan tuşdiyu, men tayin balodan bebiliska qutulib qoldim”, deb bilganman. Voqeaning mağzini esa, mana endi, çinakamiga çaqayapman, desam, mubolağa bölmaydi. Çunki birgina “Yunost”, yaʼni “Yoşlik” degan söz hayotning aççiq-çuçugini ança-munça totib qöygan generalni ajab emaski, öz yoşligi sari yetaklab ketgan va uni bir muddat öşa ajib lahzalarda kezdirgan bölsa! Va u xayolan yonginasidagi plas – askarlar saf tortib turgan harbiy maydondan öşa olis yoşlik çoğlariga xayolan safar qilgan, şunda özining ham gohida qiziqqonlik qilib, hozirgi “jöjaxörozlar” kabi yoqalaşib yurgan kezlarini körganu, bunday “gap”lar yoşlar uçun, yoşlik uçun nafas olişdek tabiiy ekanligini anglagan, nainki anglagan, balki yurak-yurakdan his qilgan, inçunin, meni jazolaşga emas, keçirişga ehtiyoj tuygan bölsa, ne ajab!..
Men bugun öşa olis voqeani şunday tuşunaman va tuşuntiraman. Uning özga talqini yöqdek men uçun… bugun!..
Voqean, kamina, oradan 25-26 yil ötgaç, “Yoşlik” jurnali, bu jurnalga yaraşiğliq nom bölib tuşgan “yoşlik” sözining mazmun-mohiyati yoşligimda meni ana şunday begona va aççiq qismatdan xalos etgan hamda bugungi taqdirimga qarab odim otişimga öz hissasini qöşgan ekan, degim keladi. Va “Şundan keyin ham sözning, muborak kalomning qudratini pisand qilmay körgin-çi!..” deb qöyaman özimga özim.
Uluğbek HAMDAM 1968-yilda tuğilgan. “Muvozanat”, “Isyon va itoat”, “Sabo va Samandar” kabi romanlari, “Uzoqdagi Dilnura” qissa va hikoyalar töplami özbek tilida, “Bunt i smireniye”, “Забытая melodiya naya” singari nasriy asarlari rus tilida çop etilgan. “Tangriga eltuvçi isyon”, “Atirgul” va “Seni kutdim” şeʼriy töplamlari, “Badiiy tafakkur tadriji”, “Yangilaniş ehtiyoji”, “Yangi özbek şeʼriyati” nomli monografiyalari naşr etilgan. J.Rumiyning “Içindagi içindadir”, O.Turonning “Turkiy xalqlar mafkurasi tarixi” nomli asarlarini tarjima qilgan.
“Yoşlik” 2013/9
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


