15 daqiqada öqiladi

912 marta körilgan

Yozavergan yozuvçi böladimi?*

Ijod siri, sehri va maşaqqatlari haqida

Keyingi ön yillar mobaynida moddiy va maʼnaviy boylik işlab çiqarişning deyarli barça sohalarida dabdababozlik, közböyamaçilik, poraxörlik, oşna-oğaynigarçilik kabi illatlar avj olib, ijtimoiy-madaniy taraqqiyotga jiddiy putur yetkazmoqda. Mana şu illatlarga barham berib, hayotda halollik, adolat, haqiqat tantana­sini taʼminlaş uçun mavjud vaziyatni tubdan özgartirib, keskin buriliş yasalişi, taraqqiyot jadallaştirilişi lozim, aks holda közlangan natijalarni qölga kiritib bölmaydi.

Şu maʼnoda, söz sanʼati rivojida ham katta özgariş qilişga, badiiy ijodning öziga xos qo­nuniyatlariga muvofiq taraqqiyot yölini tanlaşga ehtiyoj mavjud. Buni hammamiz bilamiz, biroq amalda juda köp örtamiyona yozuvçilarni zör isteʼdod egasi deb eʼlon qilib yuboryapmiz. Zaif asarlarni ijobiy baholaşga odatlanib qolganmiz, ğoyaviylik haqida oğiz köpirtirib sözlab, badiiylik, mahorat masalalarini eʼtibordan çetda qoldirişga örganganmiz. Ayniqsa, ğoyaviylikni jön tuşunib, yuzaki, biryoqlama talqin qiliş avj oldi. Aytaylik, muayyan bir asarda yaxşi odam mehnat qilib baxt topadi, yomon odam mehnatdan qoçadi, degan fikr ifoda etilsa bas – bunday asarni ğoyaviy jihatdan yetuk asar deb bong urdik va hali ham şu yösinda mulohaza yuri­tişni davom ettirmoqdamiz. Holbuki, hammaga maʼlum, töğri fikrning özi bilan barkamol asar yaratiş mumkin emas. Jön asarlarni kökka kötarib maqtaş esa dahşatli zarar yetkazadi. Birinçidan, öquvçilarning didini ötmaslaştiradi, ularning saviyasini pasaytiradi, ong-tafakkurini zaharlaydi, söz sanʼati haqidagi tasavvurini buzadi. Ikkinçidan, yozuvçilik unçalik murakkab iş emas, har qanday şaxs badiiy ijod bilan şuğullanaverişi mumkin, degan fikrni keltirib çiqaradi.

Bu fikrning notöğriligini anglatiş uçun qu­yidagilarni eslatiş foydalidir. Aytaylik, 20-yillarda juda köp qalamkaşlar nasriy asarlar yozdi, lekin ulardan faqat Abdulla Qodiriy çinakam realistik ijod yulduzidek porlab, adabiyotimiz osmonini yoritdi. U milliy romançiligimiz asosçisi bölib maydonga çiqdi, özining haqqoniy tölaqonli asarlari bilan xalqimiz mehr-muhabbatini qozondi. 30–60-yillarda nasrda şuğullangan qalamkaşlar soni yanada ortdi, roman, qissa, hikoya bituvçilar safi mustahkamlandi, ammo ulardan Abdulla Qahhor, Oybek özbek prozasi­ning faxriga aylandi, söz sanʼati tarixida çuqur iz qoldirdi. 50-yillarning boşida nasrga kirib kelganlardan Odil Yoqubov va Pirimqul Qodirov özlarida çinakam isteʼdod mavjudligini namo­yon qilib, respublikamizdagina emas, balki Butunittifoqda eʼtibor qozongan romannavis darajasiga kötarildilar. 60–80-yillarda nasrnavislar soni ikki yuzdan ortib ketdi. Men Yozuvçilar uyuşmasi aʼzoligiga qabul qilinib, rasmiy ravişda yozuvçi deb eʼtirof etilgan qalamkaşlarnigina nazarda tutyapman. Ulardan köp deganda ön-ön beş nafari salmoq­li asarlar yozib, özlarining kelgusida sanʼatkor yozuvçi darajasiga kötarilişini körsatmoqda. Vaqt sinoviga yana neçtasi doş beradi? Qay birlari kaşfiyotlar yaratib, ijodiy yetuklikni zabt etadi, qay birlari ora yölda qolib ketadi? Nima uçun şunday – adabiyotga havasmandlar soni hamişa ortib boraveradi-yu, maʼlum vaqt ötib faqat ikki-uçtasigina uning zil-zambil yukini yelkada kötarib ketiş şarafiga erişadi?

Köpçilik havaskor yoşlar söz sanʼatining sir-u sehri, maşaqqatlarini töla ang­lamagan holda asar yozişga kirişadilar, özlarida isteʼdod bor-yöqligini aniqlamasdan ijodkor degan nomga daʼvogarlik qiladilar, oqibatda ğoyaviy-badiiy jihatdan ğör asarlar kamayiş örniga köpayib ketaveradi.

1985-yilda “Yoş gvardiya” naşriyoti boşlovçi yozuv­çilarning nasriy asarlaridan iborat “Çaşma” degan töplamni çop etdi. Töplam “Çinnigul” hikoyasi bilan oçiladi: “Zuhra öğilçasini körgisi keldi. Keça “emizişga beramiz” deyişgandi. Haligaça olib kirişmadi”. Şundan keyin voqeaning tuğuruqxonada röy bergani, közi yorigan ayolga çinnigul taqdim etilgani maʼlum böladi. Xöş, bu voqeaning nimasi ibratli? U qanday salmoqli ğoyani yoritib, qanday xarakterning gavdala­nişiga xizmat qiladi?

Zuhra Komil degan yigitga turmuşga çiqib, ön uç yilgaça farzand körmaydi, söng er uyni butunlay tark etib, boşqasiga uylanadi, xotin ham qaytadan oila quradi, natijada har ikkalasi farzandli böladi, sobiq er xursandçiligini izhor qilib, sobiq xotiniga gul beradi…

Deylik, Komil oriyatsiz, ğurursiz yigit bölsa, bu voqeaning hayotda ham röy berişi mumkinligiga işonsa böladi. Lekin uni hozirgi holatida asar şaklida bayon qiliş orqali kimga qanday saboq beramiz?

Endi “Quduq” deb nomlangan ikkinçi hikoya­ni körib çiqaylik. Unda ay­tilişiça, qişloqda faqat bitta quduq bor ekan, butun qişloq şu quduqdan suv içarkan, quduq esa Mustafoqul degan odamnikida, sobiq raisnikida ekan, ammo u birdaniga Çori çangal degan odamga quduğidan suv oldirmay qöyibdi. Nimaga? Çunki Mustafoqul Çori çangalnikiga sovçilikka kelib, qizini öğliga sörabdi va rad javobini olibdi, oqibatda quduğini berkitib qöyibdi. Çori çangal Mustafoqul poyiga boş urib yalinmabdi, yetti öğil bilan juda qiynalib quduq qazişibdi, söngra qazo qilibdi: “Şundan keyin har kuni yetti öğlon yonida Zufarjon (qizning sevgilisi – N. X.) sakkizin­çisi bölib, taʼziyaga keluvçilarni kutib olar, quduqdan suv taşib, kelgan-ketganning qöliga quyar edi”.

Bu voqea bizga nima yangilik beradi? Öquv­çini yetaklaydigan qanday sehr-u joziba bor unda?

Har bir asar (u şeʼrmi, romanmi, dramami – bundan qatʼi nazar) qudratli va muqaddas manbaga aylansa, söz sanʼatining ajralmas tarkibiy qismini taşkil etadi, ijtimoiy-maʼnaviy taraqqiyotga taʼsir körsatadi. Aks holda, yozuvçining barça izlaniş-intilişlari zoye ketadi, heç kimga heç qanday naf keltirmaydi.

Fikrimizning isboti tariqasida “Yanga” hamda “Sönggi yöl” hikoyalarini közdan keçiraylik. Birinçi hikoyada Rözimurod degan yigitning Xoni­moy degan qizni sevib qolgani, biroq uruş boşlanib, frontga ketgani, jangda halok bölgani, Xonimoy esa uni kuta-kuta qiynalgani, söngra majburan erga berilgani qalamga olinadi. Ikkinçi hikoyada Erkina degan qizning öğil boladay kiyi­nib yurgani, töriq otga mehr qöygani, nihoyat, oti ölib qolib motam tutgani haqida söz yuritiladi. Bu ikki hikoyadagi voqealar oldin tilga olingan ikki hikoya syujetidek hayotda röy bergandir ehtimol, ammo ularni qoğozga tuşiriş uçun yozuvçi özida juda zör ğoyaviy-badiiy ehtiyoj sezganmi? Şu ehtiyojga köra hayot haqiqatini mavjud murakkabliklari bilan yoritib, davr va zamon ruhini jonli, tirik inson xarakterida ifodalab bera olganmi? Afsuski, yöq. Qolaversa, bu tört hikoyada juda kam deganda törtta xarakter, törtta yangi obraz kaşf etilişi zarur emasmidi?! Bir asarda, heç bölmaganda bitta yangi odam yaratilmasa, qölga qalam olişdan, yozuvçilikni daʼvo qilişdan murod nima?!

Buning sabablarini aniqlaş uçun quyidagi parçani birgalaşib öqib çiqaylik: “Rözimurod – Mirza Çavandozning örtança öğli. Yoşligida çapaniligi, öpkasi kattaroqligi uçun otasi otini köpam unga işonavermasdi. Özi otdan yiqilib, mayib bölib qolgandan söng, noiloj töriqning jilovini Rözimurodning qöliga topşirdi. U ikki yilgaça öz qişloğidagi köpkarilarga qatnaşmadi… Köpkarining rosa hadisini olgan notaniş qişloqlarda ot surdi” …Şu tariqa Rözimurodning xislatlari, xatti-harakatlari amalga oşirgan işlari sözlab beriladi; uning qanday holatda yaşab, qanday faoliyat körsatgani xususidagi bayonnomaga duç kelamiz. Oqibatda Rözimurodning çapaniligi, katta oğizligi, uning çavandozlik ilmini qanday egallagani, bu borada qan­day natijalarga erişgani köz öngimizda gavdalanmaydi.

Mana bu parça “Sönggi yöl”dan: “Erkina otini quçoq­lab yiğlar, boşidan, oyoqla­ridan kötarib, turğizmoqqa harakat qilardi. Töriqning olayib borayotgan közlari unga tikilgan edi. “Ey, navqiron çavandozim, köpam jon kuydiraverma! Endi heç narsa­ning foydasi yöq. Tuğilgandan buyon tik turgan oyoqlar öz vazifasini ado etib böldi. Tabiat qonuni oldida böysunmoqdan boşqa iloj qolmadi. Sendan ming roziman! Qöy, özingni qiynama! Közyoşlaring bilan usiz ham örtanib borayotgan yuragimni örtayapsan…”

Qarang yoş qahramon yiğlayapti, qiynalyapti, azob çekyapti, biroq men kitobxon sifatida uning dard-u hasratidan larzaga tuşmayapman, sevimli dösti – oti bilan vidolaşayotgandagi holatlarini hayotning özidagidek his qilmayapman, sezma­yapman. Jon berayotgan otning “tabiat qonuni”ga tan berib, hayotdan bemalol köz yumayotganini ham tasavvur qilolmadim, otning “sözlari, mulohazalari” tabiiy jaranglamaydi. Şunday bölgaç, ular yuragimizni jizillatarmidi?! Erkina­ning qiz bola tarzidagi öziga xos qiyofasi, holati, xatti-harakatlari ham namoyon bölmaydi; uni tirik inson, qiz bola sifatida körmaymiz, his qilmaymiz.

Badiiy asar konkret, yorqin, taʼsirçan, haqqoniy tasvirdan boşlanib, davom ettirilib, nihoyalanişi zarurki, söz sanʼatining dastlabki, lekin azaliy, oddiy va muhim talabi şundan iboratdir. Afsuski, köpinça, şu talabga rioya qilinmaydi.

“Aks sado”, “Uruşning bir tuni”, “Xayrlaşuv”, “Maktub”, “Ötovsiz yurt”, “Köngil” kabi hikoyalarda ham har xil sohadagi odamlarning orzu-öylari, xatti-harakatlari, umuman, oiladagi, işlab çiqarişdagi faoliyati xususida sözlanadi. “Möminjonning boşi qotdi. Dadasi hayotligida heçam bunday ahvolga tuşmagandi, tuşganida ham rahmatlik bilintirmasdi. Qarang-a, dadasi yedirdi, kiy­gizdi, aspiranturada öqitdi, zoriqtirmadi” (“Aks sado”). “Bola barini birda­niga eslay olmadi. Avval bolaligi yo­diga tuşdi. Poygada özib, tengdoşlari örtasida eʼtibor qozondi. Keyin maktabga borganini esladi. Dadasi bilan qöl uşlaşib, maktab­ga bordi. Maktab eşigi oldida ularni kulimsiragan yoşgina bir öqituvçi kutib oldi” (“Uruşning bir tuni”). “Xayrlaşuv keçasida kursdoşlar – Husniyaning yotoğida yiğilişdi. Öyin-kulgi avjida, grammafonda plastinka qöyişib, kursdoşlar ertangi safar oldidan yayraşardilar. Çindan ham institut bamisoli kaptarxona: biri keladi, boşqasi ketadi” (“Xayrlaşuv”). Diqqat qiling: uç hikoyadan olingan uç parçada ham qahramonlar unday qildi, bunday qildi, uni öyladi, buni öyladi, unday işlar qildi, bunday faoliyat körsatdi, deb taʼkidlanadi, xolos. Bu taʼkidlar qançalik çin, haqqoniy bölmasin, baribir yoşlar, qiz-yigitlar, er-xotinlar­ning qiyofasini jonlantirib berişga ojiz.

Töğri, ön uç hikoyaning birortasida ğoyaviy jihatdan saktalik körinmaydi. Ularda ibratli, foydali mulohazalar örtaga taşlanadi, qahramonlari goh be­vosita, goh bilvosita har xil yöllar bilan öquvçilarni yaxşilikka daʼvat etadilar. Biroq ğoyaviylik degani faqat şunday xislatlar yiğindisidan iborat, xolosmi? Yöq. Töplamdagi hikoyalar emas, balki önlab, yuzlab har xil şakl-u janrda bitilgan asarlardagi ğoyaviylikni şu tariqa belgilaşga örganib qolganmiz. Ğoyaviylikni jön talqin etib, köpinça badiiylikni eʼtibordan soqit etamiz. Oqibatda söz sanʼati, badiiy ijod sehr-u sirdan xoli bölgan öta oddiy, jön hodisaga aylanadi-qoladi. Şunday bölgaç, yozuv­çi bölişga hamma­ning qurbi yetadi, muayyan voqea-hodisalarni, ayrim kişilar tarjimai holini, işdagi, uydagi faoliyatiga doir voqealarni proza yoki poeziya şaklida ifodalasa, bas – şuning özi yetarli, degan notöğri xulosa kelib çiqadi. Tabiiyki, bunday xulosa badiiy ijodning nazariyasidan emas, balki amaliyotdan, hozirgi baʼzi yozuvçilar­ning faoliyatidan çiqib kelayotir.

Yana misollarga murojaat etamiz. “Sahrodagi odam” hikoyasi qahramoni özi haqida şunday deydi: “Asli çöpon öğliman. Suruv ketidan yurib, katta bölganman. Harbiydan qaytgaç, çölga bordim, qişloqda qoldim. Agarda ota kasbini qilib yurganimda yomon bölmasdi. E… qayerlarda kimlar bilan işlamadim. Tayyorlov idorasida, paxta punktida tarozibonlik qildim, dökonga, magazinga mudir böldim. Nazarimda, puldan aziz narsa bölmagan. Eng aqlli, eng zör odam puldor böladi, degan fikrga borib qolibman… Pul, aroq, şoşirdi, uka. Xotinni ikkita qildim… Salkam ön yilni, umrimning qaymoğini şunday mast-alast ötkazdim… Qamaşmadi. Lekin qamalgandan ham battar böldim… Ança bekor yurdim… Keyin töğri raykomga – dadangizning oldilariga bordim…”

Qahramonning özi haqidagi aytgan tafsilotlarni biroz qisqartirdim, negaki, uning hikoyasi şu zaylda davom etib, avval ikkinçi xotini ketib qolgani, söngra birinçi xotinining, bolalarining oldiga borgani, izza bölgani, hatto bökirib yiğlagani töğrisida sözlanadi. Asl muddao şunga borib taqaladiki, u dastlab ahmoq, qabih, jinoyatçi, xiyonatkor bölgan-u, çölga borib işlagandan keyin hamma “kasallar”dan foriğ bölib, mehnat qahramoniga – yaxşi odamga aylangan…

“Bola yiğisi” deb nomlangan hikoyaning boşida muayyan hodisani körsatişga intiliş mavjud: “Yigit devordagi qönğiroq tugmasini bosdi. Birozdan söng içkaridan qadam tovuşi eşitiladi. Keyin darvoza zulfini şaraqlatib tuşirildi-da, pijama kiyib olgan, tepakal, qöy közlari javdirab turgan bir kişi körindi”.

Endi devordagi qönğiroq tugmasini bosgan yigit va uni kutib oliş uçun peşvoz çiqqan pijamali odamning kimligini bilib olamiz, ularning qiyofasi, qaddi-qomati, xarakteri, xatti-harakatlari bilan tanişamiz, pirovardida bizga qandaydir muhim maʼnaviy-ijtimoiy saboq beriladi, deb öylaymiz, ammo bu niyatimizga yetmaymiz. Negaki, hikoya qahramonlari haqida quyidagilarnigina öqiymiz: “Zokir öz taşvişlari bilan qançalik band bölmasin, qisqa fursat içida er-xotinning bir-biriga muomalasidan, holati va kayfiyatidan ançagina narsalarni anglab oldi. Bu xonadonda jimlik hukmron edi”. Yaʼni bola yiğisi eşitilmasdi. Negaki, uy bekasi hali yoşman, husnim buziladi deb farzand körişdan voz keçgan, er esa bunga köngan, hademay köp vaqt şu taxlitda ötadi, ançadan “bolasiz uy – mozor” degan naqlning töğriligi tasdiqlanadi…

Hikoyada aytilmoqçi bölgan bor-yöq gap şu. Bordiyu bu gapni ijtimoiy-maʼnaviy taraqqi­yotning dolzarb, ötkir, çigal muammolariga tabiiy ravişda boğlab, “yedirib”, öz qiyofasi, xarakteri bilan gavdalantirilgan tirik odamlarning haqqoniy obrazlari orqali ifodalansa edi, balki u qudratli ğoyaviy-badiiy mazmunni keltirib çiqarardi. Hozirgi holida esa bunga erişilmagan.

Mana, ön beş hikoyani tekşirib çiqdik, ularning baʼzilariga köproq töxtaldik, baʼzilarga bir nigoh taşladik, lekin, afsuski, birorta tirik qahramonni uçratmadik, yuraklarni tölqinlantirib, butun vujudimizda, ong-u tafakkurimizda mahkam muhrlanib qoladigan asarni öqimadik. Bu ön beş hikoyadan beştasi Şarofat Aşurovaga, sak­kiztasi Çorşanbi Boybösinovga, ikkitasi Abdurazzoq Qöşşayevga tegişli. Uç oblastning uç vakili – biri matematik, ikkinçisi ham maktabda öqituvçi, uçinçisi bilim tarqatuvçi, maʼrifatparvar – bunga heç bir eʼtirozimiz yöq. Biroq şuni işonç bilan uqtirib ötişim şartki, ular­ning ijodiy harakati baraka keltirmagan, ijodiy yutuqlarga olib bormagan. Negaki, Şarofat Aşurova, Çorşanbi Boybösi­nov hamda Abdurazzoq Qöşşayev yozgan hikoyalar juda köpçilik tengdoşlarining hikoyalari kabi faqat şakliga muvofiq nasriy asarga öxşaydi, mohiyat eʼtibori bilan esa noyob va nodir isteʼdoddan mahrum, yangi obraz­lar, yangi qahramonlar kaşf etilmagan.

“Çaşma” töplamiga kiritilgan Nurxon Raimova, Bahrom Yunusov, Farhod Yölçiyev hikoyalarida ham şunday holni uçratamiz. Ular muayyan bir voqeani qisqaça bayon etib, qahramonlarning yaxşi yoki yomon xususiyatlarini taʼriflaş bilan çeklanadi-da, öşa yigit-qizlar, katta-yu kiçik, yoş-u qari odamlarning tirik inson sifatidagi qiyofalarini, xatti-harakatlarini muhim ğoyaviy badiiy maqsadga suyab teran oçib bermaydi.

Yöq, men qahramonlarning tarjimai holi, oiladagi, işdagi faoliyati batafsil yoritilsin, ular­ning öy-orzulari, keçinmalari, barça harakatlari ipidan ignasigaça bayon etilsin, deb talab qilmayman. Çunki gap hikoyada tirik inson, jonli, hayotiy obraz yaratiş haqida ketyapti. Şunga köra, qahramonlarning izlaniş-intilişlari, muomala-munosabatlari şunday qisqa, lönda şaklda ifodalanişi kerakki, ularning qiyofalarini öquv­çilar ortiqça izohlarsiz hayotning özidagidek aniq köra olsin, his qila bilsin!

Abdulla Qahhorning “Öğri” va “Anor” hiko­yalarini eslang.

Har ikkala asar hajm jihatidan juda qisqa, ularni bir neça lahzada bemalol öqib çiqasiz. Qahramonlarning xatti-harakatlari batafsil tasvirlanmaydi, ularning qanday muhitda yaşab, mehnat qilayotgani töğrisida köp gapirilmaydi. Şunga qaramasdan hökizini yöqotib, dahşatli fojiaga yuz tutgan Qobil bobo, boşqoronği xotiniga bitta anorni olib berişga qurbi yetmagan Turobjon çekkan azob-uqubatlargina emas, balki ikki odamning bir-birini takrorlamaydigan xarakteri, qiyofasini körib, bilib, sezib turganday öşa vaziyatni biz ham boşimizdan keçiramiz, ularning ğam-alamlariga şerik bölgimiz keladi.

Töğri, har bir hikoya “Öğri” yoki “Anor” singari badiiy kaşfiyot darajasiga kötarilsin, degan talab qöyiş insofdan bölmas, ammo yozuvçilikka daʼvogarlik qilgan qalamkaş har bir asarida real voqealikning muayyan qirralarini gavdalantirişi u yoki bu xarakterning muhim xususiyatlarini yoritişi ijtimoiy-maʼnaviy taraqqiyotga bevosita yoki bavosita boğlangan salmoqli, dolzarb, çigal muammolarning loaqal bir-ikki jihatini tasvirlab berişi ham farz ham qarzdir, deb hisoblayman.

“Çaşma” töplamiga kiritilgan olti qalamkaşning deyarli barça hikoyalarida qahramonlar hayotdagi yaxşilik, gözallik, halollik, adolat, haqiqat xususida mulohaza yuritib, ijobiy hodi­salarni qöllab-quvvatlaydilar, manfur şaxslarni, har xil illatlarni laʼnatlaydilar, gohida hafsala bilan çizilgan real voqelikning ayrim qirralarini körganday bölamiz, ammo yangi obrazlar, original xarakterlarni körmaymiz.

Xöş, endi ular nima qilişi kerak? Yozişni yiğiştirib qöyib, har biri öz kasbini – biri öqituv­çilikni, ikkinçisi, jurnalistlikni, boşqalari ham özlarining xizmatlarini davom ettiraversinmi?

Biz bu borada uzil-kesil xulosa çiqarişdan özimizni tiyamiz, bunga haqqimiz yöq, lekin ularning oldiga muhim şart, katta talab qöyişimiz lozim va zarur: yozing, biroq şunday, yo­zing-ki, har bir asaringizda öziga xos isteʼdod uçqunlari, yozuvçilik talantining qudrati sezi­lib tursin, yangi obrazlar, yangi xarakterlar kaşf eting, tirik qahramonlarni real, haqqoniy muhitda gavdalantirib, ijtimoiy-maʼnaviy taraqqiyotga taʼsir ötkazadigan salmoq­li ğoyalarni ularning orzu-öylariga, keçinmalariga, xatti-harakatlariga tabiiy ravişda singdirib yuboring!

Xullas, kimning yozuv­çi böliş-bölmasligini oldindan başorat qilib, aniqlaş mumkin emas. Ammo bundan, yozavergan yozuvçi böladi, deb bong urişga ham heç qan­day asos yöq. “Çaşma”ga kiritilgan köpgina hikoyalar şundan dalolat beradiki, ularning mualliflari “muayyan voqealarni bayon etib, qoğozga tuşiraveraylik, balki yozuvçi bölib qolarmiz” qabilida iş körganlar. Ehtimol, ular sidqidildan özlariga işonib, bizda yozuvçilik isteʼdodi bor, deb öylagandirlar. Lekin yaxşi niyatning özi bilangina ijodkor bölib yetişiş aslo mumkin emas. Qöliga qalam olgan odam: “Badiiy ijod şunday sehrli, sirli, murakkab, çigal dunyoki, bu dunyoda kamida yulduz yoki oy, yoxud quyoş bölib nur soçişim zarur, özimga munosib örin olişim, özimda yaratiş, kaşf etiş qudrati borligini barkamol asarlar yoziş orqali körsatişim kerak, aks holda bu muqaddas dargohni bulğab qöyişim, özimga doğ tuşirişim mumkin”, deb obdan boş qotirişlari, şu savollarga ijobiy javob topa olsalar, ijodga butun borliqlarini, hayot­larini, umrlarini baxşida etişlari darkor.

Har bir şaxsda şunçalik sir-u jumboqlar bölarkanki, ularning mohiyatini idrok etiş uçun qançalar bilim, vaqt, kuraş, izlanişlar talab qilinadi. Söz sanʼati “insonşunoslik” ekan, uning qahramonlarida ham real voqelikdagiday öziga xos sir-u sehr, jumboqlar bölişi kerak, buni klassik asarlardagi qahramonlar, çunonçi, Şekspirning Hamleti, Dostoyevskiyning Kara­mazovlari, Mişkini, Tolstoyning Anna Kareninasi, Qodiriyning Otabegi, Kumuşi, Zaynabi, Qahhor­ning Saidasi, Qalandarovi, Oybekning Navoiysi va yana önlab haqqoniy, original xarakterlar, tiplar töla tasdiqlaydi. Ayni çoqda, har bir qahramon faqat öziga xos siru jumboqlardan tarkib topsin, yeçilmaydigan krossvordga aylansin, deb daʼvo qilayotganimiz yöq. Balki asarda tasvirlangan har xil personajlarda, yetakçi, ikkinçi darajali şaxs­larda, bu şaxslar, personajlar harakat qiladigan, yaşaydigan şaroit, muhit tasvirida qandaydir sir-u sehr bölişini talab qilmoqdamiz. Yozuvçi bölişga daʼvogar qalamkaş badiiy ijodning sir-u sehrini bilib idrok etib qolmasdan, har bir asarga öşa siru sehrni singdirib yubo­rişi, adolat, haqiqat, baxt-saodat tantanasini taʼminlaşga kömaklaşadigan, davr, zamon ruhini öquvçilar vujudiga, ong-u tafakkuriga “payvandlaşi” zarur. Bularni hadeb oğizda eʼtirof etişdan keçib endi amalda bunga rioya qiladigan vaqt yetgan! Tezroq amaliyotga ötmasak, söz sanʼatida son, miqdor ösişi bölaveradi-yu, xom, xaşaki asarlar had­dan taşqari köpayib ketaveradi; yaratiş, kaşf etiş qudratini namoyon qilayotgan çinakam isteʼdodlar ham, barkamol ijod namunalari ham keskin kamayadi. Axir, kimki yozuvçi bölişni xohlasa, mayli, yozing, yozavering, deb rağbatlantiramiz-da, bu himmatimizning nimalarga olib kelişi töğrisida boş qotirmaymiz. Mayli, yo­zing, yozavering, biroq yozişdan, qölga qalam olişdan oldin jiddiy öylab köring: sizda yaratiş, kaşf etiş qudrati bormi; ijodning sir-u sehridan xabardormisiz; söz sanʼatining muqaddas qonunlariga amalda rioya qila olasizmi; öquvçilarning yuraklarini jizillatib, davr, zamon haqiqatini mavjud murakkabliklari, ziddiyatlari bilan gavdalantiradigan yangi obrazlar, original xarakterlarga “jon” ato etolasizmi; qölga qalam olib, yozişga kirişganingizdan keyingi ijod jarayonidagi maşaqqatlar, qiyinçiliklarni yengib çiqolasizmi, degan savollarni köndalang qöyişimiz va bu savollarga amaliy iş bilan javob qaytarişni talab qilişimiz darkor. Aks holda, yozavergan yozuvçi böladi, qandaydir qinğir yöllar bilan naşr ettirilgan zaif asarlar söz sanʼati mulkiga aylanadi, degan butunlay notöğri fikr tuğiladi. Notöğri fikr heç qaçon yaxşilikka olib kelmaydi.

1986-yil, 11-son

*Juzʼiy qisqartirişlar bilan berilmoqda.

Norboy Xudoyberganov

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar (2)

  1. Şohsanam

    Sizga bir savol bermoqçi edim

  2. Şohsanam

    Yozavergan yozuvçi böladimi???

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Oldingi
Keyingi

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (375)