9 daqiqada öqiladi

455 marta körilgan

Bir osmon ostida

Bir osmon ostida

(Hikoya)

Qatağon qurboni bölgan samarqandlik

Habiba Aliyeva(1917-1937) xotirasiga

1937-yil. May. Bibigul kiyimlarini içkari hovlidagi dorga ilar ekan, osmonda çaraqlab turgan yulduzlarga iymanib qarab qöydi. Kunduz quritsa ham bölardi, odamlarning közidan pana, devorlari baland. Biroq, quyoş nur soçgan dam hovli örtasida ayol kişining kiyimlarining osilib turişi unga maʼqul bölmadi. Uyaldi. Özidan uyaldi. Quyoşdan uyaldi… Kiyimlarni ilgaç otxona tomon yurdi. Qoziqqa boğlangan Qorabayir sergaklandi. Nimanidir sezib burun kataklarini kergança oğir-oğir nafas oldi. Bibigul paypaslanib eri berib ketgan “Smit-Visson” rusumli töpponçani topdi… “Smit-Visson” yaxşi töpponça. Bosmaçilarning bosqinçilarga qarşi kuraşida köp qöl kelgan. Xiyonatkor xoinlaru yuzsiz sotqinlarni bemalol otib öldirsa böladigan töpponça! Bibigulning qöli qurolni yaxşi tanisa-da, özi Lutfiyni yod biladi, Koşğariyga tişi ötadi. Harqalay, “oqpoşşo”ning yaloqxörlaridan aqlliroq! U bosmaçining qizi! Köp qon kördi. Qon körgan otadi, otiladi. Qon körmagan sotadi, sotiladi, deydilar. Otiş keragida otdi. Ammo, sotmadi, sotilmadi!.. “O, mening sodda begim-a!” xayolidan ötkazdi Bibigul, “…Körişişga ruxsat tegdi. Kelinglar! Qizimni ham olib kel. Soğindim. Bir körib ölsam armonim yöq…”  deb yozibdi xatida. Borsa eriga yana-da qiyin bölişini köngli sezsa-da bormakka qaror qildi. Xotin uçun er – Er! “Kelinglar” debdimi, boradi! Faqatgina, qizi… ertaga öylab körar.

Bibigul töpponçani kamzulining içiga qistirib ertangi safar uçun tadorik köriş maqsadida oşxona taraf yönaldi. Söng oşxonadan çiqib uyiga kirdi. Uyning törida ayiq terisidan işlangan pöstakda öğilçasi pişillab uxlar, qizining qölida otasidan kelgan bitik titrab turar, u közlaridagi yoşni onasiga sezdirmaslik uçun deraza tomonga termulardi.

– Ining vaqtli uxlab qoldimi? – söradi Bibigul.

– “Göröğli”ni aytib edim, eşitib uxladi…

Bibigul taşlangan öringa çözildi. Chiroqni puflab öçirgan qizi bilan allamahalgaça dardlaşib yotdi. Tong oldi yolğon tong otişi bilan örnidan turdi. Taşqariga çiqib tevarakka quloq soldi. Hatto biror xörozning qiçqiriği ham yöq. Qiçqirar xörozlarni esa öğri ömarişi ravşan. Atrof muhtojlarga tölmiş…Bibigul farzandlari uyqudan turgunça u yoqdan bu yoqqa ivirsib yurdi. Farzandlari uyğongaç u otni egarladi. Xurjunning ikkala tomonini ham emakka tölatdi. Bir qölida Qorabayirni, bir qölida öğilçasini etaklab adir tomon yurdi.

– Men dadamni köyişga boymaymanmi? – deb söradi tört-beş yoşlar çamasidagi öğli.

– Yöq, siz şu makonda bölişingiz kerak, podşohim!

– Aya, siz ketsayiz men qayeyga boyaman?

Bibigul öğlini dast kötarib otga mindirdi. Qorabayirning jilovini toğasi yaşaydigan qöşni ovul tomon burdi-da:

– Ot sizni xor etmas, omon saqlar, öğlim… Töğrimi, Qorabayir?!. – deb otga va ot ustidagi öğliga mehrizorlik bilan termuldi. Qattiq diydasi yumşab közlaridan yoş dumaladi. Egarga çirmaşib olgan bolakay esa, “meni tulpoyim, meni Qoyabayiyim” deya, bir qöli bilan otning ömganiga şapatilab erkalardi. Böyni egilgan otning-da közlarida yoş qalqirdi. Şarq tomondan esayotgan şamol otning yollarini tözğitar, Bibigulning boşi uzra orqasiga sidirib qöygan çaçvonini tortqilar, yam-yaşil adirdagi qözigulu qönğirboşlarni öz oğuşida bir tomonga tarab-tebratardi. Ot ketişga izn söraganday boşini kötardi. Bibigul bitta qilib örilgan, töpiğidan uzun soçlarini uzun barmoqlarida qamçidek öynatib, Qorabayirga “Çu, jonivor” – deganiça soçlari bilan otning yağriniga ohista urdi. Ot sekingina yörtib ketdi. Şamol esa Bibibigulning quloqlariga öğlining şirin ovozini olib keldi: “ Çu, qoya yöyğam, çu, qoya toyçoğim. Muyodga qasd qilib yuguygan etuy!..”                                                  

* * *

Tandir somsa va ziğir yoğli oşning isi qamoqxonani tutdi. Oçlik va taşnalikdan sillasi qurigan mahbuslarning boşi ğuv aylandi. Xörlangan va haqoratlangan, inson zoti öylab topgan qiynoqlarning barçasini totib körgan tanalari madorsizlandi.

– Manğitulini xotini ovqat olib kelibdi, – dedi-da, elkasiga miltiq osgan zobit tugunni kötarib tördagi kabinet tomon yörğaladi. Yölakda kelayotgan podpolkovnik Konstantin Konstatinoviç va tergovçi X. zobitga qarab “bizga ham olib qöyinglar” dedi va Bibigul hamda uning ön tört yoşli qiziga ortimdan yuringlar deya imo qildi…Mahbuslar, mayli… qaniydi, Bibigulning eriga heç bölmasa oşdan bir çuqum tegsa, yöq-yöq, oşdan emas, tandir somsadan bir töğram tegsa. Tegmasligini Bibigul ham yaxşi biladi…

Qamoqxonaning birinçi panjarasidagi zanjirlar şaraqlab tuşdi. Alohida saqlanayotgan Manğituli sergaklanib közini oçdi. Ne köz bilan körsinki, panjara ortida Bibigul va qizi turardi. Manğitulining soğinçdan orziqqan yuragi bir entikdi. Erining ozib ketgan rangpar çehrasi Bibigulning yuragida ökinç uyğotdi. Soğinçli diydordan yiğlamsirab turgan qiz dadajonini quçay desa örtadagi sovuq temirlar yöl qöymasdi. Diydor tilagan közlar töyib suhbatlaşa olmadilar. Ikki-uç minut ötar-ötmas ularni qaytarib olib ketişdi. Podpolkovnik Konstantin Konstatinoviç bilan tergovçi X. eşik oldida söppayib turgan zobitga javob berdi-da, tergovni davom ettirmakka kirişdi. Tergovçi X. Manğitulining öngiriga yopiştirilgan 775927 mahbuslik raqamiga tikilib:

– Xöş… Xotiningni,qizingni körding. Endi, ular bizning qölimizda… Aytganlarimizga könsang ozodlik beramiz. Uyingga qaytasan, erkinlikda yurasan, – dedi.

– Ozodlik, kuraşlarda qölga kiritiladi! Erk– har qanday oqbilaklar kaftidan tortiq qilinadigan sadaqa emas!

– Öylab kör. Xonliklar parçalandi! Bosmaçilar otildi! Boş kötarganlar qözğolonçi sifatida dorga osildi. Sara yigitlar mardikorlikka tortildi. Mustaqil Turkiston muxtoriyati emirildi. Ozodlik degan öğlonlar endi qatağon etilajak. Omon qolganlari bizning bayroq ostida boş egib kuraşlarga çoğlanadi. Qaysarlik qilsang sen ham uruğ-aymoğing bilan qirilasan!

– Men qirilsam-da, Turkiston yaşaydi! Turkiston yaşnaydi, haliki bitta turkiy bor – butun Turkiston bor!

– Men ham şu yurtda…

– Uyat! Sotqin! Haromi!.. – dedi Manğituli böğilib.

– Şunça qiynoqlar kammi, deyman senga?!. Gar döstlaringni nomma-nom yozib bermasang, xotining bilan qizingni köz oldingda zörlaymiz. Undan keyin haromilar tuğiladi, sen tomoşa qilasan! Öynaşdan bölgan otasi nomaʼlum avlodlaringning ota talaşib bir-birini göştini eyişini men tomoşa qilaman! Qonlarida mening qonim oqadi yo men nima desam qiladigan, labbay deydigan şu erdagi zobitlarni ngqoni oqadi, qonlarida… Oring bormi özi?!. – deya tergovçi X. Manğitulini jon joyidan uşladi. Manğituli biroz sukutga çömib söng:

– Döstlarni sotib orli bölgandan, sotmasdan orsiz ölgan, afzal! – dedi.

Tergovçi X. quruq gapdan maʼni çiqmasligini sezib jahl bilan ortiga burildi.

Podpolkovnik Konstantin Konstatinoviç özbekçani yaxşi bilsa-da, tergovçi X. unga rusçalab nimalardir dedi. Ikkalasi çiqib ketib zum ötmay Bibigul va uning qizini oldiga solib kelişdi. Podpolkovnik Konstantin Konstatinoviç Bibigulning çap qölini uşlab bilagiga kişan taqdi. Bibigul begona erkakning qölini sezib bir seskandi. Podpolkovnik Konstantin Konstatinoviç kişanni ikkinçi xalqasini temir panjaraga ötkazib qöydi. Tergovçi X. qizning ikala qölini ham orqasiga qayirib nariroqqa olib bordi. Podpolkovnik Konstantin Konstatinoviç ohista unga yaqinlaşdi. Bizni ham qamaşsa kerak degan xayolga borgan qiz adaşgandi. Endi, nima bölayotganiga aqli etib ularning qölidan çiqişga intildi. Çiqolmadi. Çinqirdi. Foydasi bölmadi. Podpolkovnik Konstantin Konstatinoviç qizning köylagini baquvvat qöllari bilan teng ikkiga ayirdi. Hadiksiragan quşdek potirlab çiqqan kiçkina siynalar tergovçi X.ning ham hirslarini qözğatdi. Panjara ortida turgan Manğituli peşonasini beton devorga urdi. Bölmadi. Temir panjaraga urdi. Bölmadi. Faqatgina, peşonasidan qon sizdi. Sökindi, baqirdi. Bölmadi. Ökirdi. Bölmadi. Podpolkovnik Konstantin Konstatinoviç belidagi kamarini suğurib stolga qöydi-da, şimining tugmalarini eça boşladi. Bibigul ozod qöli bilan etagini kötardi va qölini lozimi içiga tiqdi. Uning bu işiga közi tuşgan podpolkovnik Konstantin Konstatinoviç:

– Ö, özbeçka, eringning qamalganiga ança böldi, soğinibsan-da! Hozir senga-da navbat keladi, – dedi “örisona” xayolda kök közlari yiltillab. Podpolkovnik örisligiga bordi. Qattiq yanglişdi. Bibigul zudlik bilan lozimi içidan öqlangan töpponçani çiqardi va birinçi bölib tergovçini peşonasidan bexato urdi. Xato etişi mumkin emasdi ham. Axir, xonzodalar naslidan. Ota-bobolari, ena-momolari oddiy kamonlarda uçib ketayotgan quşni urib tuşirişgan. Qarşingda mana men deb turgan yovni töpponçada uriş ne böpti. Töpponça Bibigulni qöllarida öyinçoqdek öynardi. Tergovçi X.ni oğzi oşga etmasdan sölagi oqib jon berdi. Şimi poçasiga tuşib qolgan podpolkovnik Bibigulga taşlanmoqçi böldi. Biroq yonida osilib turgan qip-qizil – qon ranggidagi bayroqqa çalkaşib yuztuban yiqildi. Bibigul tomonidan yöllangan ikkinçi öq uni köksini teşib ötdi.

– Örtoq Çernyaev, fon Kaufman, ey, Skobelev çöpon qayga haydasa ketadigan qöy körmadim… kim qarmoq taşlasa  ilaşadigan baliq körmadim… Bular şer-ku, şer! Şerning ayoli ham şer bölar ekan! Ikki -uç tönğizni kördim demaydi… o, buyuk rus xalqi, bayroğingdan özimga kafan biçdim… – tantanavor ohangda va yana allanimalar deb podpolkovnik Konstantin Konstatinoviçning boşi şilq etgança bayroq ustiga tuşdi. Bayroqdan qip-qizil qaynoq qon sizardi.

– Mardlar bayroqqa öralib öladi, nomardlar öralaşib öladi, – dedi nafrat bilan tikilib Bibigul. Endi, bu erdan qutulişning imkoni yöq ekanligiga közi etgan Bibigul töpponçani tişlab soç örimi orasidan öq oldi va töpponçaga mahorat bilan joyladi. Söng öz tanasini bekitiş bilan andarmon qiziga töpponçani öqtalib:

– Keçir, qizginam. – dedi. 

Közlarida qörquvdan asar ham qolmagan qiz, hayrat bilan bir otasiga, bir onasiga tikilib:

– Rozi… – deya oldi.

Öq otildi. Jigargöşasidan ayrilgan Manğituli bir zum közlarini yumib engil tin oldi. Keyin Bibigulga mamnun boqib:

– Rahmat… Öğlimni holi ne keçar? – dedi.

– Qaydam… Toğasinikiga jönatib edim.

– Öğlimni oxirgi sözini ayt, ne dedi?

– “Çu, qora yörğam, çu, qora toyçoğim. Murodga qasd qilib yugurgan etur…” degan şeʼr aytib edi.

– Qaydan yodlamiş?.. Bu Usmonning şeʼri-ku! Eh, Usmon, Usmon! Usmon

– Нoсир oлoв-ку, oлoв! Zap yozadi-da! Eh, ota öğil. Böladigan bola! – dedi Manğituli şu qonli dargohda iftixor tuyib.

Bibigulning közlarida hanuz qandaydir şahd va şiddat yonardi. Xotini va qizining ruxsoriga töymagan Manğituliga termulib:

– Begim, keçiringiz. Siz meni obqoçib edingiz. Men sizni bu jahannamdan obqoçib ketolmasman, – deb çap köksiga töpponçani tiradi. 

Ayolining bu qiliğidan esankirab qolgan Manğituli bir söz deyişga ulgurmadi. Bibigul bir siltandi-yu “Begim” deya jon berdi. Uning çayir tanasi panjaraga kişanlangan qöliga osilib qoldi. Qaydandir halloslab kelgan qora qoş, qora köz zobit ne qilişini bilmay, miltiğini törttala jasadga bir-bir öqtalib çiqdi va Manğituliga qarab:

– Qardoş, xotining balo, oşga zahar solgan ekan, bosmaçining qizi! Yetti-sakkiz milisa kabinetda zaharlangan. Ölib yotur. Yaxşiki, men unda bölmaganim, – dedi va ikkilanib turdi-da, Manğituli turar kamerani zanjirlarini tuşirdi. Yana: – Men senga bir yaxşilik qilay… Qölingdan kelsa tezroq bu erdan qoç! – dedi.

Manğituli taşqari çiqib hali qoni sovimagan xotinini quçdi, qizi tomon yurib uning peşonasidan öpdi. Közlaridan dumalagan yoşni zobitga sezdirmasdan artdi-da:

– Xotinim va qizimning mayiti xor bölmasin, qardoş, – deya çiqib ketdi. Temir panjaralarning sovuq iskanjasidan ötib qamoqxonaning boş darvozasiga etgan ham ediki, ortidan “Töxta!” degan juda taniş ovoz eşitildi. Manğituli bir sekanib ortiga ögirildi. Közlariga işonmadi. Şinel kiyib, miltiq öqlab uning ortida madrasada birga tahsil körgan qadrdon dösti turardi. Manğituli töxtamadi, olğa yurdi. Döst tomonidan otilgan öq uning ömganini teşib yubordi. Manğituli quladi. Jon berar ekan, oğzidan faqatgina bir söz otildi:

– Xoinlar-r-r!!!

TALANT BEK

“Yoşlik” jurnali, 2011-yil 10-son

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (375)