(Hikoya)
Çoşgoh.
Keng hovli örtasidagi örik daraxti tagidagi supaçada aka-uka tortişardi.
– Nima?!. Otamni özi şunday deptimi-a? Uylanarmikan?! Qariganida-ya… Bu nimasi endi? Yo Xudo, qişloqda şu gap yetişmayotuvdi özi. Ana şarmandalik, e, qöysang-çi, yana hazil qilayotgan bölma, – deya qölidagi döppisini ğijimladi aka.
– Hazil emas, çin. Oqsoqolning gapini eşitganimda oğzim oçilib qoldi öziyam. Nima deb javob berişniyam bilmay qoldim. Keyin, mayli, maslahat qilaylik-çi, deb qöya qoldim.
Şunday der ekan, uka daraxtga suyanib qoldi. Söng kalişini yeçib, içiga tölgan tuproqni yerga urib qoqdi. Peşonasidagi reza-reza terni böyniga doim taşlab yuradigan römolga artib qöyar ekan, nogoh onasini esladi.
Eh, qaniydi, onasini yana bir bor körsa, bağriga boş qöygança, diydoriga töyarmidi?.. Mana uç yildirki onasi yöq. Uç yildirki, onasining uydagi, qişda paxta çigitlab, yozda ip yigirib ötiradigan joyi böm-böş.
Kiçik öğilning közi soğinçdan yoşlandi. Lekin buni akasiga bildirmaslik uçun örnidan turdi-da, ketmonni yelkasiga taşlab, tuşlik ham qilmay dalaga otlandi.
– Özing nima deysan, balki oqsoqol haqdir, – deb ortidan minğirlab qoldi tönğiç.
Akasining bu gapi uning yuragini kuydirdi. Nimalardir demoqçi böldi-yu özini töxtatdi, axir akasida ayb yöq-ku, umuman, birovni ayblab ötiradigan payt emas.
Bepoyon dala… Koşki şu dalalar onasini eslatmasa. Bu tuproq onasining peşona teri bilan suğorilmaganmi axir?! Har bir yaşil öt-ölanu giyohlar onasidan esdalik, uning bosgan izlaridan unib çiqqan.
Öğil ketmonni yerga bir-bir urib çopar ekan, köz oldida onasi, olis ötmişi gavdalanaverdi. Qöli işga bormadi.
Bolalik davrlari…
Kunning qiziğida yurmasin, boşidan kun ötadi, deya onasi uni uyda, enasining yonida qoldirar edi. Özi esa ançayin ulğayib qolgan bolalari bilan quyoş ayovsiz olov purkab turgan dalaga ketardi. Qani endi kenjatoy uyda indamay qolaversa, menam qolmayman, dalaga boraman, deya xarxaşa qilişi olamni buzgudek, qari enasining hay-haylaşiga ham qaramay, aka-opalarining ortidan chopardi.
Eh, ona-ya ona, öğlini bu işi uçun koyigani bilan, yelkasiga opiçlagança barça dala işlarini şu köyi bitirar edi. Bolasini opiçlagança, paxtayam terardi, çopiğam chopardi.
Onasining joni toşdan qattiq bölgan-da öziyam. Öşanda onaning qadriga yetmagan ekan. Oldingda oqqan suvning qadri yöq, deb şunga aytişgan. Öğilning heç yodidan ketmaydi; bolaligida şöxlik qilib, onasini qattiq ranjitib qöygandi.
Ularnikidan ikki-uç uy narida Xolmurod bova turardi. Negadir yolğiz yaşardi. Aytişlariça, ança yillar oldin uyiga öt tuşib, kuyib kulga aylangan ekan. Xotini va bolalari yonğinda vafot etişgan ekan. Faqatgina bovaning özi tirik qolibdi. Haliyam öşa yonğin tufayli yuzlarida kuyik izi qolgan.
Xullas, Xolmurod bovaning toklari qiyomat meva soldi. Qişloqdagi barça uylar qatori bovaning hovlisiyam devor örnida nomiga şox-şabbalar bilan aylantirib çiqilgan edi. Marjonday tizilib turgan uzumlar şodasi ötgan-ketganning közini öynatar edi.
Xolmurod bova tok soyasidagi temir karavotida, bir otim nosni tili tagiga taşlab olib, uzumlarini qöriqlab yotardi.
“Bova, uzum yeylik!” deya sörab kelgan bolalar, enasining uçqörğonini körardi: yo yaxşilab kaltak yerdi, yo böralatib sökiş eşitar edi. U yomon çol emas, faqat ölarday ziqna edi.
– Şunça uzumni nima qiladi, bekorga daydi quşlar çöqib taşlagaç, arilar huzurini köradi. Undan köra, şu bolalarga bersa, savobi tegadi-ku qurmağur çolga, – deb qayğuradiganlar çiqardi qişloqdan. Bunday uzunquloq gaplar bovaning quloğiga çalinib turardi albatta, lekin foydasi yöq. Bovaning özi aytmoqçi, “menga öziyam çepuxa, gapiyam”.
Bir kuni Xolmurod bovaning uzumlariga rosa işqi ketgan tönğiç va kenjatoy öğil boğga kelişdi. Bovadan bir-ikki boş uzum söraşmoqçi edi, xolos. Ikkalovining uzum söraşga iymanibgina bir çekkada turişini körib, notöğri tuşungan çol yumşoqlik bilan: “Kelinglar, uzum beraymi, kelaveringlar! Ana, töygunlaringça yenglar!”, dedi. Söng oğzidagi nosini tupurişga çoğlandi.
Ana Xudo berdi! Uning bunçalik saxiyligidan na quvonişni va na çöçişini bilmagan bolalar, sekin kelib tortinibgina şoxga qöl çözgan edi hamki, bova ularni savalay ketdi.
Keyin bolalarni onasining oldiga sudrab bordi.
“Öğrivaççalaringni yiğiştirib ol! Tarbiyalaş qölingdan kelmasa, özim tarbiyalab qöyaman, tufe-yey senlarga!”, “Baribir otangga tortibsanlar-da, ming qilsayam, mol egasiga öxşamasa harom ölarkan”, deb zahrini soçdi aka-ukalarga öqrayib.
Avvaliga heç nimaga tuşunmagan bolalar boya bovaning tuzoğiga tuşib qolganligini keçroq angladilar.
– Çöloq, – deya qiçqirib yubordi tönğiç çolning ortidan, onasining bir ahvoldaligini körib.
Bova boyagi gaplariga bir yil oldin öğirlikda ayblanib, tuhmat bilan qamalib ketgan bolalarning otasini nazarda tutayotgandi. Ayniqsa begunoh farzandlarini “öğrivaçça” deya haqoratlagani onaning jon-jonidan ötib ketdi.
– Uzum yegunça, zahar yesalaring bölmasmidi, – deya zorlanib yiğladi ona, öğillarini kaltak bilan siylab bölgaç.
Alam öti aka-ukalarni jizğanak qilayotgandi. Buning davosi esa faqat intiqom. Şundagina alanga sönişi mumkin. Ular onasini qattiq ranjitib qöyişganini sezgandi. Lekin boqqa yomon niyat bilan bormagandi-da ular. Bova, uzum bermayman, deganida, indamay qaytib kelaverişar edi. Xolmurod bova unday qilmadi-da.
Albatta, bu qilmişi uçun bolalar ham uni quruq qöymadi.
Ançayin şöx tönğiç, ukasi va köçadagi örtoqlari bilan bovaning taʼzirini berib qöyişdi.
Reja böyiça, bolalardan biri, Xolmurod bovani hovlisining bir burçagidan çaqira-çaqira qoçdi. Hassasini sekin dukillatib, ovoz kelgan tomonga yetib borgunça, bu yoqda tayyorlanib turgan bolalar tödasi uzumzorni talab ketişdi. Ular çolni bir-ikki şunday ovorai-sarson qilgaç, urra qoçişdi.
Töğri-da, he yöq, be yöq, möysafid odam, bolalarni urib-sökkani yetmaganday, onasini haqoratlagani nimasiydi?! Şu qurib ketgur uzumni deb, şundayam qiladimi odam?!
Umr ötkinçi ekan. Xolmurod bova ötib ketgaç, uzumlariga qaraydigan odami qolmadi. Bir-ikki yil rosa meva berdi, keyin qarov bölmagaç qurib-qaqşab qoldi.
Bolalarning otasi qamoqdan qaytdi. Yana bir butun oila bölişdi. Qizlar böy yetgaç uzatişdi, öğillarniyam uylaşdi. Endi qarilik gaştini suraman deganida onasi oğir dardga çalinib qoldi. Kasallik şunçalik ildiz otib urgurgandiki, ona töşakka mixlandi.
Olamga xira qoronğulik pardasi yoyilgan mahal. Tabiat kuyçilari çigirtka-yu baqalar tağin öz kuylarini goh baland, goho past tovuşlarda, galma-gal, jör bölib kuylamoqda. Terak şoxlariga in qurgan bir töda çuğurçuqlar galasi-yu, baʼzan ovozi eşitilib qoladigan boyöğli-da ularga jör bölmoqda. Podadan qaytayotgan mollar tödasi, qöy-qözilar tinmay maʼrab, ular ham özlarining borligini eslatib qöyayapti.
Xuddi şu mahal kenja öğil qişloqdoşlari kabi daladan qaytdi.
Odatdagiday keng hovli örtasidagi katta sörida dasturxon töşalgan, tördagi otasining joyi böş edi. Demak, hali masjiddan qaytmagan.
Kenja yuvinib kelgaç, söri ustiga töşalgan atlas körpaçaga çözildi. Şu yerda öynab ötirgan, endigina tili çiqqan qizi unga talpindi. U örnidan turib qizini tizzasiga olgança erkaladi.
– Asal qizim, dada degin, da-da. Keyin höppa qilaman!
– Keldingmi? – dedi köça tarafdan kirib kelgan akasi söriga çiqar ekan. U yana nimadir demoqçi böldi-yu, qizini öynatib ötirgan ukasining kayfiyati buzilişidan hadiksirab indamadi.
– Xotin, – deya çaqirdi kenja, – qizimiz iştonini höllaganga öxşaydi. Almaştir!
Öçoq tarafda ovsini bilan kuymalanib yurgan juvon bir zumda yetib kelib, bolani olib ketdi.
Otasi masjiddan qaytdi. Öğillariga bir qarab qöydi-da, mol-holdan xabar oliş uçun molxonaga ötib ketdi.
– Şarofatnikidan kelayapman. Ertaga maslahatlaşadigan böldik ularnikida, – deya ukasiga qarab gap boşladi tönğiç. – Hamma kelsin dedim.
– Opamlarnikiga borişdan oldin… Balki, avval otam bilan gaplaşarmiz-a? – dedi kenja haliyam umid qilib, – Oqsoqol aytaveradi-da, otamning könglini bilib ötiribdimi? Kim biladi, balki otam rozi bölmas.
– Isitmang yöqmi, mabodo? – dedi aka uning ustidan kulganday. – Nima deysan? Ota, sizga xotin kerakmi deysanmi-a? Undan keyin…
– Aka, mening könikişim qiyin onamning örnida boşqani körişga, tuşunayapsizmi şuni?
Aniqki, uning asablari qaqşayotgandi. Şuning uçun aka ukasi özini bosib olgunça bir zum indamadi.
– Töğri, men ham kuyinayapman, – dedi aka sekin, xomuş ovozda. – Onamni eslasam, yuragim pora-pora böladi. Singlimnikiga boriş qaroriga kelgunça, keyin unikiga yetgunça nimalarni öylamadim deysan. Öylarimdan xulosa qildimki, biz faqat özimizni öylayapmiz ekan?
– Bu işlarimizdan onam görida tik turmasaydi…
Aka-uka şu köyi, to otasi oğilxonadan çiqqunga qadar suhbatlaşib ötirişdi.
Tunov kuni kenja daladan qaytayotib, qişloq oqsoqolini uçratgandi.
“Otang qarib qoldi. Yonida issiq-sovuğidan xabar olib turadigan suyanç kerak. Kelinlar baribir kelin-da, kampirning örnini bosolmaydi. Onangning ötganigayam mana qariyb ikki yil böldi. Sezgandirsan-a, otang şundan keyin özini ança oldirib qöydi. Avvalgi şaştiyam yöq. Şu desang öğlim, kampir olib beriş, silarning ham farz, ham qarzlaring. Bilaman, otang nihoyatda oriyatli inson. Bu masalada öğillariga gap oçiş u yoqda tursin, oğiz juftlaşi dargumon. Şuning uçun akang bilan özlaring boş bölinglar bu işga. Otangni esa menga qöyib beringlar. Özim gaplaşaman”, – degan edi oqsoqol.
Farzandlarning yiğilişiga sabab bölgan. Hamma gap şu, opa-singilu aka-ukalarning bari yiğildi. Hol-ahvol söraşib, mayda-çuyda haqidagi suhbatlardan keyin asosiy maqsadga ötildi.
– Qişloq oqsoqoli bizga maslahat solgandi; “otangni uylantiringlar, bu farzandlarning otalar oldidagi farzidir” dedi. Yiğilişdik, bunga nima deysilar, – tönğiç öğil şunday deya masalani oçib berdi.
Ğala-ğovuridan quloq qomatga kelay deydigan davra birdaniga sovudi. Kayfiyat kengligida xiralik yoyildi. Hammaning köngli bir qur çöqdi. Allaqaçon kimlarningdir yuzida norozilik alomatlari sezila boşladi. Har qalay bu yangilik ularga xuşxabar emasdi. Har qaysining boşida har xil öy. Kenja öğil esa hamon xomuş, onasini eslardi. Balki onasi bunga rozidir… Balki…
Oydin oilada uçinçi farzand. Qizlar içida yoşligidanoq şaddodi, şartakisi edi. Yoşligidayam birov bilan tortişib qoldimi, beting-yuzing demay, xayoliga kelgan gapni qöyvoraverar edi. Aka-ukalari bilan tengma-teng olişardi. Şunday bölsa-da onasidan ölarday qörqardi. Onasi qovoğini bir uysa, tinçib qolardi. Uyni yalab-yulqaşmi, non yopişmi, ovqat tayyorlaşmi, hammasini baloday eplardi. Işdan çöçimas, dala işidayam aka-opasidan, atrofdagilardan qolişmay işlar edi. Öğil bola feʼli bor edi. Hozir esa Oydin ançayin bosiq, ammo bolaligidagi xarakteridan saqlanib qolganlari bor.
– Otamning özi bir nima demagandan keyin, qöyinglar şu işni. Onamni görida tik turğizmanglar! Men umuman qarşiman, bömagan gap, onamning örniga qayerdagi ayol kelişi.
Oydin öylaganini şartta aytdi-qöydi. Bu xabar hamma qatori unga oğir botgandi. U boşqalarning içidagi gapni topib aytdi.
Öz xayollari bilan andarmon bölgan katta opa Şarofat dedi:
– Otamni men bilaman, deb öylardim. Otam onamni unutolmaydi. Bir oğiz özi bilan gaplaşiş kerakmidi, a?
– “Otangni menga qöyib beringlar“, dedi-da oqsoqol. Agar otam rad qilganda, oqsoqol “qöyaveringlar” derdi.
Keyin har kim har nima dedi. Lekin birovi “mayli, rozimiz, otamga munosib kampir izlaş kerak!” degan gap qilmadi. Qizlarning kenjasi esa şörqillagani-şörqillagan.
– Onam şörlik tirik bölganlarida edi… Onaginam-a….
Jöyali bir fikrga kelinmadi.
Faqat tong otgaç hammasi hal böldi: barça otasini uylantirişga rozi.
Aka-uka uyga qaytdi. Ularni keça uyda körmagan ota söradi:
– Ikkovlon bölib qayerga jönagandilaring?
Bir zumlik sukutdan söng, ularga tikilib turgan otasining yuziga qarolmay kenja gap boşladi.
– Opamnikida…
Nimadandir xavotirlangan aka darhol ukasiga öqraydi. Uning gapini şartta bölib:
– Ha, keçami… Şarofatnikida edik. Töy boşlamoqçi ekan, – deya dadillandi tönğiç, yolğonni otasi sezib qöymasin uçun közlarini olib qoçib.
– Hmm… Şundaymi, öğlini uylantirmoqçimi? Kap-katta yigit böp qopti-da Şarofatning bolalariyam… – dedi ota oppoq soqolini silagança.
Öğillar bir-biriga maʼnoli qarab qöyişdi.
Ularning endigi qiladigan işi – otasiga munosib juvon izlaş edi. Bu işni öğillar xotinlariga işonişdi. Hatto bunga eng köp norozi bölib yurgan Oydinning özi kelib boş-qoş böldi, hammani lol qoldirib. U kelinlar bilan birga otasiga kampir topdi ham. Töyga tayyorgarlik boşlandi.
Uyda bölayotgan ortiqça ğimir-ğimirlarni ota ham sezgandi albatta. Lekin u bilardiki, uning maslahatisiz oilada heç qanday töy-maraka ötkazilmaydi. Şuning uçun otaning köngli töq edi.
Otasining lom-mim demayotganligini öğillar özlariça nimalargadir yöyişdi: oqsoqol aytgan ekan-da! Şuning uçun heç nimani söramayapti ota.
Lekin bir kuni…
“Kallayi saharlab qassob nima qilib yuribdi!”
Molxonadan çiqib kelayotgan öğli bilan qassobni körgan ota taajjublandi.
– Bördoqi-ku, bördoqi, ammo-lekin molni zör boqibsilar.
– Töyni şuning özi taʼminlaydimikan-a?
– Taʼminlaş gapmi, ortib qoladi, ortib. Körasan, göşti zör qurmağurning. Töydan keyinam mazza qilib, yeb yotişlaringga yetadi.
“Şarofatning töyi tezlaşibdimikan-a? Öğillarim töyonaga hökizni jönatişni yaxşi öylabdi-ya, lekin söyib nima qiladi? Töyxonada söyilaversin-da. Menga nimaga maslahat solmayaptiykan?”
– Mayli ukam, töydan bir kun oldin keçga söyamiz molni. Aytib kelasilar, kuni aniq bölsa, – deya qappaygan qorinli qassob lapanglagança darvoza tomon yurdi.
Uni kuzatib qaytgan tönğiç haligaça supada ötirgan otasini körmagandi.
– Öğlim, – deya özi çaqirganidan söng otasining söridaligini bildi va supaçaga tomon yurdi.
– Töyni tezlatibsilarda-a, şunisiyam maʼqul. Böladigan işning tezroq bölgani yaxşi.
Öğil otasining dabdurustdan aytgan bu gapidan angrayib qoldi. Nahotki otasi şunday deyapti… Demak, özi uylanişni istagan ekan. Töğridan-töğri bizga aytolmay, oqsoqol orqali istagini yetkazmoqçi bölipti-da… Onamni qanday közi qiydi ekan-a… Şörlik onam-a…
– Çözganda nima qildik. Padarimizni uylantiriş ham farzimiz, ham qarzimiz ekan. Şuni ado qilaylik deb…
Otaning boşiga gurzi tuşganday, qalqib ketdi.
– Öğlim, nimalar deyapsan? Kimni uylantirmoqçisan… Qanaqa töy?!
Tönğiç alam aralaş kinoyali kuldi.
– Ota, gapni özingiz boşlab, tağin mendan söraysiz-a. Undan köra qişloq oqsoqolidan sörang! Har qalay menikimasdir, sizning töyingiz-da, sizni…
Otaning quloqlari şanğillab ketdi. Öğlining sönggi gaplari hamon quloği ostida jaranglardi.
– Töy degin, töy… Rahmat öğlim, ming rahmat…
Yuragida turgan sançiq aʼzoyi badanini qaqşatdi. Oğriqning zöridan ustixonlarigaça zirqirab ketdi. U sudralgança xonasi tomon yöl oldi. Tobora oğirlaşib borayotgan gavdasini zörğa kötarardi. Göyo birov yelkasiga oğir yuk ortib qöyganday, oyoqlari qaltirar edi. Ming azob bilan xonasiga yetib kelgan çolning deyarli madori qolmagandi. Hali kelini yiğib ulgurmagan joyiga qayta çözildi. Devorga osiğlik turgan bir umrlik yöldoşining rasmiga sassiz tikildi. Közlaridan tirqirab oqayotgan yoş yuzini yuvdi.
– Ketar ekansan, meni ham özing bilan olib ketsang bölmasmidi, onasi… – Quruqşagan lablari behol şivirladi uning.
Yuragini xuddi birov çangallab azob berayotganday edi. Undagi bu hol ikkinçi marotaba sodir bölayotgandi. Bolalarning onasi vafot etgan kuni u şu holni boşdan keçirgandi.
Oğriq yanada kuçaydi. Yuragini çangallab turgan qiynoq uni qöyib yuboray demasdi.
Şu payt… Xuddi şu payt…
Kimdir uni ohista turtganday böldi. Boyadan beri qiynayotgan oğriq taqqa töxtadi.
– Meni çaqirdingizmi?..
– Xayriyat, keldingmi… Faqat ketib qolma, ketsang meni ham olib ket. Bu safar ham yolğiz qoldirma….
– Axir öğillaringiz…
– Ular endi özlarini eplay oladi. Meni deb köp ovora bölişayapti… Ayniqsa tönğiçim menga köp kuyinadi. Ular bilmaydi-da haliyam yonimga kelib turişingni.
– Ketdik… mening ham yolğiz ketgim kelmayapti!
Yurak urişdan taqqa töxtadi.
Farzandlarning dodu faryodi butun qişloqni tutdi.
Faqat oqsoqol körinmadi. Kuni keça qayergadir ziyoratga ketgan ekan.
Gulnoza ABULQOSIM qizi 1990-yil Jizzax viloyatining Zarbdor tumanida tuğilgan.
U Guliston Davlat universiteti ingliz filologiyasi fakultetini tamomlagan.
“Kelajak ovozi” körik-tanlovining Respublika bosqiçi ğolibi.
“Kutayotgan ayol” nomli kitobi naşr etilgan. Öqituvçi.
“Yoşlik”2013/1
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


