7 daqiqada öqiladi

300 marta körilgan

Har bir avlodning öz mavzusi böladi

Har bir avlodning öz mavzusi böladi

Anvar aka!

Yaqinda “Ğöbdintoğ hikoyalari”ni öqib çiqdim. Mutolaa jarayonida baʼzi fikrlar tuğildi-yu, qönğiroq qilib, sizga aytmoqçi böldim. Keyin fikrlarimni ikki enlik maktub şaklida bayon qilsam, boşqalar ham öqisa, ehtimol, yangi fikrlar ham tuğilar va ayrim teng-töşlarimizga foydasi tegar, ijod maydoniga ot solayotgan döstlarimizda ozgina mulohaza uyğotib, şijoat qözğar, deya öyladim.

Xullas, “Ğöbdintoğ hikoyalari” yaxşi töplam bölibdi. Nimasi yaxşi? Tili. Personajlaringiz buqalamun emas: goh u şevada, goh bu lahjada sayramaydi. Hammasiyam kökayi tuproq iskagan, zamindan oyoği uzilmagan, jaydari odamlar. Ayniqsa, bolalar ruhiyati yaxşi çizilgan: kitobiy emas, haqiqiy; dalaning, qir-adirlarning havosidan nafas olayotgan bolakaylarning içki dunyosi durust tasvirlangan (men bu örinda asosan “Ota va öğil” hikoyangizni nazarda tutyapman). 

Nazarimda, “Ikki tong orasi”, “Yöqçi” hikoyalaringiz töplamdagi eng baquvvat, hikoya janri talablariga töla javob beradigan, milliy ruhni yaqqol körsatadigan asar bölibdi. Savdolaşayotgan dallolning “Könglingizga botmasin deb, möljalingizga yaqin oldim”, olomonning “Tiling tanglayingga yopişib qolganmi, guldirasang-çi!”, “(ulov) kuçdan qolgan qirçanğiday imillab”, “Jağiga piçoq qayraydigan bölibdi” (“Ikki tong orasi”) kabi tasvir va ifodalar öquvçiga xuş yoqişi tabiiy.

Avval ham sizning bir neçta hikoyangizni öqiganman, fikr ham bildirganman. Köp gapim sizni qanoatlantirmagandir, ehtimol (bir gal “Qişloqdan uzoqlaşib ketgansiz”, deya taʼna qilganingiz ham esimda). Mana, kitob mutolaasidan söng, öşa taʼnangizda jon borligini bildim. 

Hikoyalaringizda jonli ifoda möl. Tabiat tasviri – peyzajni yaxşi çizasiz. Ayniqsa, jonivorlar, öt-ölanlarning bilimdoni bölibsiz. Bir hisobda bu borada sizda Şukur Xolmirzayevning ulgusi borligi ham seziladi. Biroq bir jihatdan menda xavotir uyğondi: hamma hikoyangizni tabiat tasviri bilan boşlaysiz. Bu ketişda, ehtimol, bir xillikka örganib qolişingiz mumkin, hatto bu allaqaçon boşlanganday, deb öylab qoldim. Bu esa öquvçini asarlaringizga nisbatan biroz behafsala qilib qöymasmikan.

Yaxşi bilasiz, baʼzan hikoyalarga peyzaju ob-havo haqidagi tasvir,  manzaralar çizgisi unça ötirişmaydi, maʼnoni kuçaytiriş yoki “yuk” berişga xizmat qilmaydi. Ramziylik ham kasb etmaydi. Xususan, “Majlisboşi” hikoyangizni olaylik. “Qiş. Keçagina qiliçini qayrab turgan ayoz negadir ortga çekinib, qaylargadir ğoyib böldi-yu, ançadan buyon qirçillagan sovuqda hurpayib yurgan odamlarga iliqlik va namxuş havo xuş keldi”, deya uzundan-uzun tabiat tasviri bilan boşlanadi. Söng ayni paytda binoning içidagilar bunga eʼtibor bermasligi-yu, aslida buning ularga qiziği yöqligini aytasiz. Kördingizmi, voqealar rivoji bilan tanişgan odamga bu peyzaj va qahramonlar xarakteridagi biror öxşaşlik yoki konflikt yöqligi, turgan gapki, faqatgina binoning içidagi odamlar haqida söz borgaç, heç qanday ramziylik ham kasb etmasligi yaqqol körinadi. Nazarimda, tub mohiyati “Itni siylasang, törga ötar” degan özbek xalq maqolini ifodalovçi mazkur hikoyani ortiqça tabiat manzarasi ifodasidan foriğ qilinganda ham heç nima özgarmaydi.

“Tomoşa” hikoyangiz haqida ham şunday fikr uyğondi. Aniqroği, töplamdan joy olgan hikoyalar içida eng ajablanganim şu “Tomoşa” böldi. Maqsad-muddao noaniq, kompozitsiya ğarib, “yuk” esa parqut bulut oğirligiça, xolos. Eng çatoği, qahramon bölmiş nega bunça kitobiy tilda gapiradi? Qani, boşqa hikoyalardagi jozibali til? Öquvçi könglini örtaydigan dard?

Hikoya matniga işonsak, qahramon köça körgan, çoyxonayu ziyofat oşiğiga öxşaydi. Biroq uni muallifning özi hadeb “yöldan urib”, ğaşga tegadigan darajada rasmiy va kitobiy tilda gapirişga majburlaydi, göyo. Axir, yemakxonada ikki döst sörida ötirib, böyinboğni yeçib, sal erkinroq gapirsa, tabiiy çiqmaydimi? Gapim quruq bölmasin, “Tomoşa” qahramonining özi aytgança: “…qişning qotqaloqli kunlari ketib, omonatgina ijara uyimning loyşang hovlisi puçmoqlarida qurbaqa qurilladi”, “Bahaybat idoramiz közimga devorlari oftob aksi öynaydigan Toj Mahalday körinib ketdi. Tört qavatli bino, keng sahnli yölaklar, foyedagi kaşandalarning çekiş joyi, marmar pillapoyalar, turli-tuman asbobu aslaha bilan taʼminlangan xonamiz men birinçi kuni işga kelganimdagidek sirli va tarovatli edi”.

Endi tasavvur qiling, şu gaplarni boşqa bir ijodkorning qahramoni aytsa, aminmanki, kamida uning ustidan kulasiz. “Heç kim bunday gapirmaydi”, deysiz. Nazarimda, bu kabi ohangjama faqat muallif tilidan bayon qilinsagina yaraşardi. Unda ham zinhor-bazinhor dialoglarda işlatib bölmas. Fikrimça, “Tomoşa” juda tahrirtalab. Hatto uç-tört abzasini butunlay olib qöysangiz ham böladi. Masalan, xazinabonning tixirlik qilgani, qahramon uning könglini qanday sovğa-pora bilan topgani haqidagi bayonlar hikoyaga yamoq bölib, hajmini köpaytirib turibdi, xolos.

Yana bir mulohaza. Ayrim söz va iboralar, tasvirlar bir neça hikoyangizda takror keladi. “Qiya qaradi”, “hayigib ketdi”, “qovurçini qotgan”, “mahramlar” va hokazo.

Men nega aynan şu iboralarni aytayotganimning sababi bor. Bu tasvirlar, hoynahoy, men öqigan boşqa asarlarda hadeb uçramagan, ehtimol, ayrimlari bilan ilk bor şu töplamda duç kelgandirman. Masalan, “qiya qaramoq” qanday bölarkin, deb ança öyladim. Keyin bu tasvir qariyb barça hikoyada takrorlanib, köçmançi kabi köçib yurişini körib, men uçun ohori tökilgan matohday böldi-qoldi… Hatto “Qöşburun”dagi Boğlon kampirga öxşaganlar heç zarurat sezilmasa ham çoliga “qiya qaraşi” ortiqça körindi…

Sirdoş, döst, birodar, oşna, örtoq kabi durustgina sözlarimiz turganda köp örinda takror va takror “mahram” deya işlatibsiz. Bir öquvçi sifatida aytaman: eskirib ketgan, burungi maʼnosidan ança uzoqlaşib, tor maʼno kasb etib qolgan bu arabça söz matnda hadeb ğaşga tegaveradi. Bu menga bir tilçi döstimizning ançayin kulgili dunyoqaraşini eslatadi: “sotka”siga pul tölaş uçun bir “dökon”çaga boş suqib, “peynet” işlayaptimi, debdi. “Nima?” – sörabdi yigitça. “Peynet” debdi jöramiz takroran. “Paynet” deng, aka”, debdi haligi. Döstimiz yigitçaning savodsizligidan rosmana jahli çiqib: “Peynet” inglizça söz bölib…” deya yarim soat boşini qotiribdi. Şunda haligi yigit: “Qöysangiz-çi, aka, butun xalq nima deb til çiqargan bölsa, şunisi töğri böladi”, deya öz bilganidan qolmagan ekan.

Şu maʼnoda, adabiyotda söz qöllaşda ming yil avvalgi maʼnosiga emas, bugun, hozir – hikoya yozilayotgan mahalda kasb etayotgan mazmuniga eʼtibor bergan maʼqulmikin, deb öylayman. Tağin bilmadim-u, döstu birodarni “mahram” desangiz, bugun hayotda ham, ijodda ham unça-munça odamning tilini tirnaydi…

Töğri, bu kabi qaytariq, takrorlarni, magar muallif bir odam ekan, tabiiy ravişda uçraydi-da, deyiş mumkin. Xuddi şoirlarning öziga xos sevimli, turli şeʼrlarida har xil talqinlarda işlatadigan timsoli, taşbehi bölganiday, yozuvçilarning ham özlari yoqtirgan iboralari, qöllaydigan bayon uslubi böladi. Bu ham tabiiy hol… Biroq hikoyalar töplam şakliga kelganda, bunday qaytariqlarni birrov körib çiqiş, “yopişmagan gajak” bölib turganlaridan voz keçiş ham yutuq bölar, ehtimol.

Anvar aka!

Sizu biz – tengdoşlarimiz qoğoz qoralab, hikoyalar yozib turibmiz. Bir neça yozuvçi akalarimiz bizning tengdoşlardan nimadir umid qilayotganini köp aytişgan. Sirtdagi ayrim ijodkor akalarimizda esa: “Şulardan ham yozuvçi çiqarmidi”, degan bepisand qaraş ham yöq emas. Göyo, biz adabiyotimizning kelajagi sifatida, zör avlod bölamiz, deb daʼvo qilib, söng ularni mahtal qilayotganday. Aslida esa, biz “Ğöbdintoğ hikoyalari” qahramoni – xaskaş bilan yer tirnayotgan bola kabi, qalbimizni tirnab, u-bu maşq qilyapmiz. Azbaroyi yozuvçilik yölini tutişga ahd qilganlarimiz kam. Yaxşi niyatlar bilan hikoyalar yozib, qalamni çarxlayapmiz, toblanyapmiz, xolos. Yaxşi asar bitişning erta-keçi yöq. Muhimi, adabiyotda qoladigan nimadir yoziş…

Bir paytlar Jeyms Oldrij: “Yoş yozuvçilar bilib qöysinlarki, adabiyotda novatorlardan söng professionallar, professionallardan söng taqlidçilar va ulardan ham söng haşakilar, buzğunçilar va eng oxirida körşapalaklar paydo böladi…” degan ekan. Bu gap haqiqatga yaqin keldimi-yöqmi, bilmayman, ustozlarimiz aytganidek, har bir davrning öz adabiyoti, har bir avlodning öz mavzusi böladi. Professional yetakçi baribir çiqaveradi. Bunga vaqtning özi hakam, albatta.

Anvar aka! Hikoyalaringiz haqida qança maqtovim bölsa, özingizga köp aytganman. Bugun maktubimda bildirilgan tirnoqday eʼtirofu barmoqday tanqiddan esa ranjimaysiz, degan umiddaman. Hikoyalar mohiyatiga çuqurroq kirib boriş, uni anglaş, muallif köngliga tukkan maʼnini uqiş har bir öquvçining öziga havola. Men faqat yaqqol köringan ayrim kamçilik va uslubiy ğalizliklar haqida mulohaza qilganim foydaliroq degan fikrdaman.

Bugun tanqid qilinişi şart bölgan, hatto tanqid qilişga ham arzimaydigan asarlar kitob rastalarida, afsuski, köp. Ularga qarab köngling ozadi – beixtiyor nigohingni, eʼtiboringni va, albatta, vaqtingni qizğonasan. Yaxşi kitob esa közni quvnatadigan, köngilga yoruğlik bağişlaydigan  guldastaga öxşaydi: nafis gullar safida sölğin yoki rangi unçalik mos tuşmagan çeçak közga taşlansa, uni olib taşlaging, tuzatging, guldastani mukammal holatda körging keladi.

Kitobdan kitobga ösib borişingizni, har bir hikoyangizga qişloq nafasi bilan dam solib, uning ruhi-ifori tobora ötkir taralib turişini istardim.

Omon böling, ijodingizga baraka tilayman!

Yangi asarlar kutib qoluvçi ukangiz, Jasur KENGBOYEV

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (195)