Xalqimizning birdamligini taʼminlab kelayotgan asosiy kuç bölgan özbek tiliga davlat tili maqomi berilganining öttiz yilligiga bağişlangan tantanali marosim muhtaşam Xalqaro kongress markazida ötdi.
Marosimda Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev yiğilganlarni, butun xalqimizni uşbu tarixiy sana bilan tabrikladi.
Davlatimiz rahbarining: “Dunyodagi qadimiy va boy tillardan biri bölgan özbek tili xalqimiz uçun milliy özligimiz va mustaqil davlatçiligimiz timsoli, bebaho maʼnaviy boylik, buyuk qadriyatdir.
Kimda-kim özbek tilining bor latofatini, jozibasi va taʼsir kuçini, çeksiz imkoniyatlarini his qilmoqçi bölsa, munis onalarimizning allalarini, ming yillik dostonlarimizni, ölmas maqomlarimizni eşitsin, baxşi va hofizlarimizning sehrli qöşiqlariga quloq tutsin.
Turkiy tillarning katta oilasiga mansub bölgan özbek tilining tarixi xalqimizning köp asrlik keçmişi, uning orzu-intilişlari, dard-u armonlari, zafarlari va ğalabalari bilan çambarças boğliqdir.
Ajdodlarimiz, ota-bobolarimiz aynan ona tilimiz orqali jahonga öz sözini aytib kelganlar. Şu tilda buyuk madaniyat namunalarini, ulkan ilmiy kaşfiyotlar, badiiy durdonalar yaratganlar” degan gaplari kaminaning yoşlik yillarini, yaqin tariximiz, gözal va jonoziği bölmiş tilimiz bu yuksak maqomni olişida keçgan xotiralarni uyğotib yubordi.
Özbek tilining davlat tili deb eʼlon qilinganiga öttiz yildan oşdi. Garçi ön, yigirma yoşga kirganida ham sut tişi bilan qolgan Qonunning tuğilişini egni qisiq ziyolilar va omma köz uzmay poylagan, dunyoga kelganini eşitib, böri çilla tuşgan kelini bola topganday irğişlagan edi. Ha-ha, öttiz yil burun özbekning çekkagir oti köpkarida allağaytib bir zot ayrib edi, “uloq” köksov bölib çiqdi: yetmiş yillik qahraton suyak-suyakka ötib ketgan ekan!
Sodda qilib aytganda, özbek degan jafokaş xalq tarixda bir ğoya atrofida rostdan birlaşgan, maydon va köçalarni töldirib namoyiş qilgan bölsa – til sabab. Mana şuning özi köp haqiqatlardan darak beradi.
Matbuotda yozilişiça, 1988-yil 3-dekabr sanasida Talabalar şaharçasida yoşlar ğayrişöraviy izdihom – “Özbek tili bayrami”ga yiğiladi. Yotoqxonalar oraliğidagi qarovsiz futbol maydonida bir neça yuz talaba davra quradi. Aslida, yoşlar bu joyni noilojlikdan tanlaydi. Çunki tuman ijroiya qömitasi bir oy burun rejalangan tadbirni universitet saroyi yoki maydonida ötkazişga ruxsat bermaydi. Lekin özbekning ör bolalari bayram ötkaziş ahdidan qaytmaydi. Kommunistlarni sarosimaga solgan tadbirni Toşkent şahar va viloyat firqa qömitalaridan kelgan vakillar kuzatib turadi. Ayrimlari “Ona tilimiz yanada serjilo bölsin!”, “Tilimiz va merosimiz qabristonga aylanmasin!”, “Yöqolsin turğunlik davri illatlari!” degan rang-barang şiorlarni kötarib olgan davraga yaqin borib, gapirilayotgan gaplarga quloq ham soladi. Davra esa beparvo. Yoşlar öz havonida anjuman ila ovora. Örtaga şoirlar, yoşlar vakillari çiqib, ona yurt, xalq, til haqida şeʼrlar öqiydi, tilni asraş haqidagi fikrlarini aytadi. Şu mazmunda qöşiqlar yangraydi.
Tadbir yakunida “ğayriodatiy” hodisa yuz beradi – çaqiriq öqib eşittiriladi. Bayram rezolyutsiyasida boşqa oliy öquv yurtlarida ham özbek tili bayramlarini ötkaziş, Alişer Navoiy tuğilgan kunni Özbekistonda ona tili kuni sifatida nişonlaş, texnika va tibbiyot oliy öquv yurtlaridagi özbek guruhlarida darslarni özbek tilida olib boriş taklifi örtaga taşlanib, barça ona tilining sofligi uçun kuraşişga daʼvat etiladi. Anjuman “Özbek tilini davlat tili deb eʼlon qiliş töğrisida” Özbekiston Markazqömiga murojaatnoma qabul qiladi.
Mustabidlar bunday “şakkok” yoşlar intilişiga panja orasidan qararmidi. Be, şöro siyosatiga köra, milliy til muammosining kötarilişi – ğirt ayirmaçilik!
Yanç ilonning boşini ajdarho bölmasdan burun!..
Mana sizga sovetning aqidasi.
Erkin Vohidov 1988-yilda eʼlon qilgan “Huşyor böl!” şeʼrida
“Safsataboz, nomard-u tili botir
Yoqangga tahqir muhri yorliğini qadaydi.
Çet tilini örgansang, seni kosmopolit der,
Öz tilingda sözlasang, millatçi deb ataydi”, deya bejiz yozmagan.
Xullas, bir qur jununvaş yoşlar tuğyonini özbek jamiyatida yetilib kelayotgan ulkan bir pörtananing sadosi deyiş mumkin. Öşa yili “Özbekiston adabiyoti va sanʼati” gazetasi Mirza Kenjaboyevning “Dildoşlik” maqolasini eʼlon qiladi. Xalq tarixi – til tarixi, degan tamoyilni esga olgan şoir bir tilni oyoq osti qiliş evaziga ikkinçi tilni uluğlaş yoki bir tilni uluğlaş uçun ikkinçi tilni oyoq osti etiş siyosiy johillik, deb hisoblaydi. Murosasiz ijodkorning “Turğunlik, şaxsga siğiniş davrlarida baʼzan şunday şaxslar, “olimlar” yetişdiki, ular martabaga erişmoq uçun öz ona tillarini yerga urdilar va ona tilini yerga urgani sari özlari köklarga kötarildilar” degan qaraşi eskirdi, deya olamizmi?!
Partiyaviy huşyorlik va sergaklikni mudom namoyiş etib kelgan Markazqöm 1988-yilning 19-martida respublika ijodkor ziyolilari va ilmiy-pedagogik jamoalar oldida turgan vazifalarga bağişlangan anjuman çaqiradi. Yiğilişda Özkompartiya rahbari maʼruza qilib, Özbekistonda ikkitillilikni rivojlantiriş masalasiga alohida urğu beradi. Tomoşaning zöri şundan keyin boşlanadi. Kattaning gapidan ilhomlangan ayrim nomdor adiblar ikkitillilikni zör berib tarğib etar ekan, uyat-şoyadni yiğiştirib qöyib, mumtoz adabiyotimiz va ilmdagi zullisonaynlik anʼanasini misol qilib keltiradi. Holbuki, birgina respublika Fanlar akademiyasidagi lisoniy vaziyat juda ham noçor edi. Akademiya prezidiumining yetakçi mutaxassisi Qözivoy Qoraboyev akademiya muhitini quyidagiça tasvirlaydi.
Köçirma:
“Ötgan 31 yil mobaynida (men bu dargohda 1958-yildan buyon xizmat qilib kelaman) Akademiyamizda uyuştirilgan katta-katta anjumanlar, majlislar, ilmiy kengaşlar, hatto taniqli özbek olimlarini sönggi yölga kuzatiş mitinglarida ham öz ona tili – özbekçada nutq sözlaganlar juda oz bölganiga guvohman. Bu mötabar dargohning taşkil etilganiga 65 yildan oşibdiki, uning biror bir farmoni, qarori, murojaati özbek tilida çop etilgani yöq. Bu ahvolni töğirlaşning birdan-bir yöli özbek tiliga davlat tili statusi berilişidir, deb öylayman”.
Afkor ommani çalğitgan, özbek tilining davlat tili maqomini olişiga zimdan qarşi bölgan ziyolilar Fanlar akademiyasidan quvvat olib turardi. Nafsilamrini aytganda, xalqning ertangi kuni uçun qayğurayotganlarni “oğziga kuçi yetmagan qalamkaşlar” deyiş rasman urfga kirgan edi. Özga til va madaniyat namoyondasi sifatida tanilgan olim va adiblarimizni “doğda” qoldirgan akademiklarimiz matbuotdagi çiqişlarida milliylik va til muammosini “şunçaki ötkinçi muammolar” sifatida baholar, özbek tiliga davlat tili maqomini beriş bilan boğliq jarayonlarni “ğayrişuuriy ravişda qizişib ketgan paytlar” deb ataşdan özini tiya olmasdi. Ötgan davr ayrimlar hamon imperiyaça tafakkur çangalidan qutulmaganini, qirq yil qurğoqçilikda qobiğiga öralib, namni sezib boş kötaradigan uruğ misol, istaklari amalga oşişini bilgan zahoti oq bayroq kötarişini körsatdi.
Yöqsullar dohiysi davlat tiliga qarşi bölgandan keyin, şu taʼlimot ruhida tarbiya topganlar jon taslim qilsa qiladiki, aslo ona tilim qismati nima böladi, deb söramaydi. Bu toifaning “Mabodo qardoş respublikadan xonadoningizga mehmon kelib qolgudek bölsa, mening tilimda gaplaşamiz, çunki bu bizning davlat tilimiz, deb böladimi? Bu bizning axloqiy normalarimizga, barça xalqlarning mehmondöstlik anʼanalariga zid emasmi?” degan savoliga javoban “Özbekiston adabiyoti va sanʼati” gazetasi 1989-yil 24-fevral sonida Mirza Kenjaboyevning “Til erki – el erki” maqolasini çop etadi. Taniqli publitsist ikkitillilik ğoyasiga qarşi ekanini, Özbekistonda rus tilini ikkinçi davlat tili deb eʼlon qilişning hojati yöqligini aytiş bilan birga, ikkitillilikni yoqlayotganlar har xil yöllardan borib, turliça vajlar körsatayotganini, matbuot, asosan, televideniye mana şunday fikr egalarining minbari bölib qolganini taʼkidlaydi.
Xalq dardi bilan yongan şoir turğunlik yillarida özbek tili ğoyat çeklanib qolgani, ayniqsa, idoraviy til sifatida isteʼmoldan çiqa boşlagani, rasmiy yiğinlar, poçta-telegraf işi, mehmonxonalar, vokzal va aeroport kassalari, omonat kassalarda hujjatlar faqat rusça rasmiylaştirilayotganidan bong uradi. Bu haqli talabni mustabid malaylaridan farqli ölaroq, musulmon va özbek bölmagan köpgina yurtdoşlarimiz, taniqli ziyolilar qöllab-quvvatlab çiqqanini aytib ötiş lozim. Ulardan biri, Sovet Ittifoqi Qahramoni, asosan uruş mavzusida asarlar yozgan adib Vladimir Karpov. Yozuvçi uruşgaça Özbekistonda yaşagan. Aytişlariça, u kişining özbek tilidagi oğzaki va yozma nutqi juda ravon bölgan. Rus adibi “Bir kun tuz yegan joyga qirq kun salom” naqliga amal qilib, “Özbekiston adabiyoti va sanʼati” gazetasining 1989-yilgi 11-sonida “Til – xalq ruhi” maqolasi bilan çiqadi va özbek adiblari özbek tili hayotimizda boş, yetakçi örinni egallaşi kerak, deb hisoblayotgan ekanlar, men şaxsan bu istakda heç qanday millatçilik harakatlarini körmayman, deydi.
Hukumatga til muammosini qöyayotganlar “şovinist”, “millatçi” atalayotgan bir paytda, kimsan SSSR Yozuvçilar uyuşmasi birinçi kotibining “Özbekistonda köp yillardan buyon yaşab kelayotgan kişilar, albatta, özbek tilini örganişlari zarur” degan keskin taʼkidi hazilakam gap emas edi.
Yana biri Aleksandr Faynberg. Rusiyzabon darveş şoirni goh Abdulla Oripov, goh Şukur Xolmirzayev davrasida uçratiş mumkin edi. Özbek adiblarining çin maʼnodagi inisi Aleksandr oğa özbek tili uçun kuraşçilar safida peşqadam bölganini eslaş juda maroqli. Ijodkorning “ÖzAS” haftanomasida çop etilgan “Kelajakni öylab” maqolasidagi barça maktablarda hamma uçun özbek tili ham, Alişer Navoiy davridan to Oybekkaça bölgan özbek adabiyoti ham töla öqitilişi şart, degan qatʼiy fikri, yoki bölmasam, “Özbek yozuvçilari gardanida Karamzinning “Rossiya davlati tarixi” asari singari “Özbek xalqining tarixi”ni yaratiş majburiyati ham bor” degan taklifi bugun ham dolzarb-ku!
Özbek tili boşlab bergan öziga xos Milliy Uyğonişni respublika rasmiylari zarraça qöllab-quvvatlamaydi, aksinça, harakatni böğiş, tarqatib yuboriş, talabgorlarni jazolaş orqali tahdid soladi. Bu ham yetmaganday, kompartiyaning alohida mehriga sazovor bölgan, Ittifoq miqyosidagi kazo-kazo pensionerlar xalqqa tez-tez murojaatnomalar yöllab, yoşlarga muammolarni hal etişda partiyaga tayaniş, katta avlodning boy tajribasidan foydalaniş, aql-idrok bilan iş tutib, ezgulik va adolat prinsiplari asosida harakat qilişni uqtiradi.
Prezidentimiz “har birimiz davlat tiliga bölgan eʼtiborni mustaqillikka bölgan eʼtibor deb, davlat tiliga ehtirom va sadoqatni ona Vatanga ehtirom va sadoqat deb bilişimiz, şunday qaraşni hayotimiz qoidasiga aylantirişimiz lozim” deb taʼkidladilar. Bu sözlar endi, ötgan öttiz yildagi xatolarimizni takrorlamay, yangi tahrirda qabul qilinadigan “Davlat tili haqida”gi qonun va yaqinda imzolangan “Özbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oşiriş çora-tadbirlari töğrisida”gi farmon ijrosiga har birimiz kirişişimiz kerakligini bildiradi. Ana şunda “Milliy tiklanişdan – milliy yuksaliş sari” degan ğoya asosida yurtimiz taraqqiyotning yangi bosqiçiga dadil qadam qöyadi.
Mavridi keldi, aytmoq joiz: til – millat qalbi, degan gap juda topib aytilgan. Ustoz Abdulla Oripovning sarlavhaga çiqarilgan satri, aslida, ogohlikka çorlov ekanini unutmasak, bas.
Olim TOŞBOYEV,
filologiya fanlari nomzodi,
Özbekistonda xizmat körsatgan jurnalist
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

