Qissa voqeasi markazida toğ etagida joylaşgan ovulda ikki-uç avlod yumalab ösgan eski imorat – otaning uyi turadi. Bu uy beega. Uy egasi Şodmonboy bir paytlar oçarçilik yillarida butun qişloq ahlini asrab qolgan. Asarda bu voqea kiçik bir epizodda bayon etilgan.
Asarning butun mojarosi tomiri bir ota-onaga borib taqaladigan ovuldoşlarning mana şu buzilay deb turgan uyga egalik qiliş yölidagi saʼy-harakatlari, tortişuv va kelişuvlari, ming xil tovlanib-turlanişlarida namoyon böladi.
“Uy” maʼlum maʼnoda ramziy mazmunga ega. Xonadon vorisi Suyar hardamxayol. Asarda uning nomiga ikki marta xat bitiladi. Dastlabkisi asar boşida zimdan uyga egalik qilişni istayotgan Öljaboyning oltinçi sinf öquvçisi, hikoya bayonçisi Murodjonga aytib yozdirgan xati. Xatda Suyarga jumagaça kelib uyga egalik qilsang qilding, bölmasa uying buziladi, degan mazmun bitilgan. Suyarjon keladi, biroq keçikib, uy buzilgandan keyin, aniqroği, buzişib, xomtalaş qilişayotganda keladi. U qiş-qirovli kunlarda buzilgan uyni tiklaşga, yaqindagina töyi bölgan kelinçagi bilan ota uyida yaşaşga harakat qilib köradi, biroq qişloqdoşlarning loqaydligi, beeʼtiborligi, ehtimolki, uyiga egalik qiliş niyatida yurganlarning saʼy-harakatlari bois şaharga qaytib ketadi.
Keyingi xat qissa söngida uyning qarindoşlar tomonidan talon-toroj bölişini xohlamagan Murodning onasi istagi bilan yana Öljaboy nomidan bitilgan bölib, mazmuniga köra hammasi kengaşib, uyni Murodga xatlab beradigan bölişgani aytilib, uning roziligi söralgan edi. Qissaning xotima qismlarida Murodning ulğayib, uyga egalik qilişi-yu, baʼzan Suyarning uy daʼvosidan xavotirlanişlari bayon etiladi.
Mazkur qissa hajman kiçik. Bor-yöği 20 qoğoz. Uni mini-qissa deyiş ham mumkin. Asar kiçik-kiçik sahnali epizodlardan taşkil topgan. Oxirgi bobni ham qöşib hisoblaganda jami töqqiz bob. Har bir bobda yulduzçalar bilan ajratilgan kiçik-kiçik epizodlar bor. Epizodlarning har birida alohida bir köriniş – manzara. Asar mana şunday kiçik-kiçik epizod – sahna körinişlardan taşkil topgan. Ayrim epizodlar dialog asosiga qurilgan, ayrimlari esa hikoya qahramonining kuzatuvlari orqali yoritiladi. Asar strukturasining bunday qurilişi voqelikning juda siqiq holda tasvirlanişiga olib kelgan. Bu yozuvçining yutuği sifatida baholanişga loyiq.
Asarning közga yaqqol taşlanadigan kamçiliklaridan biri asosiy qahramonlarning birortasida ham individuallaşgan qiyofasi yöqligidir. Qissada Öljaboy akisning ham, Suyar va boşqa qahramonlarning ham na portreti çiziladi, na nutqida özgaçalik seziladi. Boşqalardan farq qilib turuvçi jihatlari ham körsatilmaydi. Ikkinçi katta kamçiligi, insonlarning bir-biriga oqibatsizligining ortiq darajada börttirilişidir. Ötmişda bunday oqibatli edi, hozirda bunday oqibatsiz, degan ğoyaning yetakçilik qilişi haddan ziyod mubolağa bölib, hayot haqiqatiga mos emas. Bu hol ijodkorning izlaniş pallasida ekanidan dalolat beradi.
Qurdoş Qahramonov
adabiyotşunos
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

