Xalqimiz azaldan kitobni sevadigan, mutolaani kanda qilmaydigan xalq. Ota-bobolarimiz davra qurib, xalq dostonlari-yu mumtoz şoirlarimiz ğazallarini öqib, tong ottirişgan, ona-buvilarimiz öz dilbandlariga ertak, afsona-yu rivoyatlar aytib, bolalarining köngli va şuurini şuʼlalatişgan. Kitobsiz uyni fayzsiz deb bilgan özbek borki, farzandlariga kitob yiğgan, uyli bölsa hadya qilib yuborgan…
Norxol xola yetmiş yetti yoşda. Öğildan-öğil, qizlaridan-qizi köpaygan piru badavlat onaxon. Xolaning suyagi mehnatda qotgan, ön ikki yoşidan to nafaqaga çiqquniça kolxozda işladi, ketmon çopdi, ğalla ördi, paxta terdi, pilla ham boqdi. Saharmardonda dalaga ketib, şomda qaytdi. Ammo ötgan umridan nolimaydi, bariga şukr qiladi.
Xolaning boşqa qişloq ayollariga öxşamaydigan bir jihati bor. U ham bölsa, kitobga, ilmga öçligi va yangiliklardan boxabarligidir. Xolaning özi taʼbiri bilan aytganda, “içi dardga tölib ketgan”, dardini kimgadir yorgisi keladi, ammo tinglaydiganlar kam, hozirgi yoşlar esa özingizga maʼlum, “xöp-xöp” deyişadi-yu, yana bilganlaridan qolişmaydi.
Ubaydulla muallim maşinada töydan qaytar ekan, orqa örindiqdagi onasi Norxol xolaga qarab dedi:
– Ha, ena, töy yoqmadimi, kayfiyatingiz yöqroq?
– Yöq, bolam, töy yaxşi böldi, hammasi binoyiday ekan-u, ammo…
– Ammosi nima, ena?
– Öğlim, oşnang yaxşi odam emas ekan!
Ubaydulla muallim onasining gapiga hayron böldi.
– Nega, ena? Oşnam tumanning zöri-ku, uyini, mehmonlarni kördingizmi? Bir emas, naq uçta “Neksiya”si bor-a?!
– Bölsa bordir… Lekin onasi, xotini, singillari – hammasi faqat kiyim-keçakdan, tilla taqinçoqdan gurung qilişarkan. Uyining barça xonalarini körib çiqdim, tölib ketgan ekan, biroq bitta narsa yöq-da…
– Nima yöq ekan, ena?
– Kitoblari yöq ekan, kitob öqimas ekan ular. Kitob tugul birorta gazeta-jurnal ham körmadim. Kitob öqimaydigan, kitob öqişni xuşlamaydigan odam esa mehrsiz, oqibatsiz, mol-dunyoning quliga aylanadi, bolam.
Norxol xola şu sözlarni aytdi-yu, öğliga oşnasi haqida qattiq gapirib yubormadimmikan, – deb öylab qoldi va özining bolaligini yodga oldi.
Onasi rahmatli vafot etganda u ön yoşda, ukasi Eşpölatjon esa olti yoşda edi. Otasi Rahmatilla maxsum qişloqning mullasi, zamonasining ziyolisi bölib, uylaridan mehmon arimas, mis samovari doim qaynab turardi.
Qamaşidan Abdulla qori Gulşaniy, Qamaydan mulla Bozor baxşi, Ahmad maxsum, mulla Ibrohim, Boymurod raislar kelib suhbat qurişar, Navoiy, Maşrab, Yassaviy, Söfi Olloyorning devonlarini öqib, muhokama qilişardi. Otasi esa dutor çertib, aşula aytardi.
Öşanda Norxol öçoq boşida turib ularning suhbatlariga quloq tutar, ukasi esa ğizillab çoy taşirdi. Kitobga, söz sehriga oşnolik öşa yillarda uyğondimikin?..
Olti yoşida savodi çiqqan bölsa-da, öşa paytlarda çekka qişloqda yaşagan qizlarga şaharga borib öqimoq ayb sanalardi. Zamon şunday edi. Söngra otasining fatvosi bilan ota-onasi yoşligida ölib ketgan – sağir yigitga turmuşga çiqdi. Yaratganga şukr, yomon yaşaşmadi. Erining bir yaxşi tomoni nihoyatda mehnatsevar va sodda edi. Hatto pul sanaşni ham bilmasdi. Köpinça bozor-öçarni Norxolning özi qilar, yoşlikdagi odati qolmay dasta-dasta kitob olib kelardi.
Norxol xola uy töridagi kattakon sandiqni oçib, “boyligi” bölgan kitoblarni çiqardi. Köpçiligi xalqimizning bebaho merosi sanalmiş dostonlar, roman va qissalar, hatto kamina qança oydan beri izlab topolmay yurgan Sadriddin Ayniyning 1952-yili naşr etilgan “Qullar” romani ham bor ekan. Xola “Alpomiş”ni qölga olib varaqladi-da, söngra közlarini yumdi va ohista ayta boşladi:
Qurru-yo qur, hayt-a, töramning oti!
Oq töşim-yayloving, soçim şipirtki.
Xola aytaverdi, biz bolişga yonboşlab eşitaverdik. Sözlarning sehrli sadosi uyda şamol yangliğ aylanaverdi. Nihoyat Norxol xola töxtadi. Közlaridan oqqan yoşlarni yengi bilan artdi. Örtaga noqulay jimlik çökdi. Yurak yutib xolaga söz qotdim:
– “Alpomiş”ni yod bilar ekansiz, bunga qanday erişdingiz?
– Atay yod olganim yöq, öqiyverganimdan yod bölib ketgan, baʼzan urçuq yigirganimda yoki nevaramning beşigini tebratganimda esimga kelsa aytaman. Tağin Zulfiya, Halima Xudoyberdiyeva, Oydin Hojiyeva, Momoxol Elmurodovalarning şeʼrlarini yaxşi köraman. Ayniqsa, ularning qişloq ayollariga atab yozganlarini, barisi sodda, yurakdan çiqqan, yolğoni yöq.
U turmuşga çiqqaç ham bir qölida beşik, bir qölida kitob bilan yaşadi, mehnat qildi.
Darvoqe, xolamiz uyda köp ötirmaydi. Köngli çopsa pensiya pulini çöntakka solib kelinining poson qopçiğini qölga oladi-da Toşkent, Xorazm, Farğona taraflarga tomoşaga ketaveradi. Endigi niyati Naqşband hazratlarini ziyorat qiliş uçun qadim Buxoroga…
Xolamiz, albatta, şahardan quruq kelmaydi. Yangi çiqqan kitoblardan olib, öğil-qizlariga, kelinlariga, nabiralariga ulaşadi.
Keyin boşqa taşvişlari ham köp. Qişloqçilik deganday, töy bor, maʼraka bor…
Örolboy QOBIL
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


