- Globallaşuv davrida dunyo xalqlarining madaniyati, sanʼati va falsafasi qorişib, tobora yaxlit qiyofa kasb etib bormoqda. Jozibali köringani bilan bu jarayon umummadaniyatga singib ketişining oqibatida yaxşilik yöq. Zero, globallaşuvning jilovi bizning qölimizda emas, balki uning şakllanişiga köproq hissa qöşganlar qölida. Şunday ekan, bugun nasrimizda milliy ruhni ifoda etiş muhim ahamiyat kasb etadi. Xöş, bu borada nasrimizda qanday izlanişlar mavjud? Siz milliy ruhni tasvirlaşda ijodkor nimalarga eʼtibor qaratişi zarur deb hisoblaysiz?
- Adabiyot – ijtimoiy hodisa. Har bir yangi asar davr bilan hamnafas dunyo yuzini köradi. Uzoqqa bormaylik, 80-yillardagi “Javob”, “Galatepaga qaytiş”, “Yozning yolğiz yodgori” kabi asarlarda ijtimoiylikning qahramonlar ruhiyatidagi evrilişlarga sabab böluvçi omillari yuksak badiiy mahorat bilan ifoda etilgan. Yoki 90-yillarda “ötiş davri” tufayli vujudga kelgan madaniy-maʼnaviy inqiroz, ayniqsa, ziyolilarning iztiroblari “Bozor”, “Muvozanat” kabi asarlarda öz aksini topgan. Xöş, bugun-çi, özbek nasrida zamon ruhini özida aks ettirayotgan asarlar yozilyaptimi?
- Zamonaviy qahramonlarni yaratiş faqat adabiyotning emas, balki ijtimoiy hayotimizning zaruratiga aylanib ulgurgani sir emas. Nosir sifatida zamonaviy qahramonni qanday tasavvur qilasiz? Uning qiyofasini yaratişda nimalarga eʼtibor qaratmoq kerak?
Baxtiyor Abduğafur
- Bir vaqtlar “XXI-asrda Islom: Postmodern dunyoda Qiblani topiş” kitobini öqiganimda asar muallifi Abdulhakim Murod (Timoti J.Uinter) “Homo occidentalis” – “Ğarb odami” degan atamani qöllagan edi. Bu atama köproq ommaviy madaniyatning öylab topilgan, zör berib ommaning ongiga singdirişga urinilayotgan soxta “qadriyatlar” ruhida tarbiyalanayotgan odamga mos keladi. Umumbaşariy qadriyatlar bu odamga begona. Globallaşuvning bir salbiy jihati, aynan şu narsalarni dunyoning turli burçaklariga eksport qilayotganidir. Bu hodisa, ming afsuski, bizni ham çetlab ötayotgani yöq. Bunga qarşi kuraşuvçanlik immuniteti, işonçim komil, xalqimiz va millatimizning asrlar davomida kamol topgan yuksak eʼtiqodi, köhna qadriyatlari asosida şakllanadi. Fanda bir gap bor – tabiat böşliqni yomon köradi. Ijtimoiy hayotda ham şunday. Mafkuraviy tomondan himoyalanmaslik millat özligini yöqotişiga olib keladi. Şunday ekan, özini hurmat qilgan, kelajagini öylagan xalq bunga qarşi öz sözini aytmoği şart. Zamonaviy nasrimizda bu borada izlanişlar közga taşlanmoqda. Milliy ruhni tasvirlaşda ijodkor, yuqorida aytganimdek, asrlar davomida şakllangan eʼtiqodimiz, köhna qadriyatlarimiz va milliy zehniyatimizga tayanmoği lozim. Agar ijodkor şaxsiyatida bu narsalar bölmas ekan, asarlari milliy özlikdan uzilişi, unga begona bölişi tabiiy holdir.
- Bu savolingizga javob beriş uçun yana “Postmodern dunyoda Qiblani topiş” asaridagi bir fikrga murojaat qilaman. Muallifning fikri taxminan şunday: “Odamlar sayyoramizdagi sönggi kisloroddan nafas olayotgan bir fursatda masjidlarimizda hamon soqolni qança uzunlikda qöyiş haqida bahslaşamiz…” Bugungi kun özbek nasrida yozuvçilar juda köp. Roman, qissa yoki hikoyalar eʼlon qilayotgan ijodkorlar safi tobora kengayib bormoqda. Lekin hayotni tölaqonli yoritib bera oladigan asarlar juda kam. Bu, avvalo, ijodkorning saviyasi, dunyoqaraşi va estetik didi bilan boğliq. Yil yakunlari böyiça u yoki bu asarni maqtaşgani, maxsus tadqiqotlar qilinganiga közimiz tuşib qoladi. Lekin öşa asarni öqisangiz, nimadir kamga öxşayveradi. Asardan estetik zavq ololmaysiz. Zamonaviy dunyo adabiyotiga bir nazar taşlasangiz, undagi janrlar, eʼlon qilinayotgan yangi-yangi asarlardan boşingiz aylanadi, qay birini öqişni bilmay qolasiz. Jahon adabiyotidagi ham şaklan, ham mazmunan yangilanayotgan asarlardagi ijodiy metodlarni milliy nasrimizga ham olib kira olsak, öylaymanki, jahon adabiyoti bilan bemalol raqobatlaşa olamiz. Agar yaxşi asar yozilsa, qaysi tilda bölmasin, uni, albatta, ingliz, nemis yoki fransuz tiliga tarjima qilişadi. Bizda esa xorij naşriyotlari özlari talab qilib tarjima qilingan asarlar bormi-yöqmi – bilmayman. Bilganim, mualliflarning özlari dunyo tillariga tarjima qilişib eʼlon qilişmoqda.
- Şu narsani köp öylaganman. Pölat Alemdar boş qahramoni bölgan “Qaşqirlar makoni” serialini körganimdan keyin zamonaviy milliy qahramonni yoritiş iştiyoqi uyğondi. Şundan ilhomlanib “Oltinçi yölak” asarini yozgandim. Unda tasavvurimdagi zamonaviy qahramonni tasvirlaşga harakat qilganman. Zamonaviy qahramonni gavdalantirişda ijodkorning özi undan kam bölmasligi kerak. Xohlaymizmi-yöqmi, ijodkor özidan oşirib yozolmaydi, fikrlay olmaydi. Agar yozuvçi fikrda orqada bölsa, unda bu narsaga qöl urmagani maʼqul. Fikrimça, zamonaviy qahramon milliy özlikni özida saqlagan, şu bilan birga, aqlli, uddaburon, dunyo ilmidan xabardor bölmoği lozim. Tasavvurimdagi zamon qahramonini öşa asarimdagi boş qahramon misolida tasvirlaydigan bölsam, u maxsus xizmatlar xodimi, universitetda ijtimoiy-gumanitar fanlarni çuqur özlaştirgan, milliy tariximizni puxta biladigan, ayni vaqtda, geopolitika böyiça benazir mutaxassis. Uning ilmiy-tahliliy maqolalari xorijiy veb-saytlarda eʼlon qilib boriladi. Uning boşliği esa bir suhbatda uni maqtaydi: “maqolalaringni öqib bir mazza qilaman, şunaqa gaplarni qayerdan topasan, a?” Asarda u boşliği polkovnik bilan şaxmat öyinida bugungi kun geosiyosati va undagi öyinlarni nozik tahlil qiladi va har bir yurişida hozirgi zamonaviy öyinçilar haqida mantiqli fikrlar bildiradi. Boşqa tomondan, u maxsus xizmatlar xodimi – harbiy. SVD-7.55 vintovkasida işlaydigan mohir snayper, bir qança amaliyotlar-loyihalarda qatnaşib nomi tillarga tuşgan keskin nişonçi. Oddiy öquvçilarda savol tuğilişi mumkin: bunda xarakter mantiği buzilmaganmi? Bir kişi ham siyosatçi, ham snayper. Ustiga-ustak, ilmiy maqolalar yozadi. Hozirgi kundagi odamlarni kuzatar ekanman, bu narsa oddiy holatga işoniş mumkin deb bilaman. Bekorga ruslar “Талантливый человек талантливый во всем”, demaydi. Demak, xalqimizda bunday kişilar bölişi tabiiy, qolaversa, tariximiz özi guvoh. Bobur – ham şoir, ham sarkarda, ham olim-u yozuvçi. Uning avlodlari ham şunday bölişiga şubha yöq. Ana şunday xislatli qahramonlarni badiiy gavdalantirişni öylagandim. Qançadan-qança mutaxassislarimiz xorijiy kompaniya va tadqiqot muassasalarida işlaşmoqda, izlanişlar olib borişmoqda. Şunday ekan, zamonaviy qahramon obrazini yaratişda istiholaga berilmaslik kerak degan fikrdaman.
Bu bilan bizda zamon ruhini aks ettiradigan asarlar ham yöq deyolmayman. Isajon Sultonning “Boqiy darbadar” asarida transgenezning ayrim falsafiy muammolarini qalamga oladi. Bu asar ham adabiyotimizda ança şov-şuv kötardi.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


