Mustahkam qalqon
Bugun qaddimizni iqtisodiy jihatdan dadil tutib oldik. Özimizga töqmiz. Öz-özidan maʼnaviy ehtiyojni qondirişga zarurat sezayapmiz. Bunda esa kitobdan samarali vosita yöq. Ammo tezkor, şiddatli davrimizda bizni kitobdan çalğituvçi turli zamonaviy qulaylik va vositalar borki, oçiği, ular kattayu kiçikni maʼnan dangasa qilib qöymoqda. Bugun nigohlarimiz kitoblarga emas, köproq boşqa köngiloçar, vaqtimizni öğirlovçi dasturu loyihalarga qaratilayotgani sir emas. Bu faqat bizga xos xususiyat bölmay, aytişlariça, Yevropaning özida ham Kafka yo Nitsşe ommaviy ravişda öqilmas ekan. Lekin bu dalil biz uçun taskin yo bahona bölolmaydi. Kitobga Yaratganning buyuk möjizasi sifatida qaragan xalq farzandlari sifatida biz ommaviy mutolaaga qaytişimiz şart. Çunki bugun biz çöçiyotgan, kuraşayotgan barça illatlarga qarşi eng mustahkam qalqon bu – kitobdir.
Kitob – ehtiyoj hosilasi
Tarixiy buriliş pallalari, kişilar ongidagi evrilişlar öziga xos asarlarga ehtiyoj tuğdirarkan. Birgina Lotin Amerikasini köring. Bu davlatlar adabiyotini dunyoga maşhur qilgan omillar, muştaraklik nimada? Meksikalik Xuan Rulfoning “Pedro Paramo”, gvatemalalik Migel Anxel Asturiasning “Senyor Prezident”, kolumbiyalik Gabriel Garsia Markesning “Buzrukning kuzi” (“Mustabid paymonasi”) kabi dunyoga maşhur asarlarini öqisangiz, barçasida ğoya va maqsad birligini körasiz. Çunki Lotin Amerikasi jamiyatidagi adolatsizlik, zulm ana şunday kuçli asarlarga ehtiyojni yuzaga keltirdi va ular ommaviy tarzda öqildi.
Yoki ötgan asr 20 – 30-yillarini olaylik. Bir vaqtning özida dunyoning turli qismida bir-biridan bexabar holda ğoya va maqsadi bir xil bölgan 3 ta asar: Angliyada Richard Oldingtonning “Qahramonning ölimi”, Germaniyada Erix Mariya Remark qalamiga mansub “Ğarbiy frontda özgariş yöq” va Amerikada Ernest Hemingueyning “Alvido, qurol” kitoblari çop etildi. Qanday qilib? Sababi, dunyo xalqlari Birinçi jahon uruşining mudhiş oqibatlarini boşdan keçirgan, keyingi voqeliklar yaqin yillarda navbatdagi uruşni keltirib çiqarişi aniq-ayon bölib borayotgan edi. Bu kitoblar öziga xos ogohlantiriş bonglari edi. Va şu sabab ular mutolaasi keng yoyildi.
Öşa oradagi Kafkaning “Jarayon”, Kamyuning “Begona”, Sartrning “Behuzurlik”, Muzilning “Qiyofasiz odam” kabi mazmunan öxşaş asarlari ham davr ehtiyoji, eʼtiqod, yaşaş maʼnisi va yuksak ideal, orzu ifodasi ölaroq yuzaga kelgandi. Çunki ilm-fan rivojlanib, hayotga zamonaviy texnika va texnologiyalar kirib kelişiga qaramay, insonlar baribir baxtli bölib qolmadilar. Qolaversa, bu yutuqlar farovon hayotni emas, millionlab qurbonlar keltirgan jahon uruşlarini keltirib çiqardi.
Yoki umrining katta qismini hukmdor bilan baqamti ötkazgan hazrat Navoiy “Saddi Iskandariy”dagi adolatli şoh siymosini nega yaratgan deb öylaysiz? Husayn Boyqaroni adolatli podşoga aylantiriş orzusida maʼrifatparvar hukmdor obrazini asarlariga singdirmaganmi?
Xullas, kitoblar va mutolaa aniq bir zarurat va ehtiyoj hosilasi ölaroq yuzaga kelarkan.
Bugungi tinç-farovon kunlarda davlatimiz rahbarining kitobxonlikni keng tarğib etişga qaratilgan taşabbusi esa iqtisodiy taraqqiyotimiz, turmuş obodligiga hamohang tarzda jamiyatda maʼnan yetuk, komil insonlarni voyaga yetkazişga qaratilgani bilan ahamiyatlidir.
Kitob öqimay ham boyiş mumkin, biroq…
Negadir bizda şunday qaraş şakllangan: kitob öqib boy böliş mumkin emas! Balki bunga aksariyat puldorlar kitobning hidini ham bilmasligi, kitobga oşnolarning kamtarroq yaşaşi sababdir?!
Endi bir öylab köraylik. Xöş, qölidan kitob tuşmasdan, ammo şu bilan birga birovning qöliga qarab yaşayotgan odam aslida ham çin kitobxonmi? U kerakli, foydali bilim beradigan kitoblarni öqiganmi, öqiyaptimi yo kitob deya dastiga ilinganidan boş kötarmaydimi?
Odatda ana şunday “kitobxon”lar bilan suhbatlaşsangiz, ular oldi-qoçdi, yengil-yelpi, kişiga foydadan köra ziyon yetkazişi aniq bitiklarni faqat vaqt ötkaziş, qilarga tayinli işi yöqligi bois biror narsa bilan ovunib turiş maqsadida öqişiga amin bölasiz. Şunday ekan, u qanday qilib boyisin? Qolaversa, kitobga vaqt ötkaziş, bekorçilikda ermak deb qaraydigan odam ham bundan umid qilmasa böladi. Yölda kitob öqima, hayotga turtilib ketasan, naqli şundaylarga atab aytilgan bölsa ehtimol.
Haqiqiy kitob saviyani yuksaltiradi, dunyoqaraşni kengaytiradi. Kişiga hayot yöllaridan qanday yurişni örgatadi, kerak bölsa pul topişni ham. Öqimaydigan boylarga kelsak, kitobsizlik – ularning fojiasi. Bir öylab köring: hayotda omadi çopmay, kasodga uçragan, inqiroz yoqasiga kelib qolgan va undan çiqiş yöllarini bilmay joni halak bölgan boylar kimlar? Ming maşaqqat bilan topganlarini noqobil farzandlari harom-harişga sarflab yuborganlar-çi?
Yaxşi kitob yomon odamga özini öqitmaydi
Kitob öqisa, uyqusi keladiganlar haqida ham eşitganmiz. Talabalik yillarimizda yotoqxonadagi hamxonam uyqusi kelavermasa, mendan biror kitob berib turişimni sörardi. Yarim bet öqir-öqimas mudray boşlardi. Eng yomoni, u kitobga uxlatuvçi vosita sifatida qarardi. Kitobga çin maʼnoda uyğotuvçi, töğri yölni körsatuvçi, nainki yölni yorituvçi, balki nurafşon etuvçi vosita sifatida qaralgan va asrlar oşa şunday bölib kelgan bir çoğda uning kitobga munosabati juda açinarli edi.
Yaxşi kitoblarni saralab, rosa taʼrifu tavsifini qilib ham kördim, baribir bölmadi – u kitob öqimadi (uning talaba ekaniga ham eʼtibor bering). Öşa vaqtlarda bunga hayron qolardim. Qanday qilib şunday durdona asarlarni öqimaslik, bilmaslik mumkin?!
Xayolimizdan kitob yuksaltirgan buyuk daholar, kitobsevar zotlar qiyofasi birin-ketin öta boşlaydi. Dunyoni kutubxona deb bilgan, har bir asarida kitob yo kutubxonaga albatta murojaat etgan, umr böyi mutolaadan töxtamagan, umrining ikkinçi yarmini közi ojizlikda ötkazib, boşqalarga öqittirib, olamni yanada teranroq anglaşga uringan argentinalik adib Xorxe Luis Borxes. Böyi barobar kitob yozgan, ayni paytda boşqa asarlarni ham öqib çiqişga ulgurgan Lev Tolstoy. Dard sabab oyoği kesib taşlanganini eşitib, hol sörovçilar borganda, kitob öqib yotgan özimizning Ozod Şarafiddinov. Yana uning “Narigi dunyoda kitob öqib bölmas ekan, şuning uçun bu dunyoda öqib ketay…” degan gapi. Savodi dunyoni tutmagan bölsa-da, joni xatarda qolişini bila turib, ming yillik kitoblarni devor orasiga suvab yaşirib, bizgaça yetkazgan qişloğimiz bobolari.
Ular nega kitobni bunçalik yaxşi körib, ardoqlaşgan, közga surtişgan? Bir kitobni deb jonni xavfga qöyişga-da rozi bölişgan? Şunçalar uluğ, qadrli ekan-da u!..
Beş-olti yil avval. Yana öşa talabalik yillari. Yangi yil bayrami oldidan uyga qaytayapmiz. Qiş-qirovli kun emasmi, oğir ust-boş yetmaganiday, qölda zilday oğir, içi töla kitob bölgan ikkita qop. Stipendiyani yiğib-tejab, filologiya fakultetidagi quv odamdan savdolaşa-savdolaşa olingan, “Farhod” bozoridagi kişi bilmas kitob dökonlarida çekka-çekkada qolib ketgan adabiyotlar. Çilonzorda kilolab sotilgan jahon adabiyoti durdonalari.
Xullas, taksiga ötirarkanman, haydovçi avval yukning oğirligidan bir norozi bölgan bölsa, keyin “zamondan orqada qolib”, haliyam kitob kötarib yurgan menday kişilarga açinib qaraşini ayon qildi. Söng tuşuntira ketdi:
– Keça televizorda körsatişdi. Çet elda mana bunaqa kitoblarni yoqib, yöq qilib yuborişayapti. Hozir hamma kitob “elektronniy”ga ötib ketdi. Nima qilib kötarib yuribsan bularni?
Yöl-yölakay suhbatdan şu narsa anglaşildiki, haydovçining özi kitobning na bosmasini, na elektron şakldagisini öqiydi. Öqiyman, deganga esa mana bunday “dono” maslahatlar beradi. Aslida şunday odamlar sabab ham kitobga, kitobxonlikka rağbat susayib boradi…
Şularni öylab, xunob bölib yurganimda, televizorda rejissyor Bahodir Yöldoşev haqida körsatuv berib qoldi va körsatuv qahramoni tilidan aytilgan gap mening bu boradagi qaraşlarimni özgartirdi. Rejissyor aytdiki, yaxşi kitob yomon odamga özini öqitmaydi. Yaʼni bekorçilikdanmi yo şunga öxşaş boşqa sabab bilan qölga olingan kitobning harflari yöqolib qoladi. Ha, yöqolib qoladi.
“E, aytgan kitobing bölmas ekan, na mazmuni bor, nima deyilayotganini tuşunib ham bölmaydi” degan gaplarni mutolaaga iştiyoqi yöq ayrim odamlardan eşitib örganganmiz-ku, kitob ana şunday kişilar qöliga tuşsa, özining bor sir-asrorini mutlaqo oçmas ekan. Har qança urinmasin, kitobdagi ğoyani, mazmunni tuşuniş dargumon bölib qolaverarkan. Boyagi “mutolaagöy” esa qiziq emas ekan, deb kitobdan yuz ögiradi va uni taşlab qöyadi. Xullas, kitob özini ana şu tarzda öqitmaydi.
Qay körinişda bölsin, öqilgani foyda
Kitobni elektron şaklda öqigan maʼqulmi yo bosma? Qay biri afzal? Töğri, elektron kitob birmunça qulayliklarga ega. Masalan, biror maʼlumot kerak bölib qolsa, uni zumda topa olasiz. “Qidiruv” buyruği sizga kerakli har qanday söz, raqam yoki dalilni topib beradi. Bosma kitobda esa bunday imkoniyat yöq. Agar öqilmagan kitob bölsa, baʼzan soatlab varaqlaşga töğri keladi.
Xuddi mana şu joyda muammo tuğiladi. Yaʼni agar siz bosma kitobni öqigan bölsangiz, uni varaqlab ötirmaysiz. Çamalab kerakli betni topib olasiz. Elektron kitobda esa kerakli sözga “Izlab top!” buyruği berilsa kifoya, darhol çiqib keladi. Öz-özidan elektron kitobni öqimasa ham böladi. Çunki nima zarur bölsa, topib berayapti-da.
Demak, elektron kitob özining asl vazifasini yöqotib, biz uni öqimasak ham böladigan, kerakli narsani topib beradigan maʼlumotlar bazasiga aylanib qolayapti. Şuning uçun ham kişilar öqiş uçun bosma kitobdan, kerak paytda zarur axborotni topişda elektron kitobdan foydalanayapti. Azalgi kitobxonlar elektron kitobni “his qilib” bölmasligini, uning “sovuq”ligini aytişsa, zamonaga mos mutolaagöylar tez orada bosma kitoblarning muomaladan çiqişini aytişadi. Bunday bölmasligini esa hayotning özi körsatib turibdi.
Aslini olganda, qanday şaklda bölmasin, kitobning öqilgani foyda. Şunisi muhim. Şunisi kerak. Bu boradagi tortişuvlar esa faqat vaqt sarfiga olib keladi. Buning örniga mayli elektron, mayli bosma, biror kitob öqib çiqsak, yutganimiz şu böladi.
Köp gapirdik, endi kitob öqiylik
Kitob tarğiboti deganda odatda uning ahamiyati haqidagi uzundan-uzoq maʼruzalarni tuşunamiz. Öylaymanki, mutolaaning ahamiyatini köpçilik yaxşi biladi. Yana bu haqda gapirişga hojat yöq. Endi bu boradagi tadbirlarni aniq amaliy işlarga aylantiriş kerak.
Ota-ona bolasiga kitob öqi, deya qayta-qayta taʼkidlaş, dakki beriş örniga özi yaxşi bir kitobni öqib çiqib, farzandlariga örnak körsatsa. Tarğibotçi ham umumiy gaplardan qoçsa, öqigan kitobini tarğib etsa. Xotin-qizlar taşkiloti “Har bir kelin sarposida kitob bölişiga erişaylik” degan taşabbusini faqat sözda emas, amalda samarali körsatib bersa. Kitobxon oilalarni rağbatlantiriş tizimli yölga qöyilsa. Har bir qişloqning öz kutubxonasi bölsa, ularda istalgan adabiyot topilsa. Ziyo ahli, ayniqsa, öqituvçilarga oyida kamida törtta badiiy kitob öqib çiqiş vazifasi yuklansa. Korxona-taşkilotlarda eng yaxşi kitobxon tanlovlari ötkazilsa, şu asosda tanlovning viloyat, respublika bosqiçlari bölsa. Şunda xalqni yana kitobxonlikka qaytarib, mutolaaga oşno etiş mumkin böladi. Suv, havo, non kabi kitobsiz ham yaşab bölmasligini kattayu kiçik birday his qilişi lozim.
Bekzod ÖKTAM
1988-yili tuğilgan. Özbekiston Milliy universitetining tarix fakultetini tamomlagan. Adabiy-tanqidiy, publitsistik maqolalari bilan respublika naşrlarida qatnaşib keladi.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

