Ўзимизнинг гаплар…

0
25
марта кўрилган.

Олимжоннинг ушбу асарини ўқиётиб, хаёлимдан яқин йигирма-йигирма беш йилнинг аввалида маҳалламизда содир бўлган айрим воқеалар эсимга тушди.

Ўша пайтлар мамлакатимиз эндигина истиқлолга эришган, собиқ тузумдан қолган барча тутумлар ўзгарган кезлар эди. Эски “совхоз”, “колхоз” деган тизимлар тамомила тугатилиб, ўрнини янгича бошқарув усули эгаллаётганди. Аслида ҳам мустақил бўлгач, маъмурий бошқарув батамом ўзгача усулга ўтиши тарихий зарурат эди.

Аммо мени бошқа ҳолат ўйлантиради.

Ўша пайтлар ўта тезлашган ўтиш даври бўлган эканми, билмадим, эски “совхоз”лар билан бирга давлатнинг мулки ҳисобланган уюр-уюр йилқилар, пода-пода қорамоллар, саноғи йўқ отарлар бир-икки йилнинг ичида ерга сингдими, кўкка учдими, йўқ бўлди. Ҳатто тўрт минг-беш минг туёқ сиғадиган молхонаю қўйхоналар, товуқхоналар, улкан машина-трактор парклари, гаражлар бузилиб, ғиштларигача “абжир ишбилармонлар” томонидан ташиб кетилди. Ҳар ким қўлига илинганини, эплаганини ўзлаштирди. Охирги дамларда “совхоз”нинг сўнгги раиси кутубхона ва клубнинг ўрнини одамларга уй қилиб сотди…

Энди эса давр ўзгарган. Одамлар ўшандай молхонаю қўйхона қуриб туёқ сонини кўпайтириш, гавжум жойларда клуб ёки томошахоналар қуриб, иқтисодий наф олиш учун ҳаракат қилаяпти.

Олим Жумабоевнинг қиссасида худди шундай ижтимоий жараён, фақат “ўзим бўлсам” деган тоифанинг тубан хатти-ҳаракатлари бадиий ифодасини топган. Умумий воқелик узоқ бир қишлоқдаги эски ва ташландиқ ҳовли устида боради. Асарда ўқувчини ўйга толдирадиган ўткир сюжет ёки реал воқеликнинг тўлиқ таҳлили йўқ ҳисоби. Муаллиф қовурчини қотмаган болакай тилидан ташландиқ ҳовли, эгаси ва унинг икки фарзанди (қизи ва ўғли) тақдиридан айрим парчалар келтиради. Ва шу жараёнда қишлоқдош­ларининг эски иморатга бўлган муносабатлари орқали умумий сюжетни шакллантириб боради. Ана шу шаклланув жараёнида персонажларнинг феъл-атвори юзага чиқаверади. Бошқача айтганда, кимсасиз ва беэга ҳовлига ҳамма кўз тикиб тургани, баъзи ғирромчилар тил бириктириб ўзаро бўлишиб олгани маълум бўлади. Қишлоқдошлар кўплашиб уйни бузади. Ҳар ким қўлига илинганини олади. Қишлоқнинг энг инсофлиси сифатида гавдаланган персонажлардан бири – уста Низом ўғрилигини яшириш учун уй эгаси Суярга қарата:

– Ўзимиз – уста, амаллаб кўтариб берардик. Охири қулади. Қаровсиз ётгандан кейин шу-да! Омонатинг бизда. Девор остида йўқолиб кетади. Уйинг битганда қайтарамиз. Эл шундай деди, ­­­– дея ўзини оқламоқчи бўлади.

Ёки хуржунига кўп нарсани тиқиб кетаётган персонаж (Қадам ака) ўғриликдаги шерикларидан бири – Низом устани қувватлаб:

– Эски-туски нима керак ўзи, тўғрими, Суяржон? Ҳемирига янгисидан беради-а? Эскини тузатгунча эсинг кетади, – деб ҳамюртларининг “бўл-бўл”чилиги ва ташмачилигини хаспўшлайди.

Қиссанинг умумий сюжетига синчиклаб назар солган ўқувчи қишлоқдошларнинг бир замонлар элни очликдан сақлаб қолган Шодмонбой отани юзхотир қилмаганига, ҳар ким “ўзим бўлай” деган ақидага муккасидан кетганига, фақатгина асосий қаҳрамон аҳён-аҳёнда эслаб турганига гувоҳ бўлади. Аниқроқ айтганда, арзимас хода, бўйра ёки бир парча ерга эга чиқиш учун бир-бирлари билан “сен-мен”га борганини кўради.

Таъкидлаш керак, асарнинг умумий руҳи инсон деб аталмиш муборак зотнинг бойлик илинжидаги пасткашликларини фош этгани билан аҳамиятли. Шу маънода “Уй”даги умумий сюжет ва юқорида келтирилган маҳалламиздаги воқеалар ўртасида ўхшашлик бордай туюлди менга.   

Ҳа-я, қиссани ўқиётиб, бадиий тилининг ўзгачалиги – бахмалликларга хос муомала тилининг сайқал берилган шаклда асарга кўчганлиги эътиборимни тортди. Тўғри, баъзи жойларда шевачиликка берилиб кетган, воқеалар бир-бирига ғализ уланган, оқибатда ўқувчи ифодани тушуниши қийин кечган ўринлар бор. Булар муттасил давом этадиган машқлар натижасида барҳам топадиган нуқсонлардан. Лекин персонажларнинг ижтимоий ҳолати ва қиёфасини ифодалашда ёки уларнинг руҳияти тасвирида: “Рўзғори битта кўк сигирнинг елинига қараган-у дағдағаси оламни бузади-я!”, “Еганимиз ўзимизга юқмай юрибмиз”, “Бир-икки сўм берсанг, орқаси ўчоқдек бўлиб қолади”, “Ит талашмай иши битмас”, “Сенинг бетинг билан кетинг бир”, “Қайнатса қони қўшилмайди”, “Руҳи тушганнинг оти ҳам юрмайди”, “Қўл учида кун кўрадиганнинг эгни қисиқ бўлади”, “Отасиз ўсган уйсиз ўсгандан ёмон”, “Кампири чимилдиқ кўрпаси титилмай бева қолувди”, “Ота моли қўшилмаса, бола бойимас” каби шевадан ўтган жумлалар ишлатилиши асарга зеб берган.

Аслини олганда, буларнинг бари ўзимизнинг гаплар. Ҳар куни ёки кунора билиб-билмай, сезиб-сезмай ишлатадиган жумлаларимиз. “Уй”да бу каби оҳорли, ҳали бадиий адабиётда ишлатилмаган сўз ва иборалар сероб. Уларнинг адабий муомалага киришини, шубҳасиз, муаллифнинг синчковлиги, сўз устида яхши ишлаганлиги билан боғлаш керак.

 Билишимча, ушбу қисса Олимжоннинг дастлабки йирик асари. Кейинги битикларида ҳам ана шундай реал воқеликлар устида қалам тебратишига, китобхонни дунёни кенг мушоҳада этишга чорловчи асарлар битишига, шу билан бирга, биздан олдинги авлодларнинг оғзида қолиб кетаётган камёб сўз ва ибораларни адабий таомилга олиб киришига тилакдошман.

Анвар СУЮН

ёзувчи

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.