5 daqiqada öqiladi

362 marta körilgan

Tasvir va mantiq uyğun bölsa…

Tasvir va mantiq uyğun bölsa...

Öylab körsam, Siz bilan faqat tadbirlardagina yuzma-yuz kelgan ekanmiz: oldiniga kitob festivalida, keyin Milliy kutubxonada ötgan qaysidir anjumanda. Maʼruzangizni tinglay turib, sözga ustaligingizni payqagandim. Ammo “hikoya yozadi” deb öylamabman heç. Şu kunlarda ijtimoiy tarmoqda “Ayol” nomli ajoyib bir hikoyaga közim tuşgaç, bu Sizning “iş”ingiz ekaniga avvaliga işonmadim. Böyinboğ taqqan xuşbiçim, xuşaxloq va ayni damda men bilgan öşa sözamol yigitçani minbardan taşqarida tasavvur etişim biroz qiyin keçdi. Fikrlarimni bir joyga jamlaşga, ehtimol, mana şu “maʼruzaçi” xalal berdi. Biroq “Ayol” hammasini örni-örniga keltirib qöydi. Kunlik tölov ortidan rözğor tebratayotgan, hali paxta, hali kartoşka, hali piyoz va kunjut ötoğida kuymalanib, qöllari qorayib, yorilib ketgan Ayolni tanigandekman. Tanbal eri esa kun böyi uyda. Ana şu erning qiyofasini hikoyada heç bir sifatu böyoqsiz çizgan örningiz bor: “…işkomdan yana uzum oldi-yu, yuvmasdan oğziga soldi”. Şu holatning özi, nazarimda, er haqida tasavvur hosil qilişga yetib ortadi. Boşida menga bayonçilikday tuyulgan jumlalar hikoya oxirida sirini oçdi va taslim qildi-qöydi.

“Ayol” taʼsirida boşqa ijod namunalaringizga ham qiziqiş uyğondi va ulardan bir neçasini internetdan “suğurib” oldim: “Ozodlik”, “Mustabidning haşarotlari”, “Söyla, daryo, söyla”, “Lobar, Lobar, Lobarim mening”, “Qizlar bilan uçraşuvlarim”, “Turdi Karvon qizi hamda Abdulla”, “Assalamu aleykum yoxud Myanma fojiasi”, “Oppoq qorlar, onam va koinot”, “Ikki yoşning uçraşuvi”.

Teatrga dösting bilan borma, deyişadi. Negaligini bilasizmi? Tomoşa ikki döst bahsiga aylanib ketarkan. Odam tinçgina ötirib, mundoq spektakl körgandek bölmaskan. “Qizlar bilan uçraşuvlarim”ni şunday holda öqidim, desam töğri tuşuning. Matndan könglim tölmagan paytlarda qölim tahrirga yugurib, oddiy öquvçiligimni unutib qöyaman. Mana bu joyini bunaqa qilsa bölarkan, deb özimça matnni qirtişlagan kişim bölaman.

 Xö-ö-öp, endi “qizlar bilan uçraşuvlaringiz”ga töxtalsak. Hikoya deb atalayotgan uşbu ijod namunangizda, nazarimda, publitsistik ruh hukmron. “Masalan”, “nihoyat”, “aslida”, “har holda” kabi kiritmalar talaygina. Ularni qayta işlaşga hafsala qilmaysizmi yoki közingiz qiymaydimi? Xullas, kamtahrirsiz. Izohu “çaynab beriş”lardan tamoman voz keçişingiz tarafdoriman. Misol uçun, “Qizlar bilan uçraşuvlarim”dagi boşlanğiç ikki xatboşi. Bir qaraşda öta muhim. Ming bor maʼzur tuting, ular köriçakning özginasi – olib taşlagan bilan organizm faoliyati töxtab qolmaydi. Hikoyani “Men ham böydoqman, mening ham yoşim yigirma yettida” satridan töppa-töğri boşlab ketilsa ham, yutqiziq bölmaydi. Qaytanga, öqişlilik darajasi oşadi.

Galdagi masala – mantiqiy tahrir. Hikoyadan: “Hayotning qiziği qolmaganday edi. Közimga nuqul eski şahardagi jin köçalar, axlat idişlar, quvurlarda moğor bosgan suv va unda açib-sasigan ölik muşuklar körinadigan bölib qolgandi. Xullas, jurʼatsiz va işonçsiz, umidsiz ösmir edim”. Nazarimda, “axlat”, “quvur”, “moğor”, “açib-sasigan”, “ölik muşuk” kabi töqima ifodalar bilan öquvçini hikoya içiga tezroq olib kirişga uringansiz. Hayotdan köngli sovigan, jurʼatsiz ösmirni şu yöl bilan tanitmoqqa oşiqqansiz… Biroq bu jihatdan “Ayol” boşqaça – tökis edi.

Yigitning boş prokuror qizi bilan uçraşuv sahnasida şunday debsiz: “Qiz badavlat qonun himoyaçisi emas, köproq buyuk rassom bölişni orzu qilgan oddiy tasviriy sanʼat öqituvçisining qizini eslatardi”. Rosti, miyamda ziğirça tasvir jonlanmadi: na qizning özi, na öqituvçi va na buyuk rassom. Çunki ifoda tugal şakl topmagan.

Farmatsevt otaning qizi bilan uçraşuv sahnasini olaylik. Gap izini gap quvib, yigit: “Aniq sohaga badiiy adabiyot qanday qudrat bağişlaşini bilasizmi?” deydi. Şu söroqni yigitning özi öz oğzi bilan aytayotganiga neçoğlik işonasiz? “Aniq soha”, “badiiy adabiyot”, “qudrat bağişlaş”. Hikoyangizda maqola hidini keltirib turadigan publitsistik yösinlar, sunʼiy gap qurilişlari köp. “Qizlar bilan uçraşuvlaringiz”ni jurnalistik aytimlardan tozalab, nasr sathiga olib ötiş kerak…

“Ozodlik”. Mana bunisi endi boşqa gap. Öqişli hikoya. Yozişda uzoq boş qotirganingiz seziladi. Toğa, jiyan, mahbus, tergovçi, qorovul – barining zuvalasi obdon pişitilgan. Ehtimolki, hikoyani qayta-qaytalab tahrirga tortgansiz. Harakat-holat aniq. Öziga xos taşbehlar topgansiz. Meni xat yozişga undagan boş sabablardan biri asli mana şu – öxşatişlar! Ular muallifning, yaʼni Sizning kuzatuvçanligingizni körsatadi. Manzarani yorqin va tölaroq ilğaşga kömaklaşadi.

“Ozodlik” hikoyasi misolida fikrimni davom ettirsam. Mahbusga it azobini berayotgan tergovçi tilidan: “Nima qildinglar buni, ğajib-ezib taşladinglarmi? Ustiga suv sep, qara, qirğoqda qolgan baliqday oğzini katta oçişini…” deb keltiribsiz. Suvga taşna baliq – asosli taşbeh. Ammo gap qurilişida juzʼiy kamçilik bor. Buni eʼtiborga olsangiz ham, olmasangiz ham böladi. “Qirğoqda qolgan baliqday oğzini…” bölib öqilayapti. Urğu “oğiz”ga tuşgan. Bittagina tiniş belgi (köp nuqta) bilan olam guliston: “Ustiga suv sep, qara, qirğoqda qolgan baliqday… oğzini katta oçişini”. Yoki inversiya (gap bölaklari tartibini özgartiriş) payidan böliş kerak edi: “…qara, oğzini katta oçişini… qirğoqda qolgan baliqday”.

Yana bir örinda tergovçining xotini Galya haqida yoza turib, negadir unga “çöçqaday semiz va qöpol bölsa-da, bola tarbiyasiga jiddiy qaraydi” deb tavsif bergansiz. Grammatik jihatdan gap töğri şakllangan, biroq mantiq tizgini yöqotib qöyilgan. Kişining oriq yo semizligi tarbiya mezoni bölolmaydi. Bu bilan özingiz bilmagan holda, öquvçiga “Ozğin va yumşoqtabiat odam tarbiyaga jiddiy qaraydi”, degan xulosa berayapsiz. Şu bois matnda, ayniqsa, yuklama bilan boğlangan qöşma gaplarda eʼtiborni susaytirmang. Mantiqiy tahrir boğ-roğni begona ötlardan xalos etgandek gap. Aks holda, boğni payhon qilganingiz qoladi. Sizning boğda esa turfa gullar bisyor. Lekin unda-bunda gullar böyini qiyayotgan begona ötlar ham yöq emas.

“Mustabidning haşarotlari” hikoyasida boş muharrirni “közlari biroz qisiq, yuzlari burişgan, peşonasi keng, kamgap, miqtigina” deb tasvirlabsiz. Sifatlarning barçasi taşqi qiyofani çizişga yönaltirilgan. Faqat “kamgap” bundan mustasno. Nima sababdan uni uşbu qatorda körişni istadingiz, boisi tuşuniksiz. Hikoyalaringizga şu nuqtayi nazardan qayta köz taşlab, nuqta-vergulini joyiga keltirsangiz, çiroyi oçilardi.

Meni hammasidan ham köproq quvontirgani nima, bilasizmi, jöra? Obrazlaringiz oyoği yerdan uzilgan odamlar emas. Barining aytar sözi bor, barisi maʼnili. “Lobar, Lobar, Lobarim mening”, “Söyla, daryo, söyla” hikoyalaringiz teng-töşlar ijodi orasida yarq etib körinib turibdi. Jamiki qahramonlaringiz boşini bir joyga qovuştirişning vaqti keldi, deb öylayman. Internet, gazeta-jurnallar öz yöliga, kitobingizni çop etişga unnang. Toki “Ayol” qadr asli neligin odamlarga köproq tuşuntirsin; “Ozodlik” kirib borgan uy qalbida şukrona tuysin; “Ikki yoşning uçraşuvi”dan biz tengilar öz-özini tanib olsin… Dilga yoruğ tuyğular baxşida etişdan çarçamang!

Akmal MUROD

1988-yili tuğilgan. Özbekiston Milliy universitetini tamomlagan.

Hikoyalari markaziy naşrlarda çop etilgan.

“Isteʼdod maktabi” VII respublika yoş ijodkorlar seminari iştirokçisi.

Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi tomonidan “Birinçi kitobim” loyihasida “Köz oçgan buloqlar” nomli maqolalar töplami çop etilgan.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (195)