Bir xil, lekin zid tuşunçalar
Köpçiligimiz individual taʼlim deganda, yangidan paydo bölgan yoki qaysidir çet ellardan kirib kelgan, göyoki bizga begona bir tizimni tuşunamiz. Repetitor deganda esa, köz oldimizda faqat oliy öquv yurtiga kiriş uçungina öquvçini tayyorlab beradigan şaxs gavdalanadi. Lekin repititorlik degani faqatgina öqişga kiritib qöyiş degani emas-ku?!
Aslida repetitorlik bu – individual taʼlim. Va bu taʼlimning asosi özimizning qadim madaniyatimizga, taʼlim-tarbiya uslublariga borib taqaladi. Lekin uning bugungi körinişi individual taʼlimning özi emas, biroz özgargan, “ayniganroq” körinişi deyiş mumkin… Bunga sabab har ikki tomon maqsadining ayroligi, yaʼni ilmi tolib bir amallab öqişga kirib olişni öylaşi-yu, repetitor moddiy masalaga çalğişimikan? Ammo şu aniqki – juda qiziq – oramizda repetitorlik qilib boyib ketgan odamni hali uçratganimizça yöq. Lekin faqat boyişni öylab repetitorlik qilayotganlar yetarliça topiladi. Ilmni sotiş (bilim beriş emas – aynan sotiş) bilan boy böla olmaslik masalasi esa alohida mavzu…
Şaxsga yönaltirilgan taʼlim, inidividual yondaşuv, sözimiz avvalida aytganimizdek, xalqimiz uçun yangilik emas, aslida. Axir, taʼlimning bunday turi bizning qon-qonimizga singib ketgan. Faqat uni bizda biroz boşqaçaroq – ustoz-şogirdlik deyişadi!
Demak, hali maktabga çiqmagan farzandingiz borayotgan “Poçemuçka” yoki “Bilağon bolajon” öquv markazi – aslida inidividual yondaşuv!
Maktab yoşidagi öğil-qizingiz qiziqişiga qarab qaysidir öqituvçisining oldiga darsdan taşqari borib turişi – şaxsga yönaltirilgan taʼlim!
Biror hunarga qiziqqan yigit yoki qizning turli tögaraklarga qatnaşi yoki aynan bir ustozning etagidan tutişi – ustoz-şogirdlik maktabi!
Lekin bir jihat aniqki, ustoz-şogirdlik degan tuşunça repetitorlikdan farqli ravişda beğaraz, beminnat böladi. Unda asosiysi pul emas, aksinça, maʼnaviy kamolot va mehr-oqibat ustun turadi. Mana bu – bir xil tuşunçaning bir-biriga zid körinişi…
Ustozimning nuqsonini körsatma…
Xöş, mehr-oqibat va maʼnaviy kamolot ustun bölgan ustoz-şogirdlikning ham çegarasi bormi? Biz ustoz deganda nimani tuşunamiz, özi? Işda, öqişda, ijodda bu qay körinişda kerak bizga?
Ustoz degan tuşunça bugunga kelib birmunça öz mohiyatini özgartirgandek, nazarimda. Bugun sohamizdagi özimizdan kattalarning deyarli hammasini ustoz deyaveramiz. Avvallari esa bu tuşunça biroz boşqaça bölgan. Inson özi qattiq mehr qöygan, mukammal deb öylagan zotnigina ustoz deb bilib, unga qöl bergan. Çindan ham unga ergaşmoqçimisan? Çindan ham uning yölidan bormoqçimisan? Çindan ham şu kişi senga butun hayotingga kerakli töğri yölni körsata oladi, deb hisoblaysanmi? Şu savollarga içingda ^I“ha” deb javob bersang, şundagina ustoz-şogirdlik maʼnoga ega böladi. Ha, ustoz – şogird nazdida mukammal şaxs. U uçun örnak, namuna. Baʼzan duolarda eşitib qolamiz: “Ey Xudo, menga ustozimning nuqsonini körsatma”, deyişadi. Mana, ustozga hurmat!
Savol tuğiladi: bugun ustoz deganda muşkul işimizni bitirib beradigan, faqat bir taşvişimiz bölgandagina yöqlab boradigan kişini tuşunib qolmayapmizmi? Xöş, bunday paytda ustoz qanday yöl tutişi kerak? Balki, birrovçi şogirdni qöllab yuborişi örinlidir. Axir, şogirdni suyab, yuksalişiga kömak berişdan savobli iş bormi?! Lekin ustozlikning mohiyati faqatgina suyaşdan iborat emas-da.
Aytaylik, şogird bir muşkul vaziyatda qoldi. Ustozning bir sözi yoki hurmati şogirdni ana şu vaziyatdan çiqarib ketişi mumkin. Lekin ustoz şogirdining holatini çuqur taşxis qilmasa, uning xatolarini örganib, kerakli yöl-yöriq körsatmasa, muammosini osongina hal qilib bersa, bu holat takror-takror yuz beraverişi mumkin. ^I“Men senga baliq bermayman, qarmoq beraman – istagan payting özing baliq ovlaysan” degan sözning hikmati şu yerda ayon böladi. Yaʼni, muammoning bir martalik yeçimini emas, unga yöliqmaslik yölini körsatgan ustoz çinakam murabbiydir.
Şogird-çi? Faqatgina moddiy manfaat riştasi bilan ustoziga boğlangan kişini haqiqiy şogird deb böladimi? Örni bölsa-bölmasa, ustoziga maqtov yoğdirib, unga yanada yaxşiroq köringisi keladigan tolib afzalmi yoki ortiqça sözamollikka berilmasdan ustoz ögitlariga bekamu köst amal qiladigan, uning yuriş-turişi, ilmu aʼmolidan jimgina saboq oladigan şogirdmi?
Baʼzan ustoz va şogird qaraşlari zid kelib qolgan vaziyatda qanday yöl tutiş kerak? U işmi, ijodmi, aqliy yoki jismoniy mehnatmi, qanday körinişda bölmasin, har kim özini haq deb turgan holatda vaziyat zil ketmasligi, ustoz-şogirdlikka putur yetmasligi uçun har ikki tomonning tutumi qanday bölişi zarur?
Xullas, savollar köp. Ularning javobini ham bir qadar bilamiz. Hamma gap ularga amal qilişda. Xoh ustoz bölaylik, xoh şogird – hurmat va izzat qoidasiga xilof iş tutmasak, özaro hamkorlik samarali böladi.
Şogirdlik masʼuliyatli
Maʼlumotlarga qaraganda, fransuz yozuvçisi Gi de Mopassan kollejda öqib yurgan vaqtlarida badiiy ijodga, şeʼr maşq qilişga qiziqib qoladi. Undagi isteʼdodni sezgan onasi öğlini yoşlikdagi dösti – taniqli adib Gyustav Floberga şogirdlikka beradi.
Flober juda qattiqqöl va öta talabçan ustoz bölib, qariyb ön yil mobaynida Mopassanning yozgan asarlarini çop ettirişga ruxsat bermaydi. Mopassan ham ustozini benihoya hurmat qilgani va unga ixlos közi bilan qaragani, eng muhimi, unga işongani uçun raʼyiga qarşi bormaydi. Uning ustozi haqidagi xotiralarining özi bir ustozning şogirdga bergan taʼlimidek salmoqli. Flober Mopassanga nafaqat adabiy mahorat sirlarini örgatadi, şuningdek, uni Emil Zolya, Alfons Dode, Ivan Turgenev va boşqa zamonasining yetuk ijodkorlari bilan taniştiradi. Nihoyat, Mopassanning ilk asari eʼlon qilinganida Flober: “Bu asar daho adib qalamiga mansub…” deya eʼtirof etadi.
Qattiqqöl, talabçan ustozning eʼtirofi bu! Lekin bu eʼtirofga erişiş uçun Mopassan qanday mehnat qilganini, maşaqqat çekkanini bir Xudoyu bir özi bilgan bölsa, ajab emas.
Xöş, bugun bizga ustozimiz şunday talab qöysa, rozi bölamizmi? Asarimizni ön yil emas, ön oy bosişga ruxsat bermasa, sabrimiz, toqatimiz yetadimi? Tan olaylik, agar şunday qilsa, oramizda yo ustozdan yoki ijoddan voz keçadiganlar oz emas.
Köpçilikning nomidan gapiriş noörin, albatta. Har kimning könglida bir iqrori, xayolida boşqalardan sir tutadigan öz haqiqati bor. “Axir men…” yoki “Axir u…” deb boşlanuvçi gaplar bilan özimizni oqlay boşlaşimiz ham bor gap…
Ustoz otangdan uluğ…
Avvallari ^I“Ustoz otangdan uluğ” deb aytiladigan maqol sönggi yillarda ozroq tahrir qilindi: ^I“Ustoz otangday uluğ”. Va bu köpni körgan insonlar tomondan izohlandi ham: ^I“Axir, ota dunyodagi eng uluğ zot. Ustoz ota qatori körilsa ham, uluğ şarafga noil böladi. Har qança mukarram bölmasin, ustozni otadan baland qöymaslik kerak. Ota – rozi, Xudo – rozi, degan gap bejiz emas…”. Albatta, biz bu fikrlarga töliq qöşilamiz. Çindan ham, otaning şaʼni, maqomi juda uluğ. Lekin maqol şunday sanʼatki, u mubolağasi bilan gözal. Axir, maqolu matal, ertaklarimizu topişmoqlarimizning barçasi mubolağaga asoslangan emasmi?! Mubolağasi bölmasa, uning oddiy gapdan farqi qolmaydi-ku. ^I“Ustoz otangdan uluğ” deyilganda aslo Otani pastga uriş emas, Ustozni baland kötariş maqsad qilingan. Va bu maqolni avvalo otalarning özi ijod qilib, muomalaga kiritgan bölsa, ajab emas. Şu bois öz qadrini, örnini yaxşi bilgan birorta ota bu maqolni eşitganda nafsoniyati oğrimaydi. Aksinça, öğlini ustozga topşirarkan, ^I“Eti – sizniki, suyagi – bizniki”, deydi kamtarligu tavoze bilan.
Rivoyat qiladilarki, bir kişi mantiq ilmidan saboq oliş uçun öz davrining yetuk olimiga şogird tuşibdi. Bir neça yillik öqiş-örganişdan söng mustaqil böliş, fotiha oliş niyatida dasturxon yozib, ustozi va bir neça kişini çaqiribdi. Mehmonlar orasida Şayx Saʼdiy ham bor ekan. Suhbat orasida şogird ustozi va otasini bir mavqega qöyib:
– Mening ikki otam bor. Ular meni şu darajaga yetkazdi. Biri öz otam bölsa, yana biri ustozim, – debdi.
Şunda Şayx Saʼdiy hazilnamo qilib:
– Ustozni “otam, otam” degan bilan iş bitmaydi. Aslida ustoz otangdan uluğdir. Zero, otang seni osmondan yerga olib tuşgan bölsa, ustozing seni qaro tuproqdan osmon avjiga kötardi, – degan ekan.
Fikrlarimizni qoğozga tuşiriş asnosida, xayolimizga yuqoridagi rivoyatga öxşaş “Bir kuni şogird ustozidan söradi…” deb boşlanuvçi rivoyatlar esga tuşadi. Televizorda körganlarimiz – ustoz va şogird muloqoti birdan xayolimizga keladi. Kitoblarda ham şu kabi rivoyatlar berilar ekan, bir muallim va bir neça toliblarning emas, aynan bir ustoz va bir şogirdning savol-javoblari, özaro muloqoti keltiriladi. Yana öşa gap: bizda azal-azaldan ustozlar har bir şogird tarbiyasiga alohida, individual yondaşgan…
Bir ustozu bir şogird
Ibn Sinoning ustozi, deganda xayolimizga birinçi navbatda turli fanlarni öqitgan öqituvçilari keladimi yoki özi ixlos qöygan Notiliymi?
Beruniyning, Xorazmiyning, Navoiy va Maşrabning ham hayotida, şubhasiz, nihoyatda katta örin tutgan yagona ustoz bölgan. Ehtimol, biz bugun ularning nomlarini töla bilmasmiz, lekin ular Ibn Sinoning buyuk hakim, Navoiyning uluğ şoir, Beruniyning zukko olim bölişida muhim örin tutgan.
Tarixda bugungiday taʼlim tizimi va uslublari bölmagani, şart-şaroit zamonlar oşa yuksalib borganligi bor gap. Lekin köplab daholar, buyuk kaşfiyotçilar jamoaviy taʼlim ortidan alohida, individual tahsilga intilganlari ham haqiqat. Nima, ularga jamoada, tengdoşlari orasida ilm oliş qiyinmidi? Yoki öqituvçini (ustozini) boşqalardan qizğonişgan deymizmi? Javoblar orasida işonçliroği – bu holat jamoaviy taʼlim olib bölgandan söng boşqalarning böyi yetmaydigan çöqqilarni zabt etiş istagi bilan boğliq bölsa kerak. Ha, arava tortadigan toyning qarovi boşqa-yu, uloq çopadigan toyçoqning tarbiyasi boşqaça böladi.
Yöq, tarixda ham, hozir ham jamoaviy va individual taʼlimning öz örni bor. Faqatgina şörolar davrida şaxsga yönaltirilgan taʼlim, yaʼni aynan ustoz-şogirdlikka köp eʼtibor berilmagan. Faqat jamoaviylikni tan oladigan bu tuzumda hammaning böyi bir xil bölişi şart edi – böyi balandlar, kerak bölsa, tizzasi yo yelkasini bukib yursin! Şukrki, bugun taʼlim tizimidagi özgarişlar tufayli yana ustoz-şogirdlik anʼanalari tiklanib, isteʼdodli yoşlarga alohida imtiyozlar yaratilyapti. Lekin bu jarayonda ustozlarimizga lozim darajada yaqinlaşa olyapmizmi, deb öylab qolasan kişi.
Bu yerda gap hamma biladigan öqituvçi-talaba emas, aynan mehr va ixlos ustunlik qiluvçi ustoz va şogirdlik haqida ketyapti.
Yuqoridagi fikrlardan jamoaviy taʼlimni keraksiz tizimga öxşatib qöymadikmikan, degan andişamiz ham yöq emas. Aslida ikkalasi ham öz örnida kerak! Umumiy bilimlarni egallaş, fikrni erkin ayta oliş, ijtimoiy şakllaniş, dunyoqaraşni kengaytiriş jamoaviy taʼlimning asosiy maqsadi va buning örnini boşqa heç bir tizim bosa olmaydi.
Ammo maktab, kollej, institutda olingan baholar kişining aqliy qobiliyatini körsatib bermasligi ham bor gap. Baholar, maqtov yorliqlari – umumiy bilimning nisbiy mezon, tarozida ölçangan holati, xolos. Ammo aynan şu yöl orqali yanada çuqur ilm yöliga – individual taʼlimga ötiladi. Bir söz bilan aytganda, jamoaviy taʼlim isteʼdodli öquvçi uçun toblaniş, öziga işonç hosil qiliş maydoni bölib, yuksak marralar sari oltin köprik vazifasini ötaydi.
Keyin esa özing tanlagan yölda seni har tomonlama tarbiya qiladigan, senga qanot bağişlaydigan Ustozga ehtiyoj sezasan. Kim bunday ustozni topgan bölsa, undan baxtli inson yöq. Isteʼdodli va qobil şogirdga yöliqqan Ustoz ham saodatlidir…
Nurli silsila
Aytaylik, bolaligidan informatikaga, kompyuterga qiziqqan bola axborot texnologiyalari böyiça institutga kirdi. U taʼlimni umumiy fanlarni öqişdan boşlaydi. Keyin maxsus fanlarga ötadi. Institutning yuqori bosqiçlarida esa muayyan, tor mutaxassislikka köproq urğu qaratiladi.
Öqiş asnosida barça talabalarini bir köz bilan körgan ustoz bitiriş çoğida bitta yo ikkitasini tanlab olib, öz sohasiga yönaltirgisi, u bilan alohida işlagisi keladi. Nima uçun? Çunki uning tiynatida yaşiringan isteʼdod çöğini ilğab, bu çöğni yorqin alangaga aylantirişni zarurligini his qiladi. Şu bois ilmiy iş qilmoqçi bölganlarga ham aniq ustoz – ilmiy rahbar tayinlanadi. Bu bejiz emas. Bobolarimiz “Pirsiz muridning qölidan şayton tutadi” deganlarida aynan ustozsiz şogirdning turli yöllarda adaşib, sarsonu sargardon bölişini nazarda tutganlari aniq. Yaʼni, umumiy taʼlimdan söng xos taʼlim boşlanadi va bu taʼlim, eng avvalo, mehr-muhabbat, özaro hurmat, ixlos asosiga quriladi.
Bugun axborot texnologiyasimi, madaniyat, sport, adabiyot yoki texnikami, öz sohasida yuksak natijalarga erişayotgan yoşlarning muvaffaqiyatlari bilan tanişarkansiz, ular bilan muntazam işlaydigan, tergab-nazorat qilib turadigan ustozi borligini körasiz. Qaysi sohada ustoz-şogirdlik tizimi yaxşi yölga qöyilgan bölsa, öşa sohada isteʼdod egalari porlab çiqayotganini körişimiz mumkin.
Ustoz – berguvçi, şogird – olguvçi. Vaqtida kelganda, bu aksioma özgarib, ustoz – olguvçi, şogird berguvçiga aylanadi. Yaʼni, haqiqiy ustoz maşaqqatli mehnatlari evaziga şogirdining muvaffaqiyat mevalarini terib ola boşlaydi. Öz navbatida şogird ham Ustozga aylanib, yangi avlod orasidan öziga munosib izdoşlarni axtarişga tuşadi. Bu nurli silsila abadul abad davom etadi. Şunday silsilaga kiriş, munosib böliş barça ustozu şogirdlarga nasib etsin, deymiz…
Dadaxon MUHAMMADIYEV
1989-yili tuğilgan.
Özbekiston Milliy universitetining jurnalistika fakultetini tamomlagan.
Respublika yoş ijodkorlarining Zomin seminari iştirokçisi.
“Yoşlik”2017/9
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida

